MD hám PQJ / Gáptiń bas aǵzaların oqıtıw

3.Orın, waqıt pısıqlawıshları menen kelgende baslawısh ne ushın gáp ortasında keledi?

Bul sorawlarǵa juwap alıw qıyın bolsa, muǵallim eki gápti ózi aytıp, sol tiykarda gáp tabıwǵa úyretedi. Baslawıshtıń gáptiń ortasında keliwin túsinew, biliw qıiyın hám qospalı bolǵanlıqtan shıǵarmadan úzindi hám tekst tańlap alınıp, ondaǵı baslawıshtıń orın tártibianaliz sintez usılında aytıladı.

Oqıwshılarǵa gáp jazıw keliw tapsırılǵanda olar teoriyalıq materiyallardı oqıp

úyrenedi, izlenedi ózinshe jumıs islewge háreket etedi. Bunnan keyin ádebiy shıǵarmalardan alınǵan úzindi tiykatında kishi kólemdegi bayan jazıw jumısı tapsırıladı.

Baslawıshtıń bayanlawısh penen bir dizbekte keliwleri baslawıshqa logikalıq pát túsip aytılǵanda ǵana ushırasadı: Aspandı tunjırap qara bult bastı. (M.Dáribaev) Kitaptı inim satıp aldı.

Berilgen gáplerdegi baslawıshlardıń gáptiń ortasında kelgenligin, bayanlawıshtıń aldında turǵanın.Onıń orın tártibin túsindirgende gápler talqılanadı, bul boyınsha oylanıp, teoriyalıq ádebiyatlar menen alınǵan mısallarǵa tiykarlanıp, túsindiriw usılınan paydalanıladı.

Talqılaw waqtında

1. Baslawıshqa logikalıq pát qalay túsedi?

2.Pát túsken sóz qaysı orında turıp baslawısh bola aladı ?

Mine usı máseleler kóp tayarlıqlar menen úyretiledi, logikalıq pát baslawıshqa túskende is-háreket baslawısh arqalı orınlanadı, hárekettiń iyesi baslawısh ekenligi aytıladı.

50

Baslawıshtıń orın tártibi teoriyalıq materiyaldı úyreniw arqalı túsindiriledi. Ol ushın tańlap alınǵan gáp talapqa juwap bererlik , qızıqtıratuǵın dárejede bolıwı

tiyis.

Logikalıq pát túsken baslawıshtı oqıwshı jaqsı bilip alıwı ushın hár qıylı gápler tańlap alınadı, onıń basqa gáplerden ózgesheligi anıqlanadı.

Baslawıshtıń orın tártibin úyretiwde mınaday ámeliy jumıslar orınlanadı :

1.Berilgen gáplerdegi baslawısh sózlerdi jazbay soǵan tiyisli baslawıshtı tabıw ;

2.Yadınan gáp qurap ondaǵı logikalıq pát túsken gápti anıqlaw;

3.Berilgen bir neshe sózler tiykarında baslawısh bar gáp dúziw ; 4.Sorawlarǵa jazba túrde juwap qaytarıw;

5.Shınıǵıw hám diktant jazdırıw hám t.b.

Logikalıq pát túsken baslawıshtıń orın tártibine baylanıslı shınıǵıw jazdırǵanda oqıwshılarǵa ańsat hám jeńil túrdegi shınıǵıwlar berilip , sabaqta olardı tańlap, ol boyınsha islenetuǵın jumıslar menen almastırılıp barıladı.

Oqıwshılardıń bul boyınsha bilimin hám túsinigin bekkemlew maqsetinde :

1.Gáp jazdırıw , olardı bir-biri menen salıstırıw. 2. Gáplerdi tallaw,

3.Ótilgen materiyallardı ózlestiriw hám sol boyınsha shınıǵıw isletiw talapqa muwapıq keledi.

Baslawıshtıń gáptegi orın tártibi qalay bolsa solay yaki turaqlı tartipte

51

bola bermesten inversiyalıq orın tártipte de bola beredi. Bunday orın tártip kóbinese poeziyalıq shıǵarmalarda, yaki diolog penen tuwra gáplerde ushrasadı.

