MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilindegi sapalıq kelbetliklerdiń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

Formasın bildiretuǵın kelbetlikler: alası (pákene), durıs (dúziw), egri, shuqır hám taǵı basqa; 4) Aralıqtı, araqashıqlıqtı bildiretuǵın kelbetlikler: alıs, jaqın, jıraq, uzaq, shalǵay hám taǵı basqa: 5) Haljaǵdaydı bildiretuǵın kelbetlikler:

ıssı, qurǵaq, pısıq, buzıq, juwas hám taǵı basqa.

Házirgi ózbek tilindegi kelbetliktiń semantikalıq qollanılıwı boyınsha

«Ózbek tili», «Ózbek tili grammatikası» miynetlerinde ózbek tilindegi kelbetliktiń semantikalıq toparların tómendegidey altı toparǵa bólip kórsetedi. Máselen: zatlardıń, nárselerdiń túr-túsin aq, qara, sarı hám taǵı basqa; zatlardıń kólemin: úlken, keń, shuqır (havuz); zatlardıń formasın bildiriwshi qıysıq, azǵın taǵı basqa; zatlardıń mazasın bildiriwshi shiyrin, ashshı hám taǵı basqa; nárselerdiń, zatlardıń xarakter belgisin bildiriwshi qızǵanshaq, kúnshil (hayal) hám taǵı basqa zatlardıń hal-jaǵdayın bildiriwshi: suwıq hawa, qoyıw shay, qarıwlı adam hám taǵı basqa.

Ózbek til biliminde subtantivlesken kelbetlikler, olardıń reń-tús bildiriwshi toparı, kelbetliktiń mánilik túrleriniń túsindirme sózlikte beriliw

ózgeshelikleri10 hám reń bildiriwshi kelbetliklerdiń jasalıw ózgeshelikleri, olardaǵı polisemiya hám omonimiya qubılısı úyrenildi, ózbek hám qaraqalpaq tilindegi «qattiq» hám «qattı» leksemaları11 salıstırmalı túrde izertlendi.

1960-jıllarǵa kelip ózbek til biliminde kelbetlik sózlerdi M.Sadıqova tereńirek úyrendi. Ol 1963-jılı «Ózbek tilida rang-tus bildiruvchi sifatlar» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Eki tomlıq

«Hozirgi ózbek adabiy tili» (1986) hám «Ózbek tili grammatikası» (1975) atlı izertlewlerdiń «Sifat» temaların jazdı. 1974-jılı onıń «Hozirgi

10 $амдамова М. Ўзбек тилида сифатнинг маъно турлари ва уларнинг ўзбек изоҳли луғатида берилиши. Тошкент, 1964 11 урбаниязов Г. Ҳозирги ўзбек ва қорақалпок адабий тилларидаги каттиқ, қатти

лексемаларининг қиѐсий таҳлили. Номз. дисс.автореф.. Ташкент, 1998.

11

ózbek tilida sifat» atlı monografiyası járiyalandı. Bunda12 kelbetliklerdiń mánilik túrleri 9ǵa jetkerilgen bolsa, «Ózbek tili grammatikası»nda (1-tom, 1975) bul haqqındaǵı pikirler ele de konkretlestirilgen hám keńeyttirilgen.

Kelbetliktiń leksika-semantikalıq mánileri hámme tillerge de tán, biraq qaraqalpaq tilinde óziniń ózgesheliklerine iye.

Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik sóz shaqabı jónindegi dáslepki izertlew professor N.A.Baskakovtıń13 miynetlerinen baslanadı. Ilimpazdıń qaraqalpaq tilin dáslepki izertlegen miynetlerinde kelbetlik jasawshı qosımtalar jóninde aytqan bolsa, onıń "Karakalpakskiy yazık" miynetinde basqa sóz shaqapları menen birge kelbetliklerge toktap ótedi.

