MD hám PQJ / Qaraqalpaq tili sabaqlarında sinonimlerdi oqıtıw

mániles dep tapqan barlık sózlerdi taxtaǵa jazadı. Jazılǵan barlıq sózlerdi gáp ishinde keltirip, bir-birine jaqınlıǵın ayıradı.

Temanı bekkemlew maqsetinde «Ruchka stol ortasında» usılın paydalanıw múmkin. Oqıwshılar 6-7 adamnan toparlarǵa bólinedi, hár bir toparǵa tapsırma beriledi, soń hár bir oqıwshı qaǵazǵa juwap variantın jazadı, soń qaǵazdı qońsısına beredi, ruchkanı stol ortasına jılıstırıp qoyadı. Hámme toparǵa birdey soraw beriliwi múmkin, sorawdıń juwabı tolıq hám anıqlıǵına qarap bahalanadı.

Bul usıldı ózgeshe formada qollanıw múmkin. Bul jaǵdayda vatman qaǵazǵa sózleri túsirilip qaldırılǵan shınıǵıw teksti jazıladı. Hár bir topardıń stol ortasına bir ruchka beriledi. Topar aǵzaları tek usı ruchkadan paydalanıp shınıǵıwdı orınlawı zárúr. Hámme toparlar shınıǵıwdı orınlap bolǵannan soń, onıń tolıq hám durıs variantı proektor járdeminde taxtada kórsetiledi, oqıwshılar

óz tapsırmaların salıstıradı. Birinshi hám durıs orınlaǵan topar aǵzaları jeńimpaz esaplanadı. Qosımsha soraw retinde shınıǵıwdaǵı sinoimler haqqında aytıp beriw tapsırılıwı múmkin.

«Ruchka stol ortasında» usılın qollanıwda tómendegi soraw yaki shınıǵıwlardı orınlaw múmkin. Sorawlar:

1.Sinonimler degenimiz ne?

2.Turaqlı sinonimler degenimiz ne?

3.Sinonimlik juplıqlardaǵı sózlerdiń mánilerin ashıp beriń.

4.Gáp ishinde qaysi sózle óz-ara sinoim bola aladı.

Shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Kóp noqattıń ornına tiyisli sinoimlerdi qoyıp jazıń. Ol

óziniń orınsız … (ójetlesip, eregisip) otırǵanına ókindi (J.Aymurzaev). E tiniń

… (pútin, saw) jeri joq, qırshılıp qan

43

shıǵıp tur (A.Bekimbetov). Seniń menen bir kóknar iship (sherimdi, qumarımdı) tarqatayın dep keldim (S.Májiytov).

6x6x6 metodı topardıń hár bir aǵzasınıń sabaq procesine belsene qatnasıwına, óz pikirlerin bayanlawǵa, topardaǵılardıń pikirlerin tıńlaw hám tańlay alıwına, ortaǵa taslanıp atırǵan bir neshe pikirdi ulıwmalastıra alıw, sonday-aq óz pikirin qorǵay alıwǵa úyretedi. Bul metodtı 5,6,7 hám 8 oqıwshıdan ibarat toparlarda da qollaw múmkin.

6x6x6 metodınan oqıw procesinde qollanıw muǵallimnen kúshli pedagogikalıq sheberlikti,belsendilikti talap etedi. Toparlardı durıs shólkemlestirmew tapsırmanıń durıs orınlanbawına alıp keliwine sebep bolıwı múmkin. 6x6x6 metodı tiykarında shınıǵıwlar tómendegishe shólkemlestiriledi:

1.Muǵallim shınıǵıwdı baslamastan aldın 6 otırǵıshtan qoyıp shıǵadı.

bólinedi.

3.Oqıwshılar jaylasıp alǵannan soń shınıǵıw teması menen tanıstırıp toparlarǵa belgili bir tapsırmalar beriledi.

baradı, ayırım waqıtta topar aǵzalarına másláhátler beredi.

5.Oylasıw ushın belgilengen waqıt tawsılǵan soń, muǵallim toparlardı qayta dúzedi.

Tapsırma hár bir toparǵa konvertlerde berilgeni durıs boladı,

sorawlar logikalıq oylanıwdı talap etetuǵın bolıp dúzilgeni maqul.

44

Stillik sinoimlerdi úyretiwde kórkem shıǵarmalardan mısallar jıynaw tapsırması kóbirek berilse, oqıwshınıń til baylıǵının ele de ósiwine, hár bir sózdiń qollanıw ózgesheligin ayırıp alıwda járdem etedi.

