MD hám PQJ / Gáptiń bas aǵzaların oqıtıw

bayanlawısh xızmetinde jumsalıwı múmkin.

Mısalı: Bıyıl baǵımız miywalı. Asirese alma júzim zor hám shireli.

Kelbetlik sóz shaqabınan bolǵan atawısh bayanlawıshlar baslawıshtıń sapalıq

hám Salıstırıw, megzetiw belgilerin bildiredi.

Al sanlıq sóz shaqabınan bolǵan atawısh bayanlawıshlar baslawıshtıń anıq

sanın, orın tártibin, shamalıq belgilerin bildiredi.

Mısalı: Ol ǵarrınıń ul balası úshew, al qızı birew. Rawshan jarıstab árha

birinshi.

Sanlıq sózler hámme waqıt sanlıq muǵdardı bildirip, bayanlawısh bolıp kelgende baslawıshtıń anıq sanın bildiredi. Usınday belgiler mısallar járdeminde

Mısalı: Men joqarıda, ol tómende (Sh.Seytov).Keńesi búgin, tamashası erteń keshte.

30

Bulardan basqa da atawısh bayanlawıshlardıń kóp, az, mol, kemis hám

t.b. muǵdar manisin bildiretuǵın sózlerden bolatuǵınlıǵın oqıwshılar tolıq bilmewi múmkin. Sebebei, bul sózler kóbinese muǵdar dáreje xızmetinde jumsaladı. Sol ushın oqıwshılar bul sózlerdi ráwish sózler dep qaraydı. Usı ayırmashılıqtı úyretiw ushın kóbirek mısallar keltiriledi.

Mısalı: Ol mal jaylawǵa qolay qonıs. Suwı mol, ot-shóbi kóp, sonashıbını az, hawası salqın.

Muǵdarlıq mánilerdi bildiretuǵın kóp, az sózleri kóplik formada betlengen túrde de tilimizde qollanıladı.

Máselen: Bizler kóppiz, Sizler azsız (A.Áliyev).

Tilimizde bar, joq sózleri bayanlawısh xızmetinde kóbirek qollanılıp, olar I-II bettegi baslawishlar menen aytıladı.

MÍsalı: Jiyemurat barmısań,

Ha, barman, bar bolsań bar bol (legendadan).

Satıwshı azıq-awqattan neń bar? Nan, qant, may bar, un joq, erteń boladı (Ámudarya). Aqılım bar, aqsham joq (naqıl).

Geypara kerek, dárkar, lazım, zárúr sıyaqlı modal sózler de atawısh bayanlawısh xızmetinde kelgende olar semantikalıq jaqtan hár qıylı mánilerdi ańlatadı.Bul sózlerdiń bayanlawısh xızmetinde qollanıwına kóp ǵana mısallar keltirilip, ol ilimiy jaqtan dálillenedi.

Sebebi, modal sózlerdiń barlıq túri bayanlawısh bolıp kele bermey gáptiń sońında kelip, bayanlawıshlıq hárekettiń zárúrligin, anıqlılıǵın bildiredi.

Mısalı: 1. Jarıqtaǵı jarǵanattay, qorqaq jigit nege dárkár (Abbaz). 2.Ádepli, ikramlı uǵıl, zat kerek (Ajiniyaz).

Atawısh bayanlawıshtıń bularddan basqa da túrlei tilimizde kóbirek

31

ushrasadı. Máselen -niki, -diki formalar atawısh sózler menen atlıq yamasa almasıq sózlerge jalǵanıp baslawısh xızmetin atqaradı. Bunday jágdayda bayanlawıs haǵza baslawıs aǵzanıń kimge yaki nege tiyisli ekenin bildiredi.

Mısalı: 1.Kitap oqıwshıniki. 2.Qız eldiki me, meniki me.Qız seniki. (S.Xojaniyazov).

Usınday mısallar menen túsinik berilgennen keyin oqıwshılardıń bul boyınsha biliminanıqlaw maqsetinde tómendegidey ámeliy jumıslar alıp barıladı.

1.Gápten, tekstten atawısh bayanlawıshlardı tawıp, onıń qaysı sóz shaqabınan bolǵanın anıqlaw.

2.Belgili sózler járdeminde atawısh bayanlawıshli gáp dúziw.

3.Hár túrli jazba jumıslar ótkeriw (diktant, bayan, shıǵarma jazdırıw) t.b.

Feyil bayanlawısh aǵza menen atawısh bayanlawıshlardıń tómendegidey

ózgeshelikleri hár qıylı usılda úyretiledi.Máselen:

1.Feyil bayanlawısh aǵza baslawıshtıń háreketin bildirse, atawısh bayanlawıshlarda bunday belgiler bolmaydı.