Bular haqqında oqıwshıǵa túsinik berilgende eń aldı menen materiyallardıń kólemi, awır-jeńili esapqa alınadı. Sol ushın materiyal qanday usılda oqıwshıǵa

úyretiw názerde tutıladı.

Álbette, oqıwshınıń materiyaldı tez hám qiyinshılıqsız bilip alıwı itibarǵa alınadı. Sol ushın :

1.Baslawıshtıń inversiyalıq orın tártipte keliw jaǵdayları qanday formada boladı

?

2.Onıń neshe túrli usılı bar ?

Mine usı táreplerine dıqqat awdarıladı hám baslawıshtıń inversiyalıq orın tártibi tómendegishe ushrasatuǵını anıqlanadı.

Emociyanalekspressivlik mánide aytılǵan buyrıq , úndew gáplerde baslawısh bayanlawıshtan soń keledi :

1.Ayt shınıńdı, kim edi ol ? 2.Sabadıǵoy, ana jasawıllar.

Bul gáplerdegi baslawıshlar gáptiń sońında bayanlawıshtan keyin kelip tur. Sonda dag áplerdın mánisi, ondaǵı baslawıshtıń xızmeti anıq ekenligi seziledi.

Oqıwshı bul gáplerdegi baslawıshlardıń ori1n tártibin bilmewi múmkin, sonlıqtan gápler intonaciyalıq jaqtan jaqtan durıs oqıladı. Ekspressivlik-emociyanal mánide kelgen sózlerdiń hámmesi baslawısh bola bermeydi. Sol ushın baslawıshtıń sorawın, qanday xızmet atqaratuǵının hár tárepleme úyretiwge tuwra keledi. Baslawıshtıń gáp sońında keliwlerine

52

mısallar taqlap olardı talqılaw kerek boladı.

Dialog yamasa tuwra gáplerdegi avtor gáplerine baslawısh gáptiń ortasında yaki gáptiń aqırında keliwleri tómendegidey gápler járdeminde túsindiriledi:

1.Atı kim eken? – dedi ol ıqlaslı túrde. 2.Bıyıl mol zúráát toplaymız – desti hámmesi.

Baslawıshtıń orın tártibin ádebiy shıǵarmalardan alınǵan gápler arqalı anıqlawǵa boladı. Tańlap alınǵan gápler oqıwshınıń bnilim dárejesine, materiyaldiń kólemine, ańsat-jeńiline baylanıslió bolıwı kerek.

Poeziyalıq shıǵarmalarda uyqasqa, poetical;ıq talaplarǵa ılayıq baslawısh bayanlawıshtan soń keliwleri mınday gápler járdeminde túsindiriledi: Iske kiristi erkin miynet erler.

Bunday mısallar poeziyalıq shıǵarmalarda kóplep ushrasatuǵını ondaǵı baslawıshtıń orın tártibi anıqlanadı. Baslawısh inversiyalıq usilda kelgende gáptiń mánisi ózgermeydi, kerisinshe waqiyaǵa ekspressivlik máni , emociyanallıq tús beredi.

Baslawıshtıń orın tártibin anıqlawda hám olardıń belgilerin úyretiwde bir qansha jumıs túrleri alıp barıladı:

1.Prozalıq , poeziyalıq shıǵarmalardaǵı baslawıshtıń orın tártibin biliw:

2.Olardıń qollanıw tártibin anıqlaw.

3.Gáptiń mánilik belgilerin túsiniw. 4.Ózbetinshe gáp dúzip úyreniw hám t.b.

Sonda oqıwshı kóp izlenedi, úyrenedi materiyal jiynaydi. Nátiyjede oqıwshı sol tuwralı keń túsinike iye boladı, ádebiy shıǵarmalardan mısal

53

taba alıw uqıplılıǵına iye bola aladı

2.Bayanlawıshtıń orın tártibin úyretiw

Hár qanday aytılajaq pikir hám jańalıqlar bayanlawısh arqalı belgili boladı.