Kelbetlikler semantika-grammatikalıq mánisi, morfologiyalıq

ózgeshelikleri, sintaksislik xızmeti menen qollanılıw ózgesheligi jaǵınan ózine tán ózgesheligi bar sóz shaqabı.

Ol tildiń tariyxıy rawajlanıw procesinde leksika-grammatikalıq mánisi hám belgileri boyınsha basqa sóz shaqaplarına uqsamaydı. N.A.Baskakovtıń14 kórsetiwi boyınsha: «túrkiy tillerindegi sóz shaqapları bir formada, bir xızmetti atqarǵan. Tildiń tariyxıy rawajlanıwı nátiyjesinde olar óz aldına sóz shaqapları bolıp ajıralǵan. Bul sóz shaqapları óz gezeginde mánilik belgileri hám grammatikalıq formaları menen toparlarǵa bólingen. Máselen, qazaq tiliniń tariyxıy grammatikasında kelbetlikler morfologiyalıq jaqtan tiykarǵı hám qosımsha kelbetlikler bolıp bólingen»15.

Kelbetlik mánilerine qaray reńdi (qızıl, aq, kók, jasıl, ala, qara, sarı), kólemdi (úlken, kishkene, ullı, biyik, keń, tar), minez-qulıqtı

12Содицова М. Қора сўзи ва унинг маънолари. -Тилшунослик масалалари. Тошкент. 1960. Садыкова М.С. Слова. обозначающие цвет и окраску в узбекском яязыке, Автореф. дисс. канд.фил.наук, Ташкент.1963. 24 с.

13Баскаков А. Каракалпакский язык. II. том. Фонетика и морфология. часть 1. (Части речи и словообразования) . М., 1952, 204-216-бетлер.

14Баскаков Н.А. Каракалпакский язык, II, М.,1952, 161-бет.

15Томанов А. Қазақ тилиниң тарийхый грамматикасы, Алма-Ата, 1988, 172-178-

бетлер

12

(juwas, jaqsı, jaman,qattı), dámdi (ashshı, dushshı, mazalı), sırtqı formanı (jumalaq, juwan, semiz) bildiretuǵını kórsyetilgen. Sonday-aq, kelbetliklerdiń jasalıw usıllarına, dárejelerine toqtaǵan.

Qaraqalpaq til biliminde kelbetlik jóninde «Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya (Nókis, 1974),16 Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya (Nókis,

1981)»17, Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili (Nókis, 2010) sabaqlıqlarında sóz

etiledi. «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sóz jasalıw hám morfologiya» (Nókis, 1994)18 ilimiy grammatikasında kelbetliklerge keń túrde toqtap, kelbetliklerdi leksikalıq hám grammatikalıq ózgesheligine qaray eki toparǵa bólip qaraydı.

Bulardan basqa A.Qıdırbaevtıń «Qaraqalpaq til biliminiń geypara máseleleri»19 atlı miynetinde kelbetlik sóz shaqabı, onıń jasalıwı, dúzilisine qaray túrleri, kelbetliktiń dárejeleri, sintaksislik xızmetleri ulıwma baǵdarda sóz etilgen.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi kelbetliklerdiń semantikalıq qollanılıwı jóninde A.Bekbergenov20 óziniń «qara» sóziniń mánileri maqalasında

kelbetliklerdiń mánileriniń keń ekenin dálilleydi. Sonday-aq qaraqalpaq tilindegi kelbetliktiń rus-internacional tillerinen affiksaciya jolı menen ózlesip, qaraqalpaq tilinde olardıń mánileriniń keń ekenin dáliyllegen ilimpaz K.M.Qoshanov21 boldı. Onıń «Affiksalnoe obrazovanie prilagatelnıx … » degen maqalasında bul pikirimiz tastıyıqlanadı.

