MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilindegi sapalıq kelbetliklerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

Jáne biyikletip birin qoyıp al.

(«Qaraqalpaqstan kútedi seni»)

Geyde kúler meniń ústimnen,

Sózge sarań, geyde dım tuyıq.

(«Monter bala sım tartıp keldi»)

Avtor kúsheytiwshi sózdi kelbetlikke subiektiv baha beriwshi ǵana janapayı menen birge ironiyalıq sezim tuwdırıw ushın qollanadı. Bul jerde subiektiv qatnasqa qosımsha sol sóylewshiniń xarakteri de ashıp beriledi.

Ekinshi mısalda kúsheytiwshi sózge dizbeklesken bir sózi sóylewshiniń subiektiv-modal’lik qatnasın - jaǵımsız emociyanı bildiredi.

Sońǵı mısalda da belgini dárejelewde qosımsha subiektiv modallıq máni

bar.

I.Yusupov poeziyasında basqa kúsheytiwshi sózlerge salıstırǵanda dım sózi qosımsha emocional-ekspressivlik boyawlar menen júdá ónimli qollanılǵan.

I.Yusupov kúsheytiw dárejeli kelbetliklerdi ózinshe jeke stillik maqsette paydalanıp, oǵan qosımsha mánilik boyawlar beredi. Máselen, orıs tilindegi kúsheytiw mánili «sovsem» sózin qollanıp, kontekstte qosımsha emocional’- ekspressivlik máni bildiredi, subiektiv-modallıq qatnastı sáwlelendiredi. Shıǵarma ruwxına házil, yumorlıq sıpat beredi.

Mısalı:

Biraq, mennen shıǵarmeken kandidat?

Shayırlıqtıń jolı «covsem» bólekdur.

(«Biz - muǵallim, Sabır, Dosjan - direktor»).

«Shım» kúsheytiwshi sózi reń bildiriwshi kelbetliklerden qara, qızıl, aq, kók sózleri menen dizbeklesip belginiń qanıq, toyǵın reńin ańlatıp, onı normal belgiden kúsheytip kórsetedi hám intensiv forma menen sinonim boladı. Sonday-aq, kúsheytiwshi sózler menen júdá jaqın semantikalıq xızmette jumsaladı:

41

Basıńdaǵı qurashıńday,

Íǵbalıń shım qara edi

(I.Yusupov)

Men onıń bir órim etip órgen burımınıń aysız aspanday shım qara hám uzın ekendligin házir kórip kiyatırǵandayman. (Sh.Seytov).

Shayır I.Yusupov usı sóz benen berilgen kúsheytiw dáreje arqalı awıspalı máni menen oǵada tereń ótkir emocional-ekspressivlik boyawdı payda etken.

Házirgi qaraqalpaq tilinde aqsha bult, aqsha qar, aqsha júz dizbekleri ushırasadı: Aq+sha=aqsha.

Aqsha qarda kóp júrseń, Kóziń bir kún qarıǵar. Aǵayinnen shet júrseń Kewliń bir kún tarıǵar

(naqıl).

Albırap aqsha júzden qan tamadı,

Júregim ash quzǵınday antaladı

(I.Yusupov).

Ilimpazlardıń pikirinshe, qarakalpaq tilinde -sha//she affiksi, tiykarınan, páseytiw dáreje jasawda qollanıladı. Biraq, bul qosımta házirgi qaraqalpaq tilinde dáreje formasın bildiriwshi qosımta sıpatında berilmegen. A.Qıdırbaev -sha//-she affiksi zattıń turqın bildiretuǵın kelbetliklerge jalǵanadı dep kórsetedi: artıq - artıqsha, qısqa – qısqasha30 .

42

JUWMAQ

Qaraqalpaq tilinde basqa sóz shaqapları arasında óziniń belgili ornına iye

úlken kategoriyalardıń biri kelbetlik predmettiń túr-túsin, reńin taǵı basqa belgilerin bildiredi hám óziniń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri menen basqa da sóz shaqaplarınan ajıralıp turadı. Kelbetlikler semantikalıq táreplerinen bildiretuǵın mánileri boyınsha hár qıylı boladı. Qaraqalpaq tilinde ele bul másele

arnawlı izertlenilmegen.

