MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilindegi sapalıq kelbetliklerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

Sintetikalıq usıl menen sındı sıpattı hám t.b. belgilerdi bildiriwshi

sózlerdiń birinshi buwınınıń sońǵı háribi almasıp «p» dawıssız sesi qollanıladı:

ıp-ısıq, sap-sarı, kip-kishkene, jap-jaqın, qıp-qızıl t.b.

Analitikalıq usıl menen kelbetliktiń arttırıw dárejesi tómendegishe

jasaladı:

a) kelbetlik sózdiń aldında onıń mánisin kúsheytip arttırıwshı sózler

(T.Qayıpbergenov).

b) kelbetlik sózlerdiń tákirarlanıp keliwi nátiyjesinde de arttırıw dárejesi payda boladı: qıysıq-qıysıq kóshe, shıp-shıp ter, beles-beles qır.

Bunday tákirar kelbetliktiń birinshi komponenti shıǵıs sepliginde turıp ta arttırıw dárejesi jasaladı: uzaqtan-uzaq, haqtan-haq, jańadanjańa t.b

Solay etip, házirgi qaraqalpaq tilindegi kelbetlik sózlerdiń leksikasemantikalıq toparlarınıń kórkem shıǵarmalardaǵı qollanılıw ózgesheligin izertlew arqalı tilimizdegi kóp ǵana sózlerdiń semantikalıq mánileriniń keń mánide qollanılatuǵınlıǵın úyrendik. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde qollanılatuǵın kelbetlik sózlerdiń mánilerine oqıwshılar túsinbewi múmkin, biz olarǵa keń túrde túsinik berdik. Mısalı, shaybas - kúshli adam degen mánide, láttepám, gewpaqal-pámsiz, jeńiltek degen mánide.

Tilimizdegi bunday sózlerdiń mánilerin ele de tereńirek hám hár tárepleme úyreniw tilshi ilimpazlar, aspirantlar ushın áhmiyetli másele.

51

PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR

1. Aymurzaeva A. Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik hám kelbetlik feyillerdiń

substantivlesiwi. Nókis, «Bilim», 1992.

2.Aymurzaeva A. Qaraqalpaq tilindegi túr-tús bilidiriwshi kelbetliklerdiń mánileri haqqında - Qaraqalpaq til biliminiń áhmiyetli máseleleri». Nókis, 1995.

3.Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık. II, fonetika i morfologiya, chast pervaya, M., 1952

4.Bekbergenov A. «Qara» sóziniń mánileri haqqında. - ÓzRIA QB «Xabarshısı», №4, 1969, 54-58-betler

5.Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikasologiya. Nókis, 1994.

6.Grammatika turkmenskogo yazıka. 1, fonetika i morfologiya. Ashxabad, 1970, 149-151-betler

Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Nókis, 2010.

7.Jamolxonov X.A. Hozirgi ózbek adabiy tili. Nizomiy nomidagi ToshDU, Tashkent, 2001.

8.Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi, I - IV tom, Nókis, 1982-1992

9.Qálenderov M. Qaraqalpaq tiliniń sinonimleriniń qısqasha sózligi.

Nókis, 1986

10.Qıdırbaev A. Qaraqalpaq til iliminiń geypara máseleleri. Nókis, 1988, 29-bet

11.Qıdırbaev A. Qaraqalpaq til iliminiń geypara máseleleri. Nókis,

1985.

12.Qurbaniyazov G. Hozirgi ózbek va qoraqalpoq adabiy tillaridagi qattiq, qattı leksemalarining qiyosiy tahlili. Nomz. diss.avtoref.. Tashkent, 1998.

13.Sadıqova M. Hozirgi ózbek tilida sifat. Toshkent, 1974, 49-55-bet

52

14.Sadıqova M. «Qora» sózi va uning mańolari. – Tilshunoslik masalalari. 1, 1960, 21-31-betler

15.Sravnitelno-istoricheskaya grammatika tyurkskix yazıkov. Morfologiya. M., 1988, 148-bet

16.Seytqasımov D. Qaraqalpaq tilinde -lı//-li affiksi arqalı jasalǵan kelbetliklerdiń mánilik túrleri – Túrkiy til biliminiń áhmiyetli máseleleri. Nókis: 2005.

17.Paxratdinov Q., Seytnazarova I. Qaraqalpaq tilindegi sóz jasawshı

affiksler. Nókis., 2010, 17-25-betler

18.Házirgi qaraqalpaq tili, morfologiya. Nókis, 1974.

19.Házirgi qaraqalpaq tili, morfologiya. Nókis, 1981.

20.Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası (sóz jasalıw hám morfologiya). Nókis, 1994, 141-143-betler

21.Hamdamova M. Ózbek tilida sifatning mańo turlari va ularning ózbek izohli luǵatida berilishi. Toshkent, 1964

22.Yusupov I. Tańlawlı shıǵarmaları. 1 tom, «Qaraqalpaqstan», 1978

53