MD hám PQJ / Qaraqalpaq dialektlik leksikografiyası hám onı ámeliyatta paydalanıw

-belgili dialektolg ilimpaz N. A. Baskakovtıń “Qaraqalpaq tili„ miynetine sholıw;

-bul miynette dialektlik materiallardıń beriliwin basshılıqqa alıw;

-dialektolglar D. S. Nasırov hám O. Dospanovlardıń avtorlıǵındaǵı dialektologiyalıq sózliktiń ámeliy áxmiyetliligin úyreniw;

-Ǵáresizlik jıllarında járiyalanǵan dialektologiyalıq sózlikler, olardıń áhmiyetine lingvistikalıq jaqtan tallaw júrgiziw hám basqa da máselelerdi óz ishine aladı.

Biz pitkeriw qánigelik jumısımızda búgingi kúnge shekem qaraqalpaq til biliminde járyalanǵan sózliklerge itibar qaratamız.

11

I-BAP. QARAQALPAQ DIALEKTLIK LEKSIKOGRAFIYASÍNÍŃ

QÁLIPLESIWI

1.1 Qaraqalpaq dialektologiyasınıń qáliplesiwinde rus

ilimpazlarınıń xızmeti

Ulıwma túrkiy leksikografiyasına itibar qaratsaq, búgingi kúnge shekem bir qatar sózliklerdiń júzege kelgenligin kóremiz. Solardıń ishinde, qaraqalpaq til biliminde de bir qatar sózliklerdiń payda bolǵanlıǵı málim. Tek ǵana qaraqalpaq tiliniń leksikografiyası boyınsha 50 ge jaqın túrlishe tarawlarǵa arnalǵan sózliklerdiń dúziliwi – bunıń ayqın dáliyli. Ádebiy leksikografiyamızda túsindirme, eki tillik, tarawlar boyınsha terminologiyalıq, imla, orfoepiyalıq hám basqa da sózliklerdi tayarlaw bunday jumıslardı iske asırıwdıń teoriyası qarastırılsa, ádebiy emes leksikografiya yaǵnıy dialektologiyalıq, qarapayım hám kitabiy sózlerdiń sózligi menen usı sıyaqlı miynetlerdiń teoriyalıq máselelerin óz ishine aladı.

Demek, bul tárepinen qaraǵanımızda, dialektlik leksikografiya, sonday-aq leksikografiyanıń tiykarǵı obekti dialektlik leksika bolsa, ádebiy leksikologiya menen leksikografiya bul ádebiy leksikanı óz ishine aladı.

Bul tárepinen qaraǵanımızda, dialektlik leksikologiya menen leksikografiya tarawındaǵı erisken tabıslardıń birdey emesligin seziw múmkin. Dialektologiyalıq sózliklerde elege shekem dialektlik leksika menen ádebiy leksikanıń qollanılıw shegaraları anaw yaamasa mınaw sózdi leksikografiyalıq izbe-izlikte beriw, dubletler, hár qıylı variantlar, kóp mánili dialektlik sózdiń ádebiy tildegi jubaylasın tabıw, omonimlerdiń túrleri, omonimler máselesin hám basqa da tek ǵana qaraqalpaq tili emes, al ulıwma túrkiy tillerde de ushıratpaymız.

Bul haqqında dialektolog ilimpaz O. Dospanov: “Túrkiy tilleriniń leksikografiya (sonıń ishinde dialektlik leksikografiyada) hár qıylı tildegi sózliklerdi dúziw, olardı kópshiliktiń dodalawına salıw, hár qıylı máselelerin qarastırıw sıyaqlı tárepleri boyınsha ádebiy sózliklerdiń

12

házirgi jetiskenliklerinen artta qalıp kelmekte„ dep búgingi dialektologiya ilimindegi mashqalalardı atap kórsetedi.5

Qaraqalpaq dialektlik leksikografiyasınıń qáliplesiwinde dialektlik mazmunda sózlik dúzgenler N. A. Baskakov, O. Dospanov, D. S. Nasırov hám basqa da bir qatar ilimpazlardıń sózliklerin úyreniw, olardıń dialektologiyalıq sózlik dúziwdegi is tájiriybelerin, sózlik dúziw prinsiplerin, reestr sıpatında alınǵan dialektlik sózlerdiń aymaqlıq ózgesheliklerine qaray bóliniw jaǵdayı, janlı sóylew tillerinen alınǵan mısallar menen beriliwi hám onıń ádebiy tilde beriliwi jaǵdayların, álbette, esapqa alıwımız kerek dep esaplaymız.