Biz pitkeriw qánigelik jumısımızda kelbetlik sóz shaqabınıń joqarıda

kórsyetilgen ózgesheliklerin esapqa alıp, tildegi kelbetliktiń leksika-semantikalıq toparları, leksika-grammatikalıq hám olardıń qollanılıw ózgesheliklerin kórkem shıǵarmalardıń mısalları tiykarında talqı isledik.

Tilde qollanılǵan kelbetliklerdiń leksika-semantikalıq toparların tómendegi túrlerge bólip qarastırdıq:

a) Túr-tústi, reńdi bildiretuǵın kelbetlikler;

Qaraqalpaq tilinde túr-tústi, reńdi bildiretuǵın kelbetlikler kóplep ushırasadı.

«Aq» reń bildiriwshi kelbetligi bir neshe mániste jumsalǵan.

úlken adam mánisin beredi.

Demek, reń, túr-tústi bildiretuǵın «aq» kelbetligi ayırım atlıqlar menen dizbeklesip, predmet mánisine ótedi. Mısaldaǵı «qızıl, aq, kók» sózleri mánisi boyınsha reńdi bildiretuǵın kelbetlik sóz bolǵanı menen, gápte usı sózler adam mánisin bildiredi.

43

Tilde «kók» reń, túr-túsin bildiretuǵın kelbetlik usı dáslepki mánisinen basqa bir neshe mánilik xızmette qollanıladı.

Mısalı:

Átiraptan ańqıǵan kók iyisin de itibarınan ısırıp taslap, enteledi. (Sh.Seytov).

Mısaldaǵı «kók» sózi tiykarınan leksika-semantikalıq mánisi boyınsha reń, túr-tús belgisin bildiretuǵın sapalıq kelbetlik. «Kók» reń belgisin emes, al usı belgi arqalı predmetlik mánini ot-shóplik, ósimliklerdiń ulıwmalıq atamasın bildiredi.

b) Adamnıń, haywan hám predmettiń sırtqı kórinisine, kólemine, salmaǵına baylanıslı belgisin bildiretuǵın kelbetlikler;

Tilde adamnıń sırtqı kórinisi, dene pishimi, salmaǵına hám basqa da belgilerine baylanıslı kelbetlikler kóplep ushırasadı.

Mısalı:

Kósenamaylaw, jumalaq júzli, sarı sınlı, qayıń qaptal jigit eken sekretar. (Sh.Seytov)

Mısaldaǵı «kósenemaylaw» qatnaslıq kelbetligi kóse (atlıq tiykar)+namay (kelbetlik sóz jasawshı qosımta)+law (salıstırıw dáreje) formaları menen, jumalaq júzli, sarı sınlı, qayıń qaptal qospa birikken túrde kelip, adamnıń ulıwma shırayı, sırtqı kórinisindegi belgilerdi ańlatadı.

«Jıltıraǵan» bul adamnıń kózine baylanıslı qollanılǵan qatnaslıq kelbetlik, al kishkene sapalıq kelbetligi adamnıń sırtqı dene kórinisine, jas ózgesheligine baylanıslı belgilerdi ańlatadı.

«Soydawıl» sózi tek er adamlardıń iriligine, turpatına baylanıslı belgilerdi bildiredi.

«Ashóleń» sapalıq kelbetligi hám «juqa júzli» qospa sózden bolǵan kelbetlikler adamnıń sırtqı kórinisine baylanıslı belgini bildiretuǵın kelbetlik mánisinde jumsalǵan. Sońǵı mısaldaǵı «jaraqlı» qatnaslıq

44

baylanıslı belgilerdi de bildirip jumsaladı.

Mısalı:

Dúysenbaydikine tóte jol bar edi. (T.Qayıpbergenov)

Mısalda tóte, súrdew - bul joldıń kórinisin bildiretuǵın sapalıq

kelbetlikler.

v) Predmettiń dámine, mazasına baylanıslı belgini bildiretuǵın kelbetlikler. Tilde predmettiiń dámine, mazasına baylanıslı belgilerdi tómendegi

sózler arqalı, ónimsiz túrde qollanıladı.