45

2.3. Sinonimlerdi úyretiwde sózliklerden paydalanıw

Qaraqalpaq tiliniń sinonimlerin qısqa waqıt ishinde tolıq iyelew múmkinshiligi joq. Bul oqıwshıdan kóp kitap oqıwdı, sóylewshilerdiń sózine itibarlı bolıwdı talap etedi. Hár qanday tildiń sózlik baylıǵın ıqsham, qolaylı túrde jetkerip beriwshi – bul sózlikler bolıp tabıladı. Sinonimlerdi úyretiw barısında sózliklerden paydalınıw, oqıwshılardı óz ústinde jumıs islewge iytermeleydi. Qaraqalpaq tili sabaqlarında sinonimlerdi úyretiwde tómendegi sózliklerden paydalanıw múmkin:

1.Dialektologiyalıq sózlik.

2.Túsindirme sózlik.

3.Sinonimler sózligi

4.Frazeologiyalıq sózlik.

Qaraqalpaq tili qollanılıw órisi boyınsha bir qansha toparlarǵa ajıratıladı: dialektizmler, kásiplik sózler, jargonlar, argotizmler. Qaraqalpaq tiliniń sinoimleriniń payda bolıw jollarınıń biri dialektizmler bolǵanlıqtan, sinoimlerdi úretiwde dialektologiyalıq sózlerden paydalanıwǵa boladı. Bunda dialektlik sózlerge túsinik bere otırıp, olardıń belgili bar aymaqta qollanılıwı boyınsha ózgeshelenetuǵınlıǵın aytıp ótiw zárúr. Qaraqalpaq tiliniń sóylew dialekti izertlewshilerdiń kórsetiwi boyınshp ekige bóinedi: arqa hám qubla. Usı eki dialekttiń hár qaysısınıń jeke ózine tán, sol dialektlerdi quraytuǵın mákanda jasawshı adamlardıń leksikasında ushırasatuǵın, qollanıw órisi tek sol aymaq penen sheklengege sózler bar. Máselen, qaraqalpaq tilinde shelek sózi tilimizde jedel qollanıladı, al qaraqalpaq tiliniń arqa dialektinde sheker sózi, qubla dialekte mańǵal sózi qollanılıp, barlıǵı bir predmettiń atamsı retinde paydalanıladı. Bunday sózler qaraqalpaq tilinde dialetlik sózlerdi quraydı. Dialektlik sózler fonetikalıq, morfologiyalıq hám grammatikalıq

ózesheliklerge iye boladı. Fonetikalıq ózgesheliklerge iye dialektlik sózler seslik tárepinen

46

ayırımlanıp turasa, morfologiyalıq dialetkizimler sózdiń tiykarındaǵı sóz jasawshı affiksler menen ajıralıp turadı. Mısalı: qublı-qıbla, aldında-áldindá, pillekesh-pillákár, gúmanlı-gúmangár. Dialektlik sózlerdiń qatarında ayrıqsha ornıdı leksikalıq dialektizmler iyeledi. Leksikalıq dialektizmler bul ádebiy tildiń leksikasında gezlespeytuǵın, al belgili bir dialekt wákilleriniń awızeki pikir alısıwında ushırasatuǵın, sol aymaqqa ǵana tán sózler. Bunday sózler kóbinese ádebiy tildiń sózlik quramındaǵı belgili bir leksikalıq birliktiń sıńarı sıpatında keledi. Sinonimlerdi úyreniwde usı sıyaqlı sózlerdi sólikten izlep tabıw tapsırma sıpatında beriliwi múmkin. Máselen, qaraqalpaq tili dialektologiyalıq sózliginen tómendegi sózlerdiń dialektlik sıńarın tabıń: shalbar, seksewil, sarqım, baylanıs h.t.b. Bunday tapsırmalardı orınlaw arqalı, oqıwshılar óz ústinde islewdi úyrenedi, qaraqalpaq tiliniń sózlik baylıǵı menen tanısadı.

Qaraqalpaq tiliniń sóz baylıǵın ózinde keńnen qamtıǵan sózliklerdiń eń baslısı túsindirme sózlik bolıp tabıladı. Túsindirme sózlik belgili bir tilde tán bolǵan sózlerdiń mánisin beriwde xızmet etedi. Túsindirme sózlikte tek ǵana jiyi qollanılıwshı sózlerdiń mánileri berilip qoymastan, ulıwma sol tilge qatnaslı barlıq sózlerdiń mánisi beriledi. Olardıń qatarında gónergen sózler, kásiplik sózler, dialektlik sózler h.t.b. ushırasadı. Sózlerdiń máńisin túsindiriwde sinonimler jiyi qollanıladı. Sózliktiń usı táreplerin esapqa alǵan halda oqıwshılarǵa túsindirme sózlikten mısallar tabıw boyınsha tapsırma beriwge boladı: sózlikten sózdiń mánisi sinonimler arqalı ańlatılǵan sózlerdiń mánisin tawıp keliw tapsırıladı. Bunıń ushın oqıtıwshı sózlikten usınday sózlerdi tawıp, olar ústinde jumıs islew boyınsha tapsırmalar beredi. Túsindirme sózliktegi qálegen sóz sinonimler ústinde jumıs alıp barıwǵa múmkinshilik bermeydi.