Óytkeni bayanlawısh pikirdi tastıyıqlawshı, jańalıqtı anıqlawshı bolıp eseplanadı. Sonlıqtan bayanlawısh gáptegi orın tártibin, qollanılıw ózgesheliklerin hár

jaqlama úyretiwge tuwrı keledi. Sebebi pikir bayanlanıwda, jazba jumıslar orınlanıwda bayanlawıshtıń gáptegi orın tártibi menen xızmetine ayrıqsha dıqqat awdaradı. Nátiyjede aytılatuǵın bayanlawıshtıń orın tártibi talapqa juwap bererlik dárejede boladı.

Til iliminde bayanlawıshtıń gáptegi orın tártibi turaqlı bolatuǵınlıǵı aytıladı. Mısalı: 1. Awıl kórnisi biraz ózgerdi. 2. Tamashagóyler júda kewilli edi. 3. Egis erteden baslandı. t.b.

Ilimiy metodikalıq ádebiyatlarda kópshilik jaǵdayda bayanlawıshtıń orın tártibi

ózgerissiz, bir tártipte, turqlı túrde bolatuǵınlıǵı keltiriledi. Haqıyqatında awız eki hám jazba tilde bayanlawısh gáptiń sońında kelip ornı turaqlı bolıp qáliplesken. Bayanlwıshtıń gápte turaqlı orın tártipte qollanıwları tekst hám shınıǵıw jazdırılıp sol tiykarda túsindiriledi. Sonday-aq bayanlawıshtıń gáptegi orıń tártibiniń birneshe túrli bolıp ózgeriwlerine mısallar tańlap alınadı, sol arqalı maǵlıwmat beriledi.

Poeziyalıq shıǵarmalarda, qosıqlarda, bayanlawıshtıń orın tártibiniń

ózgeriwlerine mısallar keltiriledi:

Qumartıp qarap turdım kól shetine,

Oq jetpes shoqqısınıń kelbetine. (T.Jumamuratov) Bunday qosıq qatarları shayır shıǵarmalarında kóplep ushrasadı. Qosıq

54

qatarlarındaǵı bayanlawıshtıń qaysı orında turǵanlıǵına itibar berilip, onıń xızmeti anıqlanadı. Sonda bayanlawıshtıń háreketti bildirip, ne isledi? Ne qıldı? sorawlarına juwap beriwi, gáptiń qaysı ornında tursada, sol gáp mánili bolatuǵınlıǵı bir neshe gáp arqalı úyretiliedi.

Ayırım jaǵdaylarda qosıq qatarlarda bayanlawıshtıń hár qıylı orınlarda kelgenligi ushırasadı. Óytkeni, bayanlawıshlar háreketti bildire bermesten, atawısh sóz formasında kelipte bayanlawısh xızmetinde jumsaladı. Bayanlawıshtıń bunday bolıp keliwlerin oqıwshı winsha túsinbey, bilmey, onıń orın tártibin ańlamay qalıwı múmkin. Usınday túsinbewshilikti boldırmaw ushın tómendegidey sorawlar beriledi:

1.Bayanlawısh qosıq qatarlarında qaysı orında turadı?

2.Bayanlawısh qaysı sóz shaqaplarınan boladı?

3.Qosıq qatarlarında bayanlawıshtıń orın tártibi ne ushın ózgeredi?

Ayırım qosıq qatarlarında bayanlawıshlar gáptiń basında kelip, pikirdi emociyanal mánide bildiredi:

Túsin endi usı aytqan sózimdi Tasla endi jalqawe jaman oyındi.

Bayanlawıshlar gáptiń basında kelgende emotsiyonallıq sezim menen buyrıqlıq xızmettegi mánini ańlatadı.

Bayanlawıshtıń bunday boıp gáptiń basında turıp buyrıq mánisin ańlatıwın oqıwshı túsinbey onı buyrıq gáp dep esaplaydı. Nátiyjede oqıwshıda na durıs túsinik payda boladı. Tiykarında úndew yaki buyrıq gápler intonaciya menen aytılıp, onnan keyinúndew belgisi qoyıladı. Al buyrıq formasında aytılǵan bayanlawıshlar gáptiń basında kelgende hesh qanday irkilis belgisi qoyılmaydı. Mine usınday ózgeshelikler tańlap

55

alınǵan mısallar járdeminde salıstırmalı túrde, hár tárepleme aytıladı. Bayanlawıshtıń gáptiń basında keliwi hám onıń mánilik belgileri boyınsha oqıwshınıń bilimin, túsinigin, anıqlaw maqsetinde tómendegidey sorawlar berilip, juwaplar alınadı.