Xalıq tilindegi jergilikli ózgeshelikler, janlı sóylew tilindegi aymaqlıq sıpatqa iye sózler tildi izertlewshilerdiń dıqqatın erteden awdarıp kiyatırǵan qubılıslardıń biri. Qálegen tildiń awızeki sóylew tili quramında jergilikli til qubılısların ushıratıwǵa boladı. Qaraqalpaq tilinde de sol sıyaqlı qaraqalpaqlardıń taraǵan aymaqlarınıń, hámmesinde sol jerde jasaytuǵın xalıqtıń tiline tán ózgesheliklerdiń bar ekeni bayqaladı. Bunı ilimde dialektlik qublıslar dep ataydı.

Dialektlik qublıslar – xalıq tiliniń kórinisi. Hár bir aymaqta jasaytuǵın qaraqalpaqlardıń tilinde ushırasatuǵın tillik ayırmashılıqlardıń payda bolıwınıń hám til qublıslarınıń bir-biri menen ushlasatuǵın tariyxıy negizleri bar.

Dialektlik ózgeshelikler – degenimiz, belgili bir jerdiń, aymaqlıq xalıqtıń ózine xızmet etetuǵın fonetikalıq, grammatikalıq hám leksikalıq jaǵınan ózine tán ózgeshelikleri bar. Ulıwma xalıqlıq tildiń bir bólegi. Dialektlerde gezlesetuǵın jergilikli ózgeshelikler sol tilden paydalanıwshılar ushın keń tanımalıqqa iye bolmay hám olar barlıq aymaqta ǵana qollanıladı. Tildegi dialektler menen sóylesimler dialektologiyanıń máselelerin sheshiw ushın ǵana izertlenbeydi.

5 Доспанов О. “ Қарақалпақ аймақлық лексикографиясы „ (оқыў қолланба) Нөкис, Карақалпақстан, 2008 жыл 3-бет

13

Al, dialektlerdi ondaǵı til ózgesheliklerin tańlap biliwde, til tariyxın izertlewde, xalıq tiliniń sóz baylıǵın meńgeriwde hám teoriyalıq hám ámeliy

áhmiyetke iye.

Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń izertleniwi máselesi rus ilimpazlarınan N. A. Baskakovtıń miynetleri menen baslanadı.6

Sonday-aq 1930-jıllarda qaraqalpaq tili haqqında jazılǵan S. E. Malovtıń, E. D. Polivanovtıń hám de A. A. Sokolovlardıń miynetlerinde de onıń dialektlerge

qaraqalpaq tilinde eki dialekt bar dep atap kórsetedi.

1. Arqa-Shıǵıs,

2. Qubla-Batıs.

Usı eki dialekt arasındaǵı fonetikalıq, morfologiyalıq hám leksikalıq ózgesheliklerdi salıstıradı. Kitaptıń sońında dialektologiyalıq materiallar hám dialektlerdiń sózligin beredi.

Qaraqalpaq tiliniń dialektlerin izertlew hám onıń jergilikli ózgesheliklerine itibar qaratıw máselesi, materiallardı jıynaw jumısları 1920-1930 jıllardan baslanadı. Olardan ásirese, E. D. Polivanovtı da atap ótiw orınlı.7

Sonday-aq A. A. Sokolov8 ta bul tarawda bir qatar jumıslardı alıp barǵan. Usı sıyaqlı kóplegen ekspedisiyalardıń járdeminde bahalı dialektologiyalıq materiallar jıynaldı. Olar qaraqalpaq ádebiy tilin dúziwge, onıń normaların anıqlawda, álbette, járdem berdi.