Házirgi qaraqalpaq tilinde jiyi qollanılmaytuǵın sózlerdiń kópshilik jaǵdayda tek túsindirmesi beriledi. Mısalı:

47

1.bir mánili sózlerdi úyreniw

2.kóp mánili sózlerdi úyreniw

3.omonim sózlerdiń mánisin úyreniw.

Bir mánili sózlerdi úyreniwde olardıń sáykes sinonimleri berilgen sózlerge dıqqat awdarıw talap etiledi. Mısalı: araz – urıs, ókpe-giyne, kewil qalıspa. Ashlıq – joqshılıq, qıtgershilik. Bul tapsırmalardı orınlaw barısında olar qaraqalpaq tili leksikasındaǵı bir mánili sózlerdiń mánisin, olardıń sinonimleri boyınsha túsinikke iye boladı.

Kóp mánili sózlerdi úyretiw arqalı da oqıwshılardı sinonimler boyınsha bilimin ele de keńeytiwge boladı. Bul jaǵdayda kóp mánili sózdiń hár bir mánisine sáykes sinonimlerdi tabıw tapsırıladı. Máselen, «sazlaw» sóziniń hár bir mánisine sózlikten sáykes sinonimlerdi tabıń, olardı gáp ishinde keltiriń. 1. Tayar etiw, tayın turıw. 2. Tayarlaw, bezew. 3. Baplaw, pántlew. Bul sıyaqlı tapsırmalardı bermesten aldın sózliktegi sózlerdi oqıtıwshı dáslep ózi tańlap alıp, sol sózlerdiń sinonimlerin tabıwdı tapsırsa maqsetke muwapıq boladı. Sebebi hár qanday sózdiń mánisi túsindirme sózlikte sinonimler arqalı bildirile bermeydi.

Omonimler – mánileri hár qıylı, biraq jazılıwı hám aytılıwı birdey sózler bolıp, olardıń mánisin anıqlawda sinonimlerdiń áhmiyeti úlken. Oqıwshılar kópshlik jaǵdayda omonimlerdiń mánisin sóz dizbegi quramında túsindiriw arqalı olardı bir-birinen ajıratadı. Túsindirme sózlikte de kópshilik omonim sózlerdiń mánileri usılayınsha túsindiriledi. Oqıwshılarǵa dáslep omonim sózlerdiń

48

sózlikte beriliw tártibin, atap aytqanda, olardıń kóp mánili sózlerden ózgeshe arab sanları menen emes, al hár biri jańa abzatsta rim sanları arqalı beriletuǵınlıǵın túsindiriw kerek. Mısalı «óriw» sóziniń mánilerin anıqlań. Oqıwshılar sózlikten usı sózdi izlep tawıp, onıń mánsini dápterine kóshirip jazadı.

Óriw I. Júriw, taraw, órmelew, jayılıw. II. Toqıw, shıyratıw.

III. Diziw, qalaw.

Túsindirme sózlik tiykarında sinonimler ústinde jumıs alıp barıw, oqıwshılardıń soz órisin keńeytiwde óz tásirin tiygizedi. Olar sózlik tiykarında jumıs alap barıp atırǵanda hár bir sózdiń mánisine itibar beriwge háreket jasaydı, qızıǵıwshılıǵı oyanadı.

Juwmaqlastırıp aytqanda, sózlikler oqıwshılardıń leksikalıq baylıǵın keńeytiwde óz tásirin tiygizedi, olardı óz betinshe jumıs alıp barıwına

iytermeleydi.

49

JUWMAQ

Sinonimler mánileri bir-birine jaqın bolǵan sózler. Olar hár bir tildiń baylıǵınıń kórsetkishi bolıp esaplanadı. Sinonimlerdiń tiykarǵı funkciyası differentsiaciyalawshı xızmeti bolıp, ol túsiniklerdi ele de dál anıqlawda, belgilewde xızmet etedi. Sinonimlerdiń differentsiaciyalawshı xızmeti barlıq sinonimler ushın tán bolıp, túsiniktiń beriliw usıllarına, emocionallıq tonına, hár bir sinonimniń qollanılıw órisine, sinonim sóz benen oǵan mániles bolǵan frazeologiyalıq dizbek arasındaǵı qatnasqa baylanıslı boladı.