1.Gáptiń basında kelgen bayanlawıshlar qalay aytıladı ?

2.Bayanlawıshlar gáptiń basında turıp qanday máni bildiredi ?

3.Gáptiń basında kelgen bayanlawıshlar qanday gáplerde ushrasadı ?

4.Bayanlawıshlar gáptiń basında kelgende úndew, buyrıq gáplerden qalay

ózgeshelenedi ? hám t.b.

Gáptiń basında kelgen bayanlawıshlardıń gáptiń sońında kelgen bayanlawıshlarǵa qaraǵabda aytılıwı, formaları, mánilik belgileri jaǵınan bir qansha ayırmashılıqlarǵa iye bolatuǵınları teoriyalıq jaqtan aytılǵanda, sol bayanlawıshlardıń tiykarǵı belgileri anıqlanadı.

Bayanlawıshtıń gáp basında keliwlerin anıqlaw, olardıń orın tártibin biliw maqsetinde jazba jumıslar, diktant, bayan, shınıǵıw jazdırıladı, sonıń menen birge qosıq tekstlerinen gáptiń basında kelgen bayanlawıshlardı tabıw, onıń qollanılıwın, xızmetlerin anıqlawǵa baylanıslı tapsırmalar beriledi.

Bayanlawıshlar barlıq waqıtta ótken máhál, anıqlıq meyil yaki hal feyil formalarında qollanıla bermesten, edi, dedi, eken tolıqsız feyilleri túrinde de ushrasıp, gáptiń hár qıylı ornında keledi : 1.Anıq bileseńbe ? – dedi Orazbay. 2. Anıq biletuǵın edim.

Bayanlawıshtıń tolıqsız feyil túrinde gáptiń ortasında keliwleri diolog penen avtor gáplerinde ushrasıp, bayanlawıshtıń orın tártibiniń turaqsız ekenligin anıqlaydı.

Geyde tolıqsız feyillerden bolǵan bayanlawıshlar gáptiń basında da keliwi

56

múmkin, bul júdá ónimlio emes. Oqıwshılar tolıqsız feyillerdiń bayanlawısh bolıp keliwlerine isene bermeydi. Sebebi olarda háreketlik belgi bilinbeydi, bul sóylewshiniń oikir bayanlawdaǵı sóylew usılı, sonlıqtan tolıqsız feyilden bolǵan bayanlawıshlardıń ádebiy shıǵarmalarda qollanılıwların tańlap alınǵan mısallar tiykarında úyretiw kerek. Sonda tolıqsız feyildiń bayanlawısh xızmetin atqaratuǵınına, onıń gáptiń ortasında qollanılatuǵınına oqıwshı isenedi, sol boyınsha bilim hám kónlikpe aladı.

Bayanlawı1shtıń orın tártibiniń hár qıylı bolıp keliwleri basqa da jaǵdaylarda anıqlanadı. Máselen : Sóylew tiline tán prozalıq shıǵarmalarda bayanlawıshtıń baslawıshtan hám gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalardan burın keliwleri ushırasadı. Usı formada aytılǵan gáplerde bayanlawıshqa dıqqat awdarıladı. Mısalı : 1. Men tanıyman onı. 2. Aydostı birden sorastırmadı ol.

Bul gáplerdegi bayanlawıshlar hár qıylı gáp aǵzalarınıń aldında turıp óz xızmetinde jumsalǵan. Sóylew tiline tán bolǵan prozalıq shıǵarmalarda bunday forma onsha kóp ushraspaydı. Tek ayırım prozalıq shıǵarmalarda sóylew tiline tán bolıp aytılatuǵın gápler bar.

Bayanlawıshtıń basqa aǵzalardan burın keliwi, gáptiń basında yaki ortasında qollanılıwları tildiń faktlerinde az bolǵanlıqtan, bayanlawıshtıń kórkem shıǵarmalarda keliwlerin anıqlaw, kóp izleniwdi talap etedi.

