MD hám PQJ / Gáptiń bas aǵzaların oqıtıw

6.Kórsetpeli qural kólemli hám ondaǵı jazılıwları talap dárejesinde bolıwı kerek.

Kórsetpeli qural paydalanılǵanda oqıwshılardıń ótilgen tema boyınsha túsinigin keńeytip, bilimin tereńletip, olardıń tema boyınsha juwmaq jasaw uqıpllıǵın jetilistiredi, sol temanı anıq túsinip alıwına járdemlesedi hám alǵan bilimlerin bekkemleydi.

Kórsetpeli qural qaraqalpaq tiliniń qaysı bólimin, ondaǵı temalardı oqıwshılardıń tez, ańsat hám qıyınshılıqsız uǵıp alıwın támiyinleydi.

Óytkeni oqıwshı ótilgen temanıń ayırım táreplerin mısallar járdeminde, teoriyalıq materiyaldı kóriw nátiyjesinde, anıq bilip aladı, onı baqlaydı. Sabaqta paydalanılatuǵın kórsetpeli quraldıń oqıwshıǵa tásirsheńligine, metodikalıq qolaylıǵına kewil awdarıladı.

Kórsetpeli qurallardıń paydalılıǵı oqıwshılardıń óz betinshe orınlaytuǵın jumıslarınan anıq bilinedi. Ulıwma alǵanda kórsetpeli qurallardıń nátiyjeliligin

úyreniliwge tiyisli materiyalǵa baylanıslı mısallardı, tablitsanı muǵallimniń basshılıǵında orınlaw arqalı túsiniwge erisedi.

2.Birgelkili bayanlawıshlardı oqıtıw

Gáptiń birgelkili aǵzaları birdey formadaǵı bir sóz shaqabınan jáne hár túrli sóz shaqaplarınan boladı. Olar morfologiyalıq jaqtan birgelkili bolmaǵan menen mánilik jaqtan ózi qatnaslı aǵzanı birgelikde túsindiredi.

Kópshilik jaǵdaylarda birgelkili bayanlawıshlar morfologiyalıq forması jaǵınan hár túrli bolıp keledi. Birgelkili bayanlawıshlar kóbinese hal feyil, kelbetlik feyil, atawısh feyil formalı bolıp keledi.Bunday jaǵdayda is-

40

hárekettiń orınlanıw jaǵdayı birdey bolıp seziledi.

Birgelkili bayanlawıshlar kóbinese feyil sózler menen atawısh sózlerden boladı. Usı sıyaqlı morfologiyalıq bildiriliwi , ózgesheliklerine qaray birgelkili bayanlawıshlar hár qıylı bolıp keledi.

Oqıwshılarǵa birgelkili bayanlawıshlar tuwralı maǵlıwmat berilgende aldı menen bayanlawısh bolıp kelgen sózlerdiń qaysı sózlerden bolatuǵınlıǵı, olardıń bir-biri menen baylanısıw usılları Salıstırmalı usılda túsindiriledi. Solay etip olardıń morfolgiyalıq bildiriliw ózgeshelikleri aytıladı.

Usı ózgesheliklerge tiykarlanıp birgelkili bayanlawıshlardıń úshke bóliniwi mısallar járdeminde túsindiriledi. Sonıń menen birge birgelkili bayanlawıshtıń úsh túri tómendegishe tablicaǵa túsirilip, oqıwshılarǵa kórsetiledi. Máselen:

1-keste

Oqıwshı usı tablicadaǵı mısallardı oqıp biliw arqalı birgelkili bayanlawıshlardıń túrli formada keliwlerin ańsat hm tez bilip aladı.Birgelkili bayanlawıshlardı tablica boyınsha túsindirgende tablicaǵa kirgen mısallar menen materiyallardıń awır jeńilligi, oqıwshı ushın qolaylıǵı esapqa alınadı.

Sol ushın tablica tayarlawda oǵan úlken talaplar qoyıladı, yaǵniy ondaǵı qıyın material menen grammatikalıq belgiler boyınsha oqıwshını bánt etiw kerek. Sonlıqtan tayarlanǵan tablicanı sabaqta paydakanıw oqıwshınıń onı kórip biliwine baylanıslı.