2.Gáptiń bayanlawıshı feyil sózden bolǵabda (ásirese atawısh feyilden bolǵanda) baslawısh penene bayanlawıshtıń arasına sızıqsha qoyıladı. Sonıń menen birge gáptiń bayanlawıshı betlik jalǵawsız aytılǵan atawısh sózlerden bolǵanda baslawısh penen bayanlawıshtıń arasına sızıqsha qoyıladı.

Demek, feyil bayanlawıshlardıń feyildiń hár qıylı formalarınan bolatuǵınlıǵı, olardıń bir-birinen ózgeshelikleri salıstırmalı usılda aytıladı.

32

Bayanlawıs haǵzanıń usınday túrli ózgeshelikler menen keliwleri kórsetpe qurallar járdemi arqalı bayanlanıp, onıń ayırım táreplerin anıqlawda kespe qaǵazlardan paydalanıladı. Buinıń menen sheklenbesten soraw-juwap túrinde jumıslar alıp barıladı.

33

II Bap

Birgelkili bas aǵzalardı oqıtıw

1.Birgelkili baslawıshlardı oqıtıw

Gáp ishinde is-hárekettiń iyesi bolǵan birgelkili mánidegi eki yamasa bir neshe sózlerdiń qatarı birgelkili baslawıshtıń xızmetin atqaradı.

Birgelkili baslawıshlı gáplerdiń bayanlawıshı birew yamasa bir neshe bolıp keliwi múmkin. Bunday kóp kompanentli bolıp kelgen birgelkili bas aǵzalar kóbinese atawısh sózler arqalı bildiriledi. Mısalı: Ortaǵa dasturxan jayılıp nan, qant, konfeta qoyıldi. (A.Bekimbetov.)

Bul gáptegi birgelkili baslawıshlar atlıq sózlerden bolıp kelgen. Demek, birgelkili baslawıshlardıń bunnan basqa da sóz shaqaplarınan bolǵan túrlerine mısallar keltirilip, olar bir-biri menen salıstırılıp túsindiriledi.

Bigelkili baslawıshlardıń atawısh feyillerden, zatlasqan kelbetlik feyillerden hám atawısh sóz dizbeklerinen bolatuǵının olardıń hár birine tán bolǵan gáp keltirip arnawlı túsindiriw kerek boladı.

Sonda oqıwshı birgelkili baslawıshlardıń tek atlıq sózlerden bolmay basqa da sózlerden bolatuǵının túsinedi hám bul tema boyınsha olardıń túsinigi keńeyedi, birgelkili baslawıshlardıń gáptegi xızmetin jaqsı bilip aladı.

Birgelkili baslawıshlardı oqıtiwda kóbinese tablitsalardan paydalanıw anaǵurlım áhmiyetli. Sebebi birgelkili baslawıshlar kóbinese atlıq sózlerden bolıp keledi. Ayırım jaǵdayda basqa da atawısh sózlerden de bolıwı múmkin.

Bul ózgesheliklerdi tómendegishe tablitsaǵa túsirip sol tiykarda tema túsindiriledi.

34

Tablitsaǵa qoyılatuǵın tiykarǵı talap onı artıq material menen hart úrli tiptegi belgiler menen bánt etpew kerek. Tablitsanıń qaysı túri bolmasın onı sabaqta orınlı paydalanıw, oqıwshıǵa anıq kóriniwine baylanıslı. Birgelkili baslawıshlardıń xızmetin kóbinese atlıq sózler atqaratuǵın bolǵanlıqtan olar gáptiń qálegen ornında hám qálegen formada kele

beredi.

Sonday-aq birgelkili baslawıshlar gápte kelgende tek sanaw intonaciyasi túrinde bolmastan, olar dánekerlerdiń járdeminde de dizbeklesip kelip birgelkililikti dúzedi. Mine, usınday belgilerin oqıwshıǵa tolıq jetkeriw ushın sxemadan paydalanıwǵa boladı.

Máselen, da-de dánekeri menen baylanısqan birgelkili baslawıshlarǵa tómendegishe sxema dúziwge boladı.

35

Birgelkili baslawıshlar kóbinese sanaw intonaciyası arqalı biri-biri menen baylanısadı. Bunday baylanıstaǵı birgelkili baslawıshlar atlıq sózlerden boladı.

Mısáli: awıldıń shetinde mallar, buzawlar, qoy eshkiler jayilıp júr. Ortaǵa dasturxan jayılıp nan, qant, konfeta qoyıldı.

Ótilgen materiyaldı oqıwshınıń túsingenin yaki tolıq uǵıp alǵanın anıqlaw maqsetinde kespe qaǵazlar járdeminde soraw-juwap ótkeriledi. Máselen:

1-tarqatpa material

1) Gápten birgelkili baslawıshlardı tawıp, olardıń qaysı sóz shaqabınan bolǵanın anıqlań.

2) Alma, júzim, erik, shabdal sózleri járdeminde birgelkili baslawıshli gáp dúziń.