Bayanlawıshtıń gáptegi orın tártibi boyınsha bilim hám túsinik berilgende kóbinese sóylew tiline tán bolǵan gáplerdi tańlap alıp, sol gápler boyınsha kóbirek ámeliy jumıs aparıladı, ol ushın ádebiy shıǵarmalardan tekst tańlap alınadı yamasa, shınıǵıwlardan jazdırılıp soǵan baylanıslı klassta jumıs islenedi hám soǵan ılayıq tapsırma beriledi.

57

JUWMAQ

Qaraqalpaq tiliniń sintaksisi tarawına tiyisli “Gáptiń birinshi dárejeli aǵzaları” temasın oqıtıwdaǵı tiykarǵı maqset-baǵdarlamaǵa ılayıq tema boyınsha bilim beriw menen birge gáptin birinshi dárejeli aǵzalardıń bir-birinen ózgesheliklerin tanıtıw, olardıń dúzilisi menen qollanılıwı boyınsha ámeliy kónlikpe beriwden ibarat.

Gáptiń birinshi dárejeli aǵzaların oqıtıdaǵı wazıypa birinshi dárejeli aǵzalar boyınsha túsinikti keńeytip, bul tiykarda alǵan bilimlerdi, oqıw, sóylew, jazıw barısında qollana biliwge úyretiw bolıp esaplanadı.

Birinshi dárejeli aǵzalar boyınsha maǵlıwmat hám sol boyınsha ámeliy kónlikpe beriwde tómendegidey jumıs túrleri orınlanıw kerek:

1.Testten, gápten bas aǵzalardı tawıp, onı tallaw.

2.Berilgen gáplerden baslawısh yamasa bayanlawıshtı qospay gápti oqıtıw.

3.Hár bir gápte neshe gáptiń bas aǵzasınıń bar ekenligin anıqlaw.

4.Bir bas aǵzadan turatuǵın sóz-gáplerdiń jay gáplerden ózgesheligin anıqlaw.

5.Bas aǵzalar boyınsha soraw-juwap ótkeriw.

Gáptiń birinshi dárejeli aǵzaların anıqlawda hám olardı klassifikaciyalawda tómendegidey begiler esapqa alınadı:

1.Birinshi dárejeli aǵza menen ekinshi dárejeli aǵzalardıń mánilik qatnaslari;

2.Birinshi dárejeli aǵzalardıń mánilik bildiriwleri;

3.Gáptegi sózlerdiń sintaksislik baylanısıw belgileri ;

4.Baslawısh penen bayanlawıshtıń leksika-semantikalıq belgisi hám t.b. Gáptiń birinshi dárejeli aǵzaların oqıtıwda oqıtıw usılları durıs

58

tańlanıw kerek:

1.Tańlanǵan oqıtıw usıllarınıń temanıń maqsetine sáykes keliwin esapqa alıw;

2.Oqıwshılardıń ótilgen materiyaldı tolıq ózlestiriwine itibar beriw; 3.Tańlap alınǵan mısallar menen shınıǵıw hám jazba jumıslardıń sol

temaǵa sáykes keliwi;

4.Orınlanǵan jumıslardıń izbe-izligin saqlaw;

Gáptiń birinshi dárejeli aǵzaların oqıtıw máselesine arnalǵan bul pitkeriw qánigelik jumısımızda mına nárselerge itibar berildi:

1.Oqıwshılarǵa gáptiń birinshi dárejeli aǵzaları tuwralı hár jaqlama tolıq túrde maǵlıwmat beriw;

2.Baslawıshtıń bayanlawıshtıń bildiriliwlerin anıqlaw; 3.Baslawıshtıń

qaysı sóz shaqaplarınan jasalatuǵının anıqlaw;

4.Gáptiń birinshi dárejeli aǵzaların jasawda sóz shaqaplarınıń xızmetine itibar

beriw;

5.Birinshi dárejeli aǵzalardıń grammatikalıq hám semantikalıq belgilerin anıqlaw;

6.Bas aǵzalardıń ekinshi dárejeli aǵzalardan ayırmashılıǵın túsiniw ;

Bulardıń hámmesi usı jumısqa tiykar etilgenlikten hám jumıs talapqa ılayıq jazılǵanlıqtan joqarı oqıw orınlarınıń studentleri menen mektep muǵallimlerine paydalı qollanba bolıwı múmkin.

59