Bigelkili bayanlawısh dúzlisi jaǵınan intonaciya hám kómekshi sózler arqalı bildiriledi. Bulardıń bir-birinen ayırmashılıǵın mısallar arqalı

41

bildiriwge boladı.

Bigelkili bayanlawıshlardıń bunday formaların tek gápler arqalı

úyretpesten tablica járdeminde túsindiriw paydalı boladı.

Birgelkili bayanlawıshlardın dizbeklesiwshi intonaciya menen baylanısıp

keliwleri mısallar menen túsindiriw paydalı bolıp esaplanadı.

Máselen birgelkili bayanlawıshlardı baylanıstırıwshı intonaciya birgelkililer arasındaǵı intonaciya qatnasına qaray sanaw intonaciyası , qarsılas intonaciya , sebeplik mintonaciya bolıp úshke bólinetuǵını aytıladı hám ol tuwralı ilimiy-

teoriyalıq túsinikler mısallar járdeminde beriledi.

Bunday jaǵdayda oqıwshı azda bolsa maǵlıwmattı esitiw gúrrińlesiw arqalı aladı. Biraq, bul maǵmuwmat oqıwshınnıń esinde uzaq saqlanbawı múmkin, sol ushın tómendegidey tablica dúzip sol tablica boyınsha aytılsa, jaqsı nátiyje beredi:

Birgelkili bayanlawıshlardı baylanıstırıwshı dizbeklesiwshi intonaciyalar:

42

Bunday tablicanı ayırım jaǵdayda paydalanıwǵa boladı. Sebebi oqıwshınıń materialdı qıynalmay túsinip, bilip alıwın esapqa alıwǵa tuwra keledi.

Máselen, Birgelkili bayanlawıshlar tuwralı ulıwma maǵlıwmat beriliw kerek bolsa, oǵan tablicanı paydalanıwdıń zárúrligi joq. Óytkeni, bul material ulıwma túsindiriw, yaki gúrriń usı lı menen aytılıp beriledi.

Sonday-aq hámme waqıtta tablica menen temanı túsindirsek, oqıwshıda qızıǵıwshılıq bolmay qaladı. Sol ushın arasında sxema dúzip yaki kartina kórsetip, sol tiykarda materiyal túsindiriw nátiyujeli boladı.

Ayırım jaǵdaylarda birgelkili bayanlawıshlardı dizbeklewshi dánekerlerde baylanıstırıwshılıq xızmet atqaradı. Usı formanı oqıwshıǵa túsindiriw barısında dizbeklesiwshi dánekerlerdiń túrleri atpa-at aytılıp ótedi, olar boyınsha mısallar keltiriledi hám ayırım ámeliy jumıslar júrgiziledi.

Bunıń menen oqıwshı bul boyınsha túsinik yaki maǵlıwmat ala aldıma ? Materialdı oqıwshı este saqladıma ? Kelesi sabaqta bul tuwralı oqıwshı tolıq aytıp bereme ? Mine bul tárepi belgisiz.

Sebebi, qurǵaq bayanlawlardı oqıwshı tolıq qabıl ete almaydı, ol oqıwsıǵa tásir jasamaydı. Sol ushın ótiletuǵın material sxema, kespe qaǵaz yaki súwretler járdeminde aytıp túsindirilse paydalı boladı. Birgelkili bayanlawıshlardı baylanıstırıwshı dánekerler boyınsha tómendegishe sxema dúzip onı oqıwshıǵa kórsetiwge boladı

43

Birgelkili bayanlawıshlardı baylanıstırıwshı dánekerlerdi tablicaǵa túsirip túsindiriwge de boladı. Biraq, sxemaǵa tysirip aytıp beriw bir qansha ańsat hám qolaylı. Sxemalardı sabaqlardıń túrli tiplerinde hám hár qıylı dáwirinde paydalanıwǵa boladı.

Sxemanı sabaqta paydalanıw bul muǵallimniń is-tájriybesine, bilim hám kónlikpesine, sheberligine baylanıslı.