2-tarqatpa material

1) Berilgen gáptegi kóp noqattıń ornınasóz atwıp qoyıp gápti tolıqtırıń: Atızda …… menen ……. hám basqa da eginler ósip tur.

2) da-de dánekerli birgelkili baslawishi bar gáp dúziń.

Atawısh feyiiler birgelkili baslawısh xızmetinde kelgende keńeytilgen formada aytıladı.

Mısalı: Oǵan aldaw, qorqıtıw tásir etpeydi.

Ol ushın qamıs tasıw gúdige shıǵarıw qıyınǵa tústi.

Usınday mısallardı tek gáp túrinde keltire bermesten, olardı tablitsaǵa túsirip kórgizbe retinde aytılsa, oqıwshı materiyaldi ańsat uǵıp aladı:

36

Birgelkili baslawıshlar kelbetlik feyil basqa da toplamlar arqalı da bolıwı múmkin. Máselen: Maqtap atırǵanı, ya basqa oylap atırǵanı belgisiz. Bazardan zat

ákeletuǵın da, úyge suw tasıytuǵın da, awqat pisiretuǵın damen.

Usı gáp sxema túrinde kórgizbe qural arqalı túsindirilse, oqıwshı ushın paydalı bolar edi.

Keste menen sxemalar kóbinese taza temanı túsindiriw onı bekkemlew yamasa tákirarlaw waqtında qollanılǵanda jaqsı nátiyje beredi.

Kesteler oqıwshılardıń materiyaldı durıs oqıy alıwı menen durıs túsine alıwına qolaylı bolıp, ol talapqa ılayıq durıs hám kórkem dúzilgen bolıwı kerek. Máselen:

1-keste

Sabaqta hámme waqıt bir túrdegi kórsetpe quraldan paydalanılsa, oqıwshını jailqtıradı, oqıwshıda sabaqqa qızıǵıwshılıq bolmaydı.

37

Sol ushın kórsetpeli quraldıń eń qolaylısı hám paydalısı sabaqta

qollanılıwı kerek.

Birgelkili baslawıshlardı úyretiw barısında sxemadan da paydalanıwǵa boladı. 2-keste

Birgelkili baslawi`shlar

Tayarlanılǵan kórsetpeli qurallar (tablitsa menen sxema) temanıń maqsetine juwap beriw menen birge oqıwshıǵa estetikalıq tásir etiwi tiyis.

Sabaqtas kórsetpelilikten paydalanıw oqıtıwdıń qızıqlı, mánili, nátiyjeli bolıwın támiyin etedi, oqıwshılardıń kóriw, seziw dıqqatın tárbiyalaydı, jańa bilimdi

ıqsham ózlestiriw hám onı esinde qaldırıwdı ansatlastıradı, bilimdi bekkemlew, tákirarlaw ámeliy kónlikpelerin qáliplestiredi.

38

Solay etip birgelkili baslawıshlardı oqıtıw barısında tablitsa sxema kespe qaǵazlardan paydalanıw arqalı oqıwshınıń sol tema boyınsha túsinigi tereńlesedi,

ótilgen materiyaldi oqıwshı tez hám ańsat ózlestiriw dárejesine erisedi.

Sol ushın kórsetpeliiktiń ahmiyetin metodist-alımlar, tájriybeli pedagoglar joqarı bahalaydı hám oǵan úlken itibar beredi. Mektep turmısinda klass taxtası menen sabaqlıqlar qanday joqarı orın alǵan bolsa kórsetpeli qurallarda tap sonday orın aladı. ( V.V.Lunacharskiy).

Kórsetpeli qurallardıń hámme túrin qálegen temanı ótiw barısında paydalana beriwge bolmaydı. Ol ushın ótilgen temaǵa ılayıq, sol temanıń xarakterin, mazmunın tolıq anıqlaytuǵın kórsetpeli quraldıń sáykes keletuǵın túri paydalanıladı.

Sonlıqtan sabaqta kórsetpeli qurallardı paydalanıwda mına nárselerge itibar beriledi.

1.Paydalanılatuǵın kórsetpeli quraldıń ótiletuǵın temaǵa ılayıqlıǵin tańlawı

tiyis.

2.Kórsetpeli quraldıń oqıwshınıń jas ózgesheligine, bilim dárejesine sáykesligin esapqa alıwı shárt.

3.Kórsetpeli qural ótilgen tema menen jańa temanı baylanıstıratuǵın bolıwı

kerek.

4.Kórsetpeli qural ushın tańlap alınǵan mısallar sabaqlıqtan tańlanbay, kórkem

ádebiy shıǵarmalardan bolıwı lazım.

5.Kórsetpeli qural tayarlawda onıń ıqshamlılıǵı menen oqıwshını zeriktirmeytuǵınday, olardıń ıqlasın boldıratuǵınday, estetikslıq jaqtan unamlılıǵı esapqa alınıwı kerek.

39