Mısalı: Ol mazalı palawdan toyıp alǵan soń qolına qayqı tayaǵın uslattı (Sh.Seytov) .

Mısaldaǵı «mazalı» kelbetligi «tatlı» sapalıq kelbetligi menen sinonim bolıp tiykarǵı mánisi boyınsha dám-maza belgisin bildiretuǵın leksikasemantikalıq topardaǵı kelbetlikler qatarına kiredi, al kontekstte abstrakt atlıq adam janına baylanıslı belgini bildirip, leksika-semantikalıq jaqtan tábiyǵıy belgilerdi anıqlaydı.

g) Hawa-rayı, zattıń ıssı-suwıq belgisin bildiretuǵın kelbetlikler.

Tilde hawa-rayına baylanıslı belgilerdi bildiriwde tómendegishe kelbetlikler qollanıladı:

Mısalı:

Kún jyelemik, suwıq samal tula-bedenin jaylap túrshiktirip sala berdi. (N.Dáwqaraev)

Mısaldaǵı suwıq, shımır ayaz, jyelemik hawa rayınıń suwıqlıq belgilerin kórsetse, «jıllı» sapalıq kelbetligi úydiń jıllılıq belgisin bildiretuǵın kelbetlik sıpatında jumsalǵan.

45

tábiyǵıy belgilerdi bildiretuǵın kelbetlikler de ushırasadı. Mısalı:

Sawatlı dep oǵan súyenip is alıp baradı. (T.Qayıpbergenov). Aldın boljaǵanda kózi ashıq, danıshpan adam deydi. (S.Bahadırova).

Mısaldaǵı sawatlı sózi qatnaslıq kelbetlik mánisinde leksikasemantikalıq

ózgesheligi boyınsha adamnıń basqalardan góre ózgeshyelenip turatuǵın ayrıqshalıq belgilerin kórsetedi. Al kózi ashıq, danıshpan sózleri sapalıq kelbetlik mánisinde jumsalıp, joqarıda atalǵan kelbetliktiń mánilik toparına kiredi.

Adamlardaǵı hár qıylı kemislik belgilerdi bildiretuǵın sózler de

ózgeshelik penen qollanıladı. Mısalı:

«Kóziniń gúli bar» dep úkeń qálemese ne qılasań? (G.Esemuratova).

«Kóziniń gúli bar» bul evfemizm tiykarında payda bolǵan kelbetlik sıpatında da qarawǵa boladı. Bul sóz kóziniń aǵın et basıp ketken, kesel yaǵnıy sol múshesindegi kemislikti bildiretuǵın kelbetlik.

Haywanlardıń artıqmashlıq hám kemislik belgileriniń bildiriliwi; Mısalı:

Aytaqırdı shapqır at tuyaǵı sabalap, dalanıń jolın qızdırıp jibergen. (Sh.Seytov)

Bunda «júyrik, shapqır» atlardıń artıqmash belgilerin bildiredi.

46

Hár qıylı hal-jaǵdayǵa, uqıp, kúsh-quwatqa baylanıslı belgilerdiń bildiriliwi; Mısalı:

Ózi «dúńyadaǵı e ń qorqaq adam» dep sanaǵan Tolıbaydıń kún batar

batıstan dárwazasın támbileytuǵının biledi. (Sh.Seytov).

Mısaldaǵı qorqaq kelbetligi adamnıń uqıbına baylanıslı belgilerdi bildiredi. e) Adamnıń minez-qulıq belgilerin bildiretuǵın kelbetlikler.

Adamdaǵı jeńil minezlik, nahaqlıq, jalataylıq hám taǵı basqa belgilerdiń

bildiriliwi;

Mısalı:

Izbasqan naǵız júrek jutqan jalmawız e di. (Sh.Seytov).

Mısaldaǵı jalmawız sapalıq kelbetligi semantikalıq ózgesheligi boyınsha adamnıń jalataylıq belgilerin bildiretuǵın kelbetlikler.