Birgelkili bayanlawıshlardıń morfologiyalıq bildiriliw ózgesheliklerine qaray

úsh toparǵa bóliwin bayanlaw yaki túsindiriw xarakterinde oqıwshıǵa aytıp beriw menen sheklenbew kerek.

Bul materialdı oqıwshınıń tolıq hám jetkilikli dárejede bilip alıwı ushın basqa da metodikalıq usıllardı paydalanıwǵa boladı. Ol ushın muǵalli kóp izleniwi, miynet islewi hám talapshań, isker bolıwı kerek.

44

Máselen birgelkili bayanlawıshlar feyil sózlerden bolıp kóbirek qollanılıwı múmkin. Álbette, bunday bayanlawıshlar feyildiń bir túrinen bola bermeydi. Onı dúziwshi, soǵan tiykar bolıwshı feyil formaları bar.

Birgelkili feyil bayanlawıshlardı kóplegen mısallar arqalı qurǵaq túrdegi bayanlawlar menen oqıwshıǵa jetkeriwden góre tómendegishe tablica dúzip, sol arqalı túsindiriw talapqa ılayıq bolar edi.

Birgelkili feyil bayanlawıshlardıń bildiriliwi

Bunday tablicanı tiykarınan oqıwshılardıń usınday qıyın materiallardı tez

ózlestirip alıwına járdem etiwi ushın paydalanıw múmkin. Bul arqalı oqıwshı anıq túsinikke, bilimge iye bolıwı menen birge birgelkili bayanlawıshlardıń qanday sózlerden, formalardan bildiriliwin este saqlatdı.

Birgelkili atawısh bayanlawıshlardıń baslawıshtıń kimge, nege qatnaslıǵın, zatlıq, sapalıq, muǵdarlıq belgilerin bildiriw jaǵdayların túsindiriw hám salıstırıw usılları menen oqıwshıǵa úyretiwge boladı.

Bunıń menen oqıwshıda usı tuwralı tiyanaqlı bilim boldı dep aytıw qıyın. Sebebi temanı yaki materialdı aytıp beriw, qurǵaq bayanlaw menen oqıwshınıń esinde hesh nárse qalmawı múmkin.

45

Atawısh bayanlawıshlar bunday belgilerdi bildiriw menen birge qosımtalı , qosımtasız qollanılıwı múmkin. Mine, usı táreplerin tómendegidey tablica, kórsetpe qural menen túsindiriw kerek.

Atawısh bayanlawıshlardıń kómekshi feyiller menen dizbeklesip birgelkili bolıp keliwlerinen olar ótken, házirgi, keler máhállerdi bildirip keliwlerin mısallar járdeminde analiz-sintez usılında túsindirilse, oqıwshı ol boyınsha isenimli túrdegi bilimge iye boladı.

Bulardan basqa atawısh bayanlawıshlar hár qıylı sóz shaqapları menen atawısh sózler arqalı bildiriliedi. Álbette, bulardiń hámmesi ózlerine tán bolǵan belgilerine hám mısallarǵa iye. Mine , usı belgiler sxema yaki tablica arqalı úyretiwdi talap etedi.

Birgelkili atawısh bayanlawıshlardı bildiriwshi sóz shaqapları, atawısh sózler

46

Birgelkili atawısh bayanlawıshlardı oqıtıwǵa baylanıslı qollanılatuǵın sxemalar

ótiletuǵın tema menen materialdıń maqsetine juwap beriw menen birge, ol arqalı oqıwshı keń túsinikke, tıyanaqlı bilimge iye bolıwı kerek.

Dúzilgen sxema oqıwshınıń kóriw, seziw dıqqatın tarbiyalawına jańa bilimdi

ıqsham ózlestiriwine, onıń uzaq esinde saqlanıwına járdem etiwi tiyis. Sonda ǵana

úyrenilgen material, ótilgen sabaq talapqa juwap bererlik dárejede, mazmunlı boladı.

47

III Bap

Bas aǵzalardıń orın tártibin úyretiw

1.Baslawishtıń orın tártibin úyretiw

Gáptiń bas aǵzaları gapte belgili orın tártipte keledi. Máselen : baslawısh penen bayanlawıshtıń gápte ornı turaqlı bolǵan menen keńeytilgen jay gáplerde baslawısh bayanlawıshqa deyingi aralıqta qálegen orında – gáptiń basında, ortasında hám bayanlawıshtıń aldında da kele beriwi múmkin.