Qaraqalpaq tilindegi kelbetliklerdiń leksika-semantikalıq usıl menen jasalıp jańa sóz payda e tiwi, yaki atlıqlasıwı jóninde ilimpaz

16Ҳəзирги қарақалпақ тили. Морфология. Нөкис, 1974

17Ҳəзирги қарақалпақ тили. Морфология. Нөкис, 1981

18Ҳəзирги қарақалпақ əдебий тилинин грамматикасы. Сөз жасалыў ҳəм морфология» (Нөкис,1994)

19ыдырбаев А. Қарақалпақ тил билиминниң гейпара мəселелери. Нөкис, 1988 23-32- бетлер

20Бекбергенов А. «Қара» сөзиниң мəнилери ҳаққында – «Хабаршы», Нөкис, 1969, №4

54– 58 б.

21ошанов К.М. Аффиксальное образование прилагательных в каракалпакском языке

на основе русско-интернациональных заимствований. – Сб. «Вопросы русского языка». Ташкент, 1981

13

A. Aymurzaeva óziniń ilimiy maqalalarında hám monografiyasında sóz etedi22.

Onıń pikiri boyınsha: «kelbetlik sózler óziniń semantikalıq mánisin saqlay otırıp, basqa sóz shaqaplarına ótedi», ásirese atlıqtıń, ráwishtiń quramına

kóbirek ótedi. Mısalı: «jaqsı» - kelbetlik, «jaqsı» - atlıq. Bunday jaǵdayda olar atlıqqa tiyisli sóz jasawshı affikslerdi qabıl etedi.

dissertaciyasında23 kelbetliklerdiń stillik qollanılıwı arnawlı izertlenildi. Kelbetlik sóz shaqabı házirgi qaraqalpaq tiliniń grammatika tarawında

ele tolıq izertlenbegen máselelerdiń biri bolıp tabıladı.

Jumstı’ń maqseti hám wazıypaları. Jumısta qaraqalpaq tilindegi kelbetlik sózlerdiń leksika-semantikalıq mánisin hám sapalıq kelbetliklerdiń grammatikalıq ózgesheliklerin anıqlaw maqset etip qoyıladı. Bul maqsetke erisiw ushın tómendegidey wazıypalardı sheshiw belgilendi:

-temaǵa baylanıslı ilimiy ádebiyatlarǵa sholıw jasaw;

-kelbetlik sózlerdiń mánilerin, onıń sapalıq belgilerdi bildiriwdegi

ózgesheliklerin anıqlaw;

- reń bildiriwshi kelbetlik sózlerdiń grammatikalıq ózgesheliklerin, olardıń qanday qosımtalardı qabıl ete alıw múmkinshiliklerin anıqlaw.

22Аймурзаева А. Қарақалпақ тилиндеги келбетлик ҳəм фейиллердиң субстантивлесиўи. Нөкис, «Билим», 1992.

23Юсупова Б. Көркем шығармаларда келбетликлердиң стильлик қолланылыўы (И.Юсупов шығармалары тийкарында). Канд. дисс. Нөкис, 2001.

14

I BAP.

QARAQALPAQ TILINDEGI KELBETLIKLERDIŃ

LEKSIKA-GRAMMATIKALÍQ TÚRLERI

Kelbetlik jeke túrinde belgili leksikalıq mánini ańlatadı, morfologiyalıq formaǵa iye boladı. Ol sintaksislik xızmeti boyınsha óz aldına aǵza bola aladı. Sóz jasaw sistemasındaǵı ózgesheligi boyınsha bir sóz shaqabınan ekinshi bir sóz shaqabınıń xızmetine óte alıw múmkinshiligi menen de parıqlanadı. Grammatikalıq sıpatı jaǵınan kelbetlik, kóbinese atlıq sózlerdi anıqlap keledi. Ol zattıń hár qıylı belgisin bildiredi, qanday? qaysı? sorawlarına juwap beredi. Basqa mánili óz shaqaplarınan ayırılıp turatuǵın ózgesheliklerinen biri sóz

ózgertiwshi affiksleri esaplanǵan kóplik, seplik, tartım jalǵawları menen

ózgermeytuǵın sıpatqa iye.