6Баскаков. Н. А. Каракалпакский язык (материалы по диолектологии том I) М. 1951 г. 408 стр

7Поливанов Е. Д “Некоторые фонетические особенности каракалпакского языка„ сбор. труды Хорезмской экспедисии Ташкент, 1933 г.

8Соколов. А. А “Материалы по каракалпакскому языку, литературы и истории„ Турткуль 1934 г.

14

Hátteki, shet el ilimpazı Stefan Vurmnıń miynetinde9 atap ótiw múmkin.

Bul haqqında dialektolog ilimpaz O. Dospanov óziniń ilimiy miynetlerinde toqtap ótken. Stefan Vurm qaraqalpaq tili dialektlerin:

1.Qońırat

2.Shayx-Abbaz

3.Qarasaqal dialekti dep klassifikasiyalaydı.

1.2. Jergilikli ilimpazlardıń qaraqalpaq dialektologiyası

tarawınadaǵı miynetleri

Joqarıda atap ótkenimizdey, qaraqalpaq dialektologiyası, dialektlik leksikografiyası haqqında bir qatar shet el hám rus ilimpazlarınıń miynetleri bar.

Sonday-aq, qaraqalpaq til biliminiń basqa tarawları menen birgelikte dialektologiya tarawında da bir qatar jumıslardıń jergilikli ilimpazlar tárepinen orınlanǵanın atap ótiwge boladı.

Qaraqalpaq tili dialektologiyasın izertlewde hám onı rawajlandırıwda

D. S. Nasırovtıń xızmeti ayrıqsha. Ol qaraqalpaq tili dialektleri boyınsha bir qatar maqalalar járiyaladı. Xalıq aralıq kólemdegi konferensiyalarda bayanatlar jasadı. Ol haqqında ilimpazlar A. Dáwletov hám M. Qudaybergenovlar “D. S. Nasırov qaraqalpaq tili dialektleriniń sózligin, atlasın dúziwshi hám olardı baslawshı„ degen pikirdi bildiredi.10

Ol 1976-jılı “ Qaraqalpaq ulıwma xalıqlıq sóylew tiliniń qánigeleri hám onıń dialektlik sisteması „ degen temada doktorlıq dissertasiyasın qorǵadı. Usı dissertasiya negizinde monografiya miynetin rus tilinde járiyaladı. Monografiyada qaraqalpaq ulıwma xalıqlıq sóylew tili hám onıń dialektleri qaraqalpaq xalıqınıń payda bolıwı hám rawajlanıw tariyxı menen baylanıstırıp úyrenilgen.11

9Насыров. Д. С, Доспанов. О “Қарақалпақ диалектологиясы„ Нөкис, Билим, 1995 ж. 17-бет

10Дəўлетов А. Қудайбергенов М. “Қарақалпақ тили бойынша иззертлеўлер„ Нөкис, 2001 ж. 17-бет.

11Насыров Д. С. “Становление каракалпакского общенородного разговорного языке и его диалектная система„ Нукус 1976 г. З99 стр

15

Monografiya menen tanısqanımızda onda qaraqalpaq awızeki sóylew tili menen ádebiy tili máseleleri, qaraqalpaq tili dialektleriniń fonetikalıq, marfologiyalıq, leksikalıq ózgeshelikleri, dialekt hám sóylesimlerdiń klassifikasiyasın úyrenilgen. Qaraqalpaq tilinde eki dialekt bar ekeni dálillengen: Arqa hám qubla dialektler. D. S. Nasırovtıń qaraqalpaq dialektologiyası boyınsha bir qatar maqalalarınıń hám tezisleriniń járiyalanǵanlıǵın atap ótiwge boladı. Mazmunı boyınsha bul maqala hám tezislerde qaraqalpaq dialektologiyasınıń hár túrli máseleleri sóz etilgen.12

Sonday-aq, E. Berdimuratovtıń qaraqalpaq tili leksikologiyasına baylanıslı miynetlerinde dialektlik sózlerge ayrıqsha itibar berip, olardıń fonetikalıq, morfologiyalıq, leksikalıq ózgeshelikleri atap ótiledi. Ásirese, “Ádebiy tildiń funksionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı„ degen miynetinde dialektlik sózlerdiń kórkem ádebiyatta qollanıwı ózgeshelikleri jan-jaqlama kórsetip berilgen.13

Qaraqalpaq tili dialektologiyasın izertlewge belgili úles qosqan ilimpazlardıń biri professor O. Dospanov bolıp esaplanadı. Ol kóbirek qaraqalpaq tiliniń qubla dialekti boyınsha ilimiy jumıslardı júrgizdi.