Qaraqalpaq tilindegi sinonimlerdiń payda boıwınıń hár qıylı jolları bar. Olar tómendegilerden ibarat:

1.Sinonimler sózlerdiń jańa máni beriw jolları menen payda

bolıwı.

2.Basqa tillerden sózlerdiń awısıwı arqalı payda bolıwı.

3.Dialekt sózler tiykarında payda bolıwı.

4.Frazeologizmler tiykarında payda bolıwı.

1.Sinonim sózlerdiń jańa máni beriw arqalı payda bolıwı degende bir sózdiń qosımsha mánige iye bolıwı arqalı,onıń mánisin tústndiriwde sinonimlerdi qollanıw názerde tutıladı. Bul jaǵdayda tiykarǵı mánidegi sóz benen, onıń awıspalı mánisindegi sózlerdiń sinonimleri hár qıylı bolıp keledi. Sózdiń mánilerin beriwde sinonimler qollanıladı.

2.Sinonimlerdiń payda bolıw jollarınıń taǵı biri – ózlestirmeler bolıp tabıladı. Ózlestirme sózler tilimizde bar sózge mániles bolıp, olardan belgili bir tárepi menen, stillik qollanıwı boyınsha, ekspressivlik reńki boyınsha ajıralıp turadı. Sońǵı dáwirde ózbek tilinen hám ol arqalı ózlesken sózler tiykarında sinonimlerdiń sanı kóbeyip barıwı kózge taslanbaqta. Eger onıń ayırımları

tilimizdiń talaplarına muwapıq ózlestirilgen bolsa, ayırımları tilimizde sáykes ekvivalenti bar bolıwına qaramastan baspa sóz betlerinde ushıramaqta.

50

3. Tildiń leksikası ayırım dialektlik sózlerdi ózlestiriwi nátiyjesinde tolıqtırıladı hám rawajlandırıladı. Qaraqalpaq tiliniń jergilikli dialektleri kópshilik jaǵdayda ádebiy tilde belgili bir ataması bar sózlerdiń sinonimi retinde ushırasadı. Olardıń kópshiligi konkret predmetlerge baylanıslı sózler bolıp, kópshiligi kúndelikli turmısta qollanılatuıǵın zatlardıń hár qıylı ataması retinde ushırasadı.

4. Tilde mánisi bir sózge barabar bolǵan leksikalıq dizbekler bar. Olar frazeologizmler dep ataladı. Frazeologizmlerde de sózge tán bolǵan qubılıslar sinonimiya, omonimiya, antonimiyalar ushırasadı. Frazeologizmler jeke sózler menen qatar, óz-ara sinonimiyalıq qatnasqa túsedi. Frazeolgiyalıq birlikler jeke sózlerge, erkin sóz dizbeklerine sinonim bola otırıp óz-ara sinonimlik baylanısqa túsedi. Biz kórip shıqqan frazeologiyalıq materiallarǵa tiykarlanıp sonı aytıwmız múmkin-derlik h’ár bir frazeologizm óziniń emocional-ekspressiv reńkine iye bolıp keledi, olardıń ornın bir-biri menen ańsat awmastırıwǵa bolmaydı.

Til iliminde sinonimler haqqında gáp barǵanda, tiykarınan leksikalıq sinonimler názerde tutıladı. Leksikalıq sinonimler absolyut sinonimler, stillik sinonimler hám kontekstlik sinonimler bolıp bóinedi.

Absolyut sinonimler dep biri ekinishisiniń ornına ańsat awmastırıwǵa bolatuǵın sinonimlerge aytamız. Stilistikalıq sinonimler dep mánileri birbirine jaqın, birdey, biraq stillik boyawları hár qıylı sózlerge aytıladı. Ayırım sózler kontekstte belgili bir mánisinde ǵana biri ekinshisine sinonim bola aladı. Kontekstlik sinonimler kóbinese kóp mánilik sózlerdiń bir mánisniń basqa sózler menen sinonimiyaǵa túsiwi arqalı jasaladı.

Sinonimlerdi oqıtıwda olardıń túrlerine tiykarlanıw kerek. Leksikalıq sinonimler úyretiwde hár qıylı usıllardan paydalanıwǵa boladı. Leksikalıq sinonimlerdi oqıtıw orta klass oqıwshıları ushın

51

qolay bolsa, stillik sinonimlerdi oqıtıw litsey hám kolledj oqıwshıları ushın paydalanıwda qolay boladı.

Sinonimlerdi úyretiwde hár qıylı sózliklerden: sinonimler sózligi, dialektlik sózlik, túsindirme sózliklerden paydalanıw oqıwshınıń sóz baylıǵın rawajlandırıw menen birge, olardı óz betinshe islewge úyretedi.

52