Túrkiy tilleriniń kópshiliginde qazaq, bashqurt, qaraqalpaq24 tillerinde kelbetliklerdiń semantikalıq toparları birdey formada berilgen, yaǵnıy kelbetlikler sapalıq hám qatnaslıq bolıp e kige bólinedi.

Tiykar kelbetlikler qosımtasız, túbir halındaǵı sózlerden boladı da, dórendi kelbetlikler hár qıylı qosımatalardıń atawısh hám feyil túbirli sózlerge qosılıwı nátiyjesinde jasaladı.

Tyurkologiyalıq ádebiyatlarda tiykar kelbetlikti dara, qosımtasız kelip, zattıń hár qıylı belgilerin bildiriwine qaray sapalıq kelbetlikler, ol dórendi formaların qosımtalar menen jasalıwına qaray qatnaslıq kelbetlikler dep bólip kórsetedi.

Tiykar kelbetlikler tilimizde de az qollanıladı. Óytkeni, dara halındaǵı tiykar kelbetliklerdiń ózleri de tariyxıy shıǵısı boyınsha dórendi bolıp kelgen.

24 Қазақ тилиниң грамматикасы, I, Алма-Ата, 1998; Ҳəзирги қарақалпақ əдебий тилиниң грамматикасы, I, Нөкис,1994, 140-бет.

15

Házirgi qaraqalpaq tilindegi tiykar kelbetlikler sanı jaǵınan az bolǵanı

menen olardıń payda bolıwı hám qáliplesiwinde eki túrli ózgeshelikti bayqawǵa boladı. Mısalı, geypara tiykar kelbetlikler tuwra mánisinde kelbetlik hám atlıq bolıp kyeledi. Mısalı, kók, qara sózleri usınday e ki mánini ańlatadı. Bunday

e ki máni beriliw e ski jazba esteliklerde de ushırasadı. Kelbetliklerdiń mánilik belgileri, olardıń hár qıylı xızmette qollanılıwı jaǵınan basqa sózlerge uqsamaydı. Mısalı, kók, jarıq sózleriniń mánileriniń keńeyiwi hám qollanılıwı jaǵınan atlıq hám kelbetlik bolıwı múmkin. Biraq, olardıń qaysı sóz shaqabı ekenligin gápte qollanılıwına hám xızmetine qaray anıqlaw múmkin.

Tilde tariyxıy rawajlanıwı nátiyjesinde túbir menen qosımta bólinbeytuǵın sózler bolıp leksikalıq mánisi hám morfologiyalıq qurılısı jaǵınan tiykarǵı beligilerge iye bolǵan sózler bolıp tabıladı.

Shıǵarmada tiykar kelbetliklerdiń tómendegi mánilerdi ańlatatuǵın túrleri bolıp, olar qanday da bir belgini, adamlardıń xarakterlerin ańlatıwda qollanıladı.

1) qanday da bir nárseniń jaǵdayın bildirip keledi. Mısalı: Íssı, lekin, ortaǵa ot jaǵıldı (Sh.Seytov).

Ata-anasınıń jıllı qushaǵında júrgen balalar az (Sh.Seytov).

2)adamlardıń minezlerin bildiredi. Mısalı: Onıń ójet minezine shayıq hayran qaldı (Sh.Seytov).

3)adamlardıń túr-túsin, belgisin ańlatadı. Mısalı: Ol kisiniń iri gewdesi, kúlip turǵan shırayı, sheshek daǵlı júzine jarasqan siyrek saqalı kóz aldımda (Sh.Seytov).

4)adamlarǵa tán belgilerdi bildiretuǵın sózler menen qollanıladı. Mısalı: Jigitleri palwan, qız-kelinshekleri sulıw hám márt, házilkesh boladı dep Xiywalı maqtandı (Sh.Seytov).

16

5) zatlardıń belgisin salıstırıw arqalı bildiredi. Mısalı: Qazanǵa salınǵan sınıq shómish bir shetke qoyıldı (Sh.Seytov).