O. Dospanov 1965-jılı Almata qalasında “Qaraqalpaq tili qubla dialektiniń leksikası„ degen temada kandidatlıq dissertasiya, 1980-jılı Tashkentte

“Qaraqalpaq tili dialektlik leksikası lingvogeografiyalıq aspektte„ degen temada kandidatlıq dissertasiya qorǵadı. Onıń dialektologiya boyınsha bir qatar miynetleri bar.14

Al, 1995-jıl D. Nasırov hám O. Dospanovlardıń birgeliktegi “Qaraqalpaq dialektologiyası„ sabaqlıǵı járiyalandı.15

12Насыров Д. С. “Диалекты каракалпакского языка и их основные особнности. Өз.РИАҚҚБ„ Хабаршы 1976, № 1 64-72 стр, Об изучении диалектов каракалпакского языка к вопросы диалектологии тюркских языков. Фрунзе, 1968г 85-93 стр.

13Бердимуратов Е. “Ҳəзирги қарақалпақ тили лексикология„ Нөкис 1994 ж. 81-84 б.

14Доспанов О. “Диалекты каракалпакского языка и их основные особенности. ӨзРИАҚҚБ„ Хабаршысы журналы 1966 г № 1, 64-76 стр; Об изучении диалектов каракалпакского языка К вопросы диалектологии тюркских языков. Фрунзе, 1968 г 85-93 стр,

15Насиров Д. С, Доспанов О. “ Қарақалпақ диалектологиясы„ Нөкис Билим 1995 ж.

16

Dialektologlardan T. Begjanov “Qaraqalpaq tiliniń Moynaq govorı„ boyınsha izertlew jumısların júrgizip 1966-jılı Bakude “Qaraqalpaq tili Moynaq govorınıń leksikası„ degen temada kandidatlıq dissertasiya qorǵadı. Izertlew jumıslarınıń juwmaǵı retinde “Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń máselelerinen„ degen miynetin járiyaladı.16

T.Begjanov Moynaq sóylesimindegi balıqshılıq, tuwısqanlıqtı bildiretuǵın atamalarǵa sóylesimniń qaraqalpaq ádebiy tiline qatnası máselelerine arnalǵan maqalaları gazeta-jurnal betlerinde járiyalandı. Qaraqalpaq tiliniń qubla dialektleriniń fonetikalıq ayrmashlıqları boyınsha

W. Bekbawlov izertlew jumısların alıp bardı.

Ol 1966-jılı “Qaraqalpaq tiliniń túslik dialektiniń fonetikalıq ózgeshelikleri„ degen temada kandidatlıq dissertasiyasın jaqladı. Onıń bir neshe maqalaları gazetjurnal betlerinde basılıp shıqtı.17

Sonday-aq Buxara qaraqalpaqlarınıń tili boyınsha H. Hamidovtıń maqalaları bar.18 Al, ǵárezsizlik jıllarında da qaraqalpaq dialektologiyası, dialektlik leksikografiyası máseleleri boyınsha bir qatar ilimiy shara-ilajlar ámelge asırıldı.

Atap aytqanda B. Qurbanbaeva19, G. Bekmuratova20, S. Shınnazarova21, A.

Pirekevalardıń22 miynetlerin atap ótiwge boladı.

16Бегжанов Т. “ Қарақалпақ тили диалектологиясының мəселелеринен„ Нөкис 1971 ж.

17Бекбаўлов О. “Қарақалпақ тили түслик диалектиниң фонетикалық өзгешеликлери„ Ташкент 1966 ж.

