MD hám PQJ / Gáptiń bas aǵzaların oqıtıw

qosımtalı atawısh sózdiń dizbeginen boladı. Mısalı: Sumlıq – aqıldıń qaltası.

Keltirilgen gáp taxtaǵa jazılıp, bir-biri menen salıstırıladı. Bul sózlerdiń dizbeklesiw jolları, formaları hám qollanılıwları ilimiy hám ámeliy jaqtan talqılanıp, onıń qospa bayanlawıshlıq xızmetine arnawlı toqtaladı.

Qospa bayanlawıshlardıń bulardan basqa da túrleri boyınsha gápler tańlap alınıp, olar hár tárepleme anıqlanıp beriledi.

Demek, qospa feyil hám atawısh bayanlawıshlardıń bildiriwleri tómendegishe bayanlanadı:

A)Hal feyil, kelbetlik feyiller hám atawısh feyiller kómekshi feyiller menen dizbekleskende jáne jupkerlesiwshi birliktegi atawısh sózler dizbegi qospa bayanlawısh boladı. Mısalı:

1.Ol birden túrgelip ketti. 2.Men onı tanıytuǵın edim. 3.Ashıqtanashıq sóylesiw edi. 4.Óytkeni elimiz tatıw semya. 5.Jaqsı sóz - jarım ırıs.

B)Atawısh sózler kómekshi feyiller menen dizbekleskende jáne atawısh hám kelbetlik feyiller modal sózler menen dizbeklesip kelgende qospa atawısh sózler dizbeginiń qospa bayanlawısh bolıp keliwleri tilimizde kóbirek ushrasadı:

1.El qıdırǵan sınshı boladı. 2.Mal bası tórtew boladı.

3.Aytayın degenim usılar edi. 4.Olar házir keliwi tiyis.

5.Bul – Qaraqalpaqstan Respublikası Ministirler Keńesi.

20

Oqıwshılarǵa qospa bayanlawıshtıń qanday sózler dizbeginen bolatuǵınlıǵına bulardan basqa da gáplerdi keltirip talqılaw paydalı bolıp tabıladı.

Sonda oqıwshılar hár qıylı sózlerdiń bir neshe túrde dizbeklesip keliwleri nátiyjesinde qospa bayanlawısh bola alatuǵınlıǵın tolıq túsinedi.

Sonıń menen birge olardıń túsinigi keńeyip, ózlerinshe sóz dizbeklerin keltirip qospa bayanlawıshı bar gáp dúze alıw uqıbına iye boladı. Ol ushın oqıwshılarǵa tekst tapsırılıp yaki ádebiy shıǵarmadan úzindi oqıtıp, sol tekstten yaki úzindiden qospa bayanlawıshtı taptırıp, túrlerin anıqlatıw kerek.

Bulardan basqa da awızsha soraw-juwap ótkeriwge de boladı yamasa bir neshe sóz dizbekleri arqalı gáp dúzdiriw zárúr. Bunday jumıslar oqıwshılardıń oy-órisin yamasa awızsha jazba til baylıǵın rawajlandıradı, oylaw uqıplılıǵın arttıradı hám

ózinshe jumıs islew qábiletligin jetilistiredi.

Qospa bayanlawıshtıń bulardan basqa túrleri ásirese, turaqlı sóz dizbeklerinen bolǵanları tilde kóbirek qolanıladı.

1.Usıǵan tóbemiz kókke jetti. 2.Ol kózime ottay basıldı.

3.Olardıń jasaytuǵın jeri iyt ólgen jerde.

Geyde kelbetlik sóz benen ráwish sózdiń qospa atawısh sózler menen bir grammatikalıq máni bildirip, qospa bayanlawısh bolıp keliwi múmkin.

Mısalı: 1.Shopannın úyi daryanıń arǵı jaǵında. 2.Bayram erteńnen arǵı kúni.

Al eliklewish sóz benen tańlaq sózler feyil sózler menen dizbeklesip qospa

21

bayanlawısh bolıp keliwi ushrasadı. Mısalı: 1.Bası jerge sıńq ete qaldı.

2.Perzentiniń dártinen ah urdı.

Qospa bayanlawıshlardıń joqarıda keltirilgen túrlerine ádebiy shıǵarmalardan mısallar keltirilip, tiykarǵı belgilerin aytıwǵa boladı.

Óytkeni bunday qospa bayanlawıshlar az sanda qollanıladı, olardıń grammatikalıq hám semantikalıq ózgeshelikleri gáp arqalı anıqlanadı.

Tilimizdegi keńeytilgen bayanlawıshlar kóbinese bir neshe feyil sózlerdiń dizbeginen yamasa feyil toplamlarınan boladı. Kelbetlik feyiller menen atawısh feyiller toplamlarınan yamasa feyil menen atawısh feyillerdiń basqarıwındaǵı sózlerdiń dizbeginen keńeytilgen bayanlawısh dúziledi.

Mısalı : Eń baslısı - balalarǵa hadal kewil bolıw.(Ámudarya).

Keńeytilgen bayanlawısh penen qospa bayanlawıshtıń bir-birinen ayırmashılıǵın bir neshe gápler arqalı túsindiriwge boladı. Sebebi,

« tóbemiz kókke jetti », « Meniń quwanıshta bolǵanım » sıyaqlı gáplerdiń ayırmashılıǵı onsha bilinbeydi.