Házirgi qaraqalpaq tilinde kelbetlik sózler basqa túrkiy tillerindegi sıyaqlı

óziniń leksika-semantikalıq qollanılıw ózgesheligine iye. Kelbetlikler zatlardıń, nárselerdiń belgilerin bildiretuǵın sóz shaqabı. Usınday belgilerdiń biri olardıń leksika-semantikalıq ózgeshelik belgileri bolıp esaplanadı.

Jumıstıń kirisiw bóliminde házirgi qaraqalpaq tilindegi kelbetlik sóz shaqabı, onıń izertleniw tariyxı sóz etilgen. Qaraqalpaq tilindegi kelbetliklerdiń mánisi boyınsha zatlardıń hár qıylı sapalıq belgilerin bildiredi. Máselen:

1) adamlardıń, zatlardıń, nárselerdiń, haywanlardıń belgilerine baylanıslı sózlerdiń stillik qollanılıwı. Mısalı: adamlardıń, zatlardıń,

47

nárselerdiń sırtqı kórinisine, kólemine, salmaǵına baylanıslı belgileri: uzın, qısqa, tompaq, tapaltas, arıq hám taǵı basqa.

2) Zatlardıń, nárselerdiń túr-túsin, reńin bildiretuǵın kelbetlikler: aq, qara, kók, qońır, sur, shubar, shubar ala hám taǵı basqa.

3)Zatlardıń, nárselerdiń dámine, mazasına baylanıslı belgilerin bildiriwshi sózler: ashshı, dushshı, mazalı, záhárdey, qanttay, kermek hám hám taǵı basqa.

4)Zatlardıń ıssı-suwıqlıǵınıń belgisin bildiredi: ıssı, suwıq, jıllı, salqın, qanjılım, kóktemir, qara muz hám taǵı basqa. Bunnan basqa kóp ǵana zatlardıń,

nárselerdiń leksika-semantikalıq toparlarınıń qollanıw ózgesheliklerin kórkem shıǵarmadan mısallar alıp kórsetildi.

Reń, tús bildiriwshi sózlerdiń semantikasın ańlatatuǵın kelbetlikler dáreje kórsetkishleri menen jumsaladı.

Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik sózlerdiń semantikalıq toparlarınıń beretuǵın mánilerin, tildegi xızmetin anıqlaw ushın biz kórkem shıǵarmalardan paydalanıp olardı pitkeriw qánigelik jumısı ushın talladıq.

Haqıyqatında da, tilde sózler barlıq waqıtta birdey bolıp qollanıla bermeydi, yaǵnıy bir sózdiń ózi hár qıylı mánide qollanılıwı múmkin. Sol sebepli de ilimpazlar sózlerdiń semantikasına kóbirek itibar beredi. Mine, usı máseleler jumısımızda sheshimin taptı.

Sonlıqtan da qaraqalpaq tilindegi kelbetlik sózlerdiń leksikasemantikalıq toparlarınıń qollanılıw órisin, grammatikalıq ózgesheliklerin arnawlı túrde hár tárepleme izertlew úlken áhmiyetke iye.

Jumısımızdıń keyingi bólimlerinde qaraqalpaq tilindegi kelbetliklerdiń leksika-semantikalıq toparlarınıń izertleniwi sóz boladı. Bul máseleniń ulıwma túrkiy tillerde hám házirgi qaraqalpaq tilinde izertleniwine ulıwma sholıw jasaldı. Kelbetlikler túrkiy tillerde sonıń

48

ishinde házirgi qaraqalpaq tilinde kelbetlik sózler óziniń ózgesheliklerine iye ekenin kóremiz. Máselen: qazaq tilinde «sın esim» - dep atalıp, ol qaraqalpaq tilindegi jasalıwına uqsap zatlardıń, nárselerdiń túrin túsin kórsetedi: aq, qara, ala, jarıq, qızıl, kók hám taǵı basqa.

Zatlardıń fizikalıq sapasın bilidiredi: aqsaq, qıysıq, álsiz hám taǵı basqa.

Keńislik hám waqıt belgisin bildiredi: ómirlik, erteńgi, bayaǵı, tereń, kókshil hám taǵı basqa belgilerin kórsetip keledi deydi.