Tiykar kelbetlikler bul romanda tek abstrakt mánide qollanılıp, semantika-grammatikalıq jaqtan birqansha ózgesheliklerge iye bolǵan. Tiykar kelbetliklerdiń «bosań, óreski, suǵanaq, teperish» sıyaqlı túrleri qollanılıp adamlarǵa tán bolǵan konkret belgilerdi bildirgen.

Kelbetlik óziniń mánisi hám grammatikalıq ózgesheliklerine

qaray:

1.Sapalıq kelbetlik.

2.Qatnaslıq kelbetlik túrinde úyreniledi.

Sapalıq kelbetlikler sap kelbetlikten bolıp, qosımtalardıń járdemisiz-

aq óziniń leksikalıq mánisi arqalı predmettiń hár qıylı sapalıq belgilerin bildiredi. Sapalıq kelbetlikler dáreje kórsetkishlerin qabıllay alıwshılıǵı menen de ózgeshyelenedi. Qatnaslıq kelbetlikler bolsa predmet belgisin tikkyeley ańlatpastan onıń basqa predmetke bolǵan qatnası arqalı bildiriledi.

Bul kelbetlikler ózi jasalǵan sózdiń tiykarı menen semantikalıq baylanısta boladı. Olardıń sapalıq kelbetliklerden ózgesheligi hár qıylı sóz jasawshı qosımtalardıń járdemi menen jasala alıwında, kelbetliktiń dáreje kórsetkishlerin qabıllamaydı, tek ayırım sózlerde, jekesiyrek jaǵdayda ǵana intensiv formalar menen kyeledi.

Túbir kelbetlikler qosımtasız, túbir halındaǵı sózlerden boladı da, dórendi kelbetlikler hár qıylı qosımatalardıń atawısh hám feyil túbirli sózlerge qosılıwı nátiyjesinde jasaladı.

Tyurkologiyalıq ádebiyatlarda tiykar kelbetlikti dara, qosımtasız kelip, zattıń hár qıylı belgilerin bildiriwine qaray sapalıq kelbetlikler, ol dórendi formaların qosımtalar menen jasalıwına qaray qatnaslıq kelbetlikler dep bólip kórsetedi.

17

1. Sapalıq kelbetlikler. Hesh qanday affikstiń járdemisiz-aq jasalıp,

mánisi jaǵınan zattıń túrin (sulıw, gózzal, súmbil, qırmızı), dámin (ashshı, dushshı), reńin (aq, qara, qızıl, kók, sarı, ala, qońır, tarǵıl) sapasın (jańa, góne, qattı, jaqsı, jaman), kólemi menen mólsherin (úlken, kishi, awır, jeńil), sonday-aq adamlardıń hár qıylı psixologiyalıq jaǵdayı, kewil xoshına baylanısılı birqansha belgilerdi ańlatadı, olardıń sapasın keńirek kólemde anıqlaydı. Bul topardaǵı kelbetlikler basqa topardaǵı kelbetlikler sıyaqlı kontekst ishinde

(T.Qayıpbergenov).

Sapalıq kelbetliklerge salıstırıw, arttırıw dárejesi formaları e rkin jalǵana

beredi.

2. Qatnaslıq kelbetlikler. Bir zatqa tán belgini tikkyeley emes al, affikslerdiń jalǵanıwı arqalı basqa sóz shaqabınan (atawısh hám feyil sózlerden) jasaladı. Olar zattıń túrin túsin, kelbetin, kólemin, muǵdarın, shamasın hám basqa zatlarǵa qatnasın bildiredi.

Mısalı:

Bul seksewildiń qıysıq ózegin uzınlıǵı qulashtay kóz áynekli jılan oraǵan (Sh.Seytov).

Erjan ızalı Kókjalday qabaǵı túnerip, ózin gúreske sazladı (K.Sultanov). Jaz baslanıp kiyatırǵanı menen azanǵı hawa biraz salqınlaw e di

(T.Qayıpbergenov).