18Ҳамидов Ҳ. “Бухара қарақалпақларының тили бойынша байқаўлар„ ӨзРИАҚҚБ Хабаршысы журналы, Нөкис 1964 ж. № 3-Б 141-147 б.

19Қурбанбаева Б. “Қорақалпоқ тили жанубий диалектининг сўз ясалиш ва морфологик хусисиятлари„ Нукус 2008 й. 29 б.

20Бекмуратова Г. “Қарақалпақ тилиниң Шоманай сөйлесими„ Нөкис, Билим 2004 ж 32 бет.

21Шынназарова С. “Қорақалпоғистоннинг Қонликўл ҳудудидаги қорақалпоқларнинг нутқидаги ҳусусиятлари„ Нукус 2009 й, 23-бет.

22Пирекеева А. “Кенемех қорақалпоқлари шеваси„ Нукус, 2012 йил 22-бет

17

II-BAP. QARAQALPAQ DIALEKTLIK LEKSIKOGRAFIYASÍNÍŃ

ÓZGESHELIKLERI

2.1 N. A. Baskakovtıń “Qaraqalpaq tili„ ( I-tom ) miynetine sholıw

jasaw

Qaraqalpaq dialektlik leksikografiyasın tillik tallap qaraǵanımızda, búgingi kúnge shekem bir qatar miynetlerdiń júzege kelgenligin kóremiz. Qaraqalpaq dialektlik leksikografiyası haqqında professor O. Dospanov tómendegishe pikirlerdi bildiredi:

“Tilimizdiń leksikologiyası menen leksikografiyasınıń áhmiyetli máseleleri bir qansha maqalalarda, sonday-aq kandidatlıq dissertasiyalarda da belgili dárejede sóz etiledi. Qanday da atalǵan sózliklerdi dúziw prinsiplerin keń kólemde sóz etiletuǵın, ilimiy-ámeliy bahalılıǵı boyınsha olarǵa óz tásirin tiygizetuǵın ele de bolsa az. Sonlıqtan qaraqalpaq ádebiy leksikologiyası menen leksikografiyası tarawındaǵı erisken tabıslar regional leksikologiya hám leksikografiyada jetiskenlikler menen teń dep qarawǵa bolmaydı„.23

Haqıyqatında da dialektlik leksikografiya basqalarınan pútkilley parıqlanadı.

Atap aytqanda, dialektlik sózlikte de, orfografiyalıq hám túsindirme sózlikte de, dubletlerdi hár qıylı variantlarda beriw dáwirinde olardıń tek ǵana túrin belgilep qoymay, ol puxta túrde anıqlaw hám sózlerdiń shegaraların ayıra biliw, kóp mánili dialektlik sózdiń ádebiy tildegi jubaylasın tabıw isi talap etiledi.

Álbette, tilimizdiń tariyxı hám ádebiy til leksikası bunnan bılay da bayıtıwda dialektologiyalıq sózlikler ózleriniń paydasın tiygizetuǵını bizge málim. Ásirese, keń kólemdegi qaraqalpaq leksikografiyasınıń ayrıqsha tabıslarınan biri Akademiyalıq tiptegi sózlik túsindirme sózlik, ol Ózbekstan Ilimler Akademiyası, Qaraqalpaqstan bólimi Til hám ádebiyat Institutındaǵı sózlikler hám Terminologiya bóliminiń ilimiy

23 Насыров. Д. С, Доспанов. О “Қарақалпақ диалектологиясы„ Нөкис Билим, 1995 ж. 142-бет.

18

xızmetkerleri orınlap, baspadan shıǵarılǵan tórt tomlıq túsindirme sózlikti yaǵnıy ádebiy til normaların dialektologiyalıq sózliklerde de tolıqtırıw oǵada áhmiyetli máselelerden biri bolıp esaplanadı.

Buǵan qosımsha dialektologiyalıq sózlikte xalıqtıń sóylew tiliniń leksikalıq tárepinen qaraǵanda, qanday ózgesheliklerge iye ekenligin kórsetip, olardıń óz-ara qatnasın ashıp beriw ushın da zárúrli.