Qaraqalpaq tilindegi kelbetliklerdiń seamntikalıq ózgesheliklerin eń birinshi izertlegen prof. N.A.Baskakov bolıp, ol tilimizdegi kelbetliklerdiń semantikalıq toparların bir neshe túrge bólip, oǵan talqı jasaǵan.

Jumısta kelbetliklerdiń túrlerine ulıwma xarakteristika berildi. Usıdan shıǵa kelip kelbetliklerdiń semantikalıq ózgeshelikleri kórsyetildi. Usı bólimde kelbetliktiń leksika-semantikalıq toparlarınıń qollanıw ózgesheligi hám tildegi xızmeti, onı oqıtıwdaǵı usıllar sóz etiledi.

Kelbetlik sózler zatlardıń, nárselerdiń belgisin tiykarǵı leksikalıq hám grammatikalıq mánileri arqalı bildiredi. Kelbetlikler gáp ishinde kóbinese atlıqqa baylanıslı bolıp kyeledi. Biz pikirimizdi anıq etip bayanlaw ushın basqa sóz shaqapları menen birge kelbetliktiń leksikasemantikalıq toparların da paydalanamız. Onısız gápimiz mazmunlı, shıraylı bolmaydı.

Jumıstıń keyingi bóliminde kelbetliklerdiń leksika-semantikalıq toparlarınıń ózgeshelik (adamlarǵa, zatlarǵa, nárselerge baylanıslı) belgilerin kórsettik.

Haqıyqatında da kelbetlikler zatlarǵa, nárselerge tán belgi túsinigin anıqlaydı. Bunday semantikalıq toparlarǵa, túsiniklerge tómendegi belgilerdi kórsetsek boladı:

49

1)Adamlardıń, zatlardıń, nárselerdiń sırtqı kórinisine, kólemine, salmaǵına baylanıslı belgini bildiretuǵın kelbetlikler: qatal, jumalaq júzli, taypaq bas, jup-juwan, ashóleń hám taǵı basqa.

2)Zatlardıń, nárselerdiń dámine, mazasına baylanıslı belgilerdi bildiredi:

ashshı, tatlı, ótkir, mazılı hám taǵı basqa.

3) Hawa-rayı, zatlardıń ıssı-suwıqlıq belgisin bildiredi: muzday, suwıq, shımırı (ayaz), jyelemik (samal). qanjılım, jılımıq, salqan hám taǵı basqa.

Adamǵa, haywanlarǵa hám basqa da zatlarǵa baylanıslı tábiyǵıy belgilerdi bildiretuǵın kelbetlikler: sawatlı, bedelli, kózi ashıq. isengish, danıshpan hám taǵı basqa.

4) Adamlardaǵı hár qıylı kemislik belgilerdi bildiredi: tapal, soqır, samsam, kóziniń gúli bar, pámsiz, láń, sheshek daǵlı bujır, álip qonbaǵan hám taǵı basqa.

Haywanlardıń artıqmashılıq yaki kemislik belgilerin bildiredi: júyrik, qotır, shapqır, jorǵa, soqa hám taǵı basqa.

5)Hár qıylı hal-jaǵdayǵa, kúsh-quwatqa baylanıslı belgilerdi bildiredi: eń qorqaq, biyjan, qarıwlı, baxıtlı, sóylemshek hám taǵı basqa.

6)Sonday-aq shıǵarmada adamnıń minez-qulıq belgilerin, ádepikramlılıǵına, kishipeyillikke baylanıslı belgilerdi: sınshıl, jaysań, júrek jutqan, jalmawız, látte pám, suyıq, simsik, jel qoltıq hám taǵı basqa.

Jumıstıń tiykarǵı bóliminde bolsa kelbetliktiń sapanı bildiriwshi túrleri keńirek úyrenildi.

Kelbetliktiń bul dárejesi sapanıń, sınnıń t.b. belginiń sol zattıń ózinde artıqmash ekenligin yaki basqa zatlarǵa qaraǵanda artıq e kenligin ańlatadı.

Qaraqalpaq tilinde arttırıw dárejesi sintetikalıq hám analitikalıq usıl menen jasaladı.

50