18

Qatnaslıq kelbetlikler affikslerdiń jalǵanıwı arqalı atlıq, feyil, ráwish t.b. sózlerden jasalıp, solarǵa baylanıslı bolǵan hár qanday sındı belgini basqa zatqa qatnası arqalı ańlatadı.

Qatnaslıq kelbetliklerge salıstırıw dárejesiniń geypara formaları (- ǵılt//- gilt, -ǵıltım//-giltim, -ǵısh//-gish) jalǵanbaydı. Sonday-aq ayırımları intensiv formalar menen qollanıla almaydı.

Sapalıq hám qatnaslıq kelbetlikler zattıń qanday belgisin bildiriwine qaray bir neshe mánilik túrlerge bólinedi:

1)Reńdi bildiriwshi kelbetlikler: aq, qara, qızıl, qońır, sarı, torı, kók, kúl reń, shubar t.b.

Mısalı:

Quptan bolıwdan aspandı qara bult qaplap, qattı samal esti (K.Sultanov).

2)Sapanı bildiriwshi kelbetlikler: jaqsı, jaman, qımbat, ótkir, jumsaq, qattı t.b. Mısalı:

Alma túsken menen aqmaq gellege, Ashıla bermeydi Nyutonnıń zańı

(I.Yusupov).

3) Jaǵdaydı bildiriwshi kelbetlikler: jas, ǵarrı, taza, góne, aqsaq, sınıq, suwıq, saqaw, soqır t.b.

Mısalı:

Sen meni jıllı sóz benen aldastıraman dep turmısań (Sh.Seytov). Qolaylı aydınlarǵa, sen, taza jılım shıǵar (K.Sultanov).

4) Adam hám haywanatlardıń xarakterin bildiriwshi kelbetlikler:

ashıwshaq, qorqaq, batır, tebewik, urısqaq, jalaxor.

Mısalı:

Baqırawıq túyeniń barı jaqsı (Naqıl).

5) Dámdi bildiriwshi kelbetlikler: ashshı, dushshı, mazalı, tatlı,

shiyrin t.b.

19

Mısalı:

Ámiwdar’yanıń qayırı menen Aral kólleriniń maqpal shalańların jep ósken biziń

balıqtan shiyrin balıq bolmaydı (K.Sultanov).

6)Sın-sımbattı bildiriwshi kelbetlikler: juwan, pás, biyik, uzın, tompaq, qıysıq t.b.

Mısalı: Hámmege qıysıq sırnay tabıla bere me? (Sh.Seytov).

7)Kólem, aralıq mánisin bildiriwshi kelbetlikler: keń, tar, alıs, jaqın

t.b.

Mısalı:

Insan peyili tarılǵanda biraqta,

Eki adamǵa tarlıq eter keń dúńya

(I.Yusupov).

azanǵı, túski, jazǵı, oń, sol t.b.

Mısalı: Joldıń oń qaptalındaǵı náhán seksewil qashan ósse de dıqqatın tartpay

qoymaydı (Sh.Seytov).

Ishke jazǵı túnniń salqın hawası gúp etip urdı (Sh.Seytov).

9) Usaslıq, sheriklik mánisin bildiriwshi kelbetlikler: túyedey, iynedey,

maymılday, pikirles, sırlas, awıllas t.b.

Mısalı:

(K.Sultanov).

10) Túbirden ańlatılǵan zatqa iye ekenligin bildiretuǵın kelbetlikler: aqıllı, bilimli, záhárli, miyweli, sayalı, árebi, qazaqı t.b Mısalı:

Átirapta bunnan basqa miywalı baǵ da joq (Sh.Seytov).

11) Túbirden ańlatılǵan zattıń joqlıǵın bildiretuǵın kelbetlikler:

suwsız, gúnasız, biygúna, biyqayǵı, nainsap t.b.

20