Qaraqalpaq tilindegi dialektler hám sóylesimler ádebiy tilge qaraǵanda leksikalıq, fonetika-morfologiyalıq ózgesheliklerine iye. Soǵan qaramastan, olardıń leksikalıq mánileri ádebiy tilge salıstırǵanda joqarıdaǵı belgi boyınsha fonetika hám morfologiyalıq ózgeshelikleri kózge taslanadı.

Dilektologiyaıq sózlikte til tariyxınıń ayırım máseleleri, sonday-aq túrkiy tilleri salıstırmalı tariyxıy baǵdarda úyreniwde, erte dáwirlerdegi esteliklerdiń tilindegi dialektlik ózgesheliklerdi anıqlawda da óz ornına iye.

N. A. Baskakov – belgili dialektolog. Onıń qaraqalpaq til biliminiń derlik barlıq tarawları boyınsha miynetlerin kóriwge boladı. Onıń dialektlik leksikografiya tarawındaǵı kólemli miynetlerinen biri bul 1951-jılı Moskva hám Leningrad qalalarınan baspadan shıqqan “Qaraqalpaq tili dialektologiya boyınsha materiallar„ miyneti úlken dıqqatqa iye. Onıń jámi kólemi boyınsha 405 betten ibarat, miynet qurılısı boyınsha úlken úsh bólimnen turadı.

1.Tekstler,

2.Sózlik,

3.Qosımshalar.

Tekstler bólimi 15-307 betlerdi óz ishine qamtıydı hám Qaraqalpaqstandaǵı

1951-jıllardaǵı siyasiy-sosiallıq aymaqlar esaplanǵan tómendegi materiallar jıynalǵan rayonlar hám ondaǵı informatorlar tómendegishe izbe-izlikte berilgen.

1.Taxtakópir rayonı,

2.Qaraózek rayonı,

19

3.Moynaq yamasa Primorskiy rayon,

4.Shımbay rayonı,

5.Kegeyli yamasa Kuybıshev rayonı,

6.Qońırat yamasa Shomanay rayonı

7.Xojeli rayonı

8.Qıpshaq yamasa Shabbaz rayonı

9.Tórtkúl rayonı,

10.Tamdı rayonı.24

Al, sózliktiń kólemi 315-betten 399-betke shekemgi aralıqtı óz ishine aladı. Sózlikte tiykarınan qaraqalpaqlardıń janlı awızeki sóylew tilinde qollanatuǵın sózler berilip, olardıń russha reestri berlip, soń qaraqalpaq tilindegi awdarması hám mánileri jazılǵan.

Kitaptıń sońındaǵı berilgen qosımshalarǵa qaraqlpaqtıń er adamlarına hám hayal-qızlarına qoyılatuǵın adam isimleri berilip, bul antroponimlik sózlerden keyin dialektlik materiallar jazıp alınǵan informatorlardıń dizimi berilgen.

N. A. Baskakov tárepinen dúzilgen dialektlik sózliktiń deregi bul – onıń

Arqa-shıǵıs hám Qubla-batıs dialektleri boyınsha 1926-1945 jıllar aralıǵında jıynalǵan materiallar tiykarında respublikada qaraqalpaqlar jasaytuǵın jerlerdegi awızeki sóylew tiliniń jergilikli ózgesheliklerine tán mısallar usınılıp, olardıń mánileri qońsılas túrkiy tilleri, sonday-aq eski túrkiy jazıwlar, esteliklerine tiyisli derekler menen salıstırǵan.

Bul dialektlik sózliktiń qurılısı boyınsha: dáslep jergilikli ózgeshelikke iye sóz beriledi de, sońınan onıń russha túsinigi usınıladı. Dialektlik mısallar retine qaray tuwısqan túrkiy tiline, sonday-aq ertedegi jazba esteliklerge de salıstırıladı. Ayırım waqıtlarda dialektlik sózdiń qaysı talden ózlestirilgenligi (arab yamasa parsı) taǵı basqa tárepleri qısqasha belgilenedi.

24 Баскаков Н. А. “Каракалпакский язык„ I-том . М-Л. Наука 1951 г. 405 стр.

20