Dáslepki mısal turaqlı sóz dizbegi bolǵanlıqtan qospa bayanlawısh bolsa, sońǵı mısal feyil toplamlı keńeytilgen bayanlawısh. Ol ushın oqıwshı bunday bolıp dúzilgen bayanlawıshqa soraw qoyıp biliwi hám gáp dúzilisine durıs túsiniwi tiyis.

Keńeytilgen bayanlawıshlar eki túrli formada dúziledi :

1.Óziniń grammatikalıq anıqlawıshına iye bolǵan kelbetlik feyilli toplamlar keńeytilgen bayanlawısh boladı. Mısalı : Bul - meniń jazǵanım. Ol meniń tiykarǵı kemshiligim.

2.Atawısh feyilli toplamlardan keńeytilgen bayanlawısh dúziledi.

22

Mısalı: Meniń maqsetim – oqıwdı tabıslı tamamlaw.

Oqıwshılarǵa bayanlawısh tuwralı usınday keń túrde maǵlıwmat berilip bolǵannan soń bayanlawıshtıń ózine grammatikalıq belgileri boyińsha juwmaq jasaladı:

1)Bayanlawısh baslawıshtıń is-háreketin zatlıq, sanlıq, sapasın, sının bildiredi.

2)Bayanlawıshtıń ózine tán sorawları bar.

3)Bayanlawısh feyil hám atawısh sózlerden boladı.

4)Bayanlawısh qurılısı boyınsha hár qıylı. Oqıwshılar bul boyınsha alǵan bilimin bekkemlew ushın tekst boyınsha ámeliy jumıslar isleydi. Ol ushın anıq mısallar, gápler hám tekstler túrinde alınadı da, bayanlawıshlardıń xızmeti, jasalıwı, jáne dúzilisi awızsha hám jazba túrde talqılanadı.

Bunnan basqa tekstlerden bayanlawıshlardı tabıw, oǵan soraw qoyıw, berilgen sózlerden gáp quraw, kartinalar boyınsha kishi gúrriń dúziw hám t.b. jumıslar orınlaw kerek boladı.

Usınday jumıslardıń túrleri oqıwshılardıń baslawısh penen bayanlawısh tuwralı túsinigin bilimin bekkemlew menen birge, olardıń dóretiwshilik jumıs islewine járdem etedi.

3.Feyil hám atawısh bayanlawıshlardı oqıtıw

Bayanlawısh – pikirdi bayan etetuǵın gáptiń negizgi gáp aǵzası, eki sostavlı gáplerde bayanlawısh baslawıshtıń háreketin kim, ne, qanday ekenin hám basqa da belgilerin bildiredi.

Bayanlawishlar qanday sóz shaqapları arqalı bildiriliwine qaray feyil bayanlawısh hám atawısh bayanlawısh bolıp ekige bólinedi.

23

Feyil bayanlawıshlar feyildiń qaysı túri arqalı bildiriliwine, qanday betlik formada keliwine qarap onıń sintaksizlik xızmeti de, semantikalıq mánileride hár qıylı boladı.

Jay bayanlawıshlar anıq meyil, hal feyil formaları arqalı, sonday-aq buyrıq,

ótinish súren, úndew mánili sózlerdiń járdeminde bildiriledi. Mısalı: Óz kózim menen kórdim, úyge kelipsiz, men jumısta edim. Sen taysal bul jer qáwipli. Bir másele boyınsha oylasayıq. Baslanǵan is shala qalmasın.

Sonıń menen birge atır, júr, tur feyilleride jay bayanlawıshlıq mani bildiredi, olar buyrıq mánisi menen xabar mánilerin ańlatadı. Mısalı: Mallar atızda otlap júripti. Tur, balam sáske boldı. Bir nárse dalada júr, ne ekeni belgisiz.

Atawısh sozler jay bayanlawısh bolǵanda hár túrli mánilerdi bildiredi.Atawısh jay bayanlawıshlar kóbinese atlıq, kelbetlik, sanlıq, almasıq hám ráwish sóz shaqaplarınan boladı. Mısalı: Erler atızda bular ózimizdiń balalar. Baǵdaǵı jemisler zor, júdá shireli. Ol jarıs bárhá birinshi. Ol hesh nárse tek saǵım. Toydıń tamashası erteń

Hár qıylı turaqlı sóz dizbekleri hám basqa da sóz birikpeleri qospa bayanlawıshtı bildiredi. Qospa bayanlawıshlardı eliklewish hám tańlaq sózler ańlatıwı múmkin. Mısalı:

Bası jerge sılq ete qaldı

Perzent dártinen ah uradı

Ayırım jaǵdaylarda bir neshe sózlerdiń dizbeginen, kóp komponentli feyillerden qospa bayanlawısh bolıwı múmkin.

Mısalı : Ol emlewxanada bas vrash bolıp isleydi.

Awılǵa izin basıwshı bolmasın

24

Turaqlı sóz dizbekleri, háreket mánisin bildirmeytuǵın atawısh sózler qospa bayanlawısh bolıp keliwleri tilimizde kóplep ushrasadı.

Mısalı: Onıń tóbesi kókke jetti.

Ol - japalaq deneli qus.

Sonday-aq kelbetlikler menen ráwishler basqa sózler menen bir grammatikalıq máni bildirgende qospa bayanlawısh bolıp qollanıladı.

Mısalı: Bayram erteńnen arǵı kúni.

Onıń úyi daryanıń arǵı jaǵasında

Bayanlawısh feyildiń bet bildiretuǵın túrlerinen hám bayanlawısh wazıypasındaǵı atawısh sózlerden bolıp, ol gápti dúziwshi grammatikalıq element sıpatında gáptiń