Baslawıshtiń gáptegi orın tártibin úyretiwde dáslep baslawısh haqqında qısqasha túsinik beriledi, mınaday gápler keltiriledi : baslawıshtıń orın tártibi anıqlanadı. Mısalı : 1. Ópepek jerde arman-berman júrdi. 2. Ol awırǵanına shıdamay ıńırsındı.(Ǵ. Seytnazarov).

Bul gáplerdegi baslawıshtıń hár qıylı sóz shaqaplarınan bolǵanlıǵı gáptiń basında kelgenligi aytıladı, soń oqıwshılar ózlerinshe usinday gápler oylap tabadı. Nátiyjede tabılǵan gáplerde baslawıshtıń qaysı orında turǵanı hám onıń orın tártibi belgili boladı.

Lingvistikalıq ádebiyatlarda baslawıshtın orın tártibin anıqlawǵa baylanıslı pikirler keltirilip bunda baslawısh sóz shaqaplarınan burın kelip turaqlı orın tártipte qollanılatuǵını aytılǵan. Al qaraqalpaq tilinde baslawıshtıń gáptiń hár qıylı orınlarda keliwine tómendegi jaǵdaylar sebepshi bolıwı múmkin. Bul jaǵdaylardıń hár túri soǵan tán bolǵan mısallar arqalı túsindiriledi, olardıń ayırım formaları aytıladı.

Qaraqalpaq tilinde baslawısh xabarlawdıń baslanıw tiykarı bolǵanda sóz shaqaplarınıń aldında yaǵnıy basında keledi : 1.Jer oyanıp atır,ol adamnıń sheber qolların kútip otırǵan siyaqlı. 2. Júzlerin kún qarawıttırǵan adamlar mashinadan túsip atır (Ǵ.Seytnazarov)

48

Bul gápler taxtaǵa jazılıp, baslawıshtıń orın tártibiniń birdey emesligi túsindiriledi.Birinshi gáptegi baslawısh gáptiń basında turıp xabarlawdıń baslanıwın bildirgen. Al ekinshi gápte baslawısh gáptiń ortasında kelgenligi hám gáp mánileri salıstıriladı. Demek, ekinshi gáptegi sol hárekettiń iyesi hám onı orınlawshı. Sonlıqtan gáp ortasında , yaǵniy gáptegi eki háreketti basqarıp turǵanlıqtan baslawısh bolıp aytılǵan. Baslawıhstıń gáptiń basında kele bermeytuǵının usı eki gáp arqalı bilip, oqıwshı bul tuwralı tusinigi, oylaw qábiletligi tereńlesedi.

Geyde orın, waqit pısıqlawıshları hám ayırım tolıqlawıshlar baslawıshqa qatnaslı bolmay, gápke qatnaslı bolǵanda baslawısh gáptiń ortasında keliwi múmkin. Bunday jágdayda baslawıhslar kóbinese atiq, almasıq, ráwish sózlerdiń aldında turadı: Qızılqum arasında aptap ıssı túske taman kóteriledi. Aspanda juldızlar kúndegishe jımıńlasıp jarqıraydı. (W.Aytjanov). Berilgen gáplerdegi baslawıshlar hár qıylı sóz shaqaplarınıń arasında turıp turaqlı orında qollanılǵan.

Usınday gáplerdi ádebiy shıǵarmalardan hám tekstten tawıp, ondaǵı baslawıshtıń ornın anıqlaw sabaq barısında úyreniledi. Eger oqıwshı sabaqlıqtaǵı shınıǵiwlardan baslawıshtıń gáp ortasında keliwine mısallar taba almasa, bir neshe sózler tiykarında gáp dúziw tapsırması beriledi. Oqıwshıǵa tómendegidey sorawlar berili, olardan awızsha juwap alınadı.

1.Tolıqlawısh bayanlawıshqa qatnaslı bolmaǵanda baslawısh gápte qanday orında keledi?

2.Qanday jaǵdayda baslawish gáptiń ortasında turıwı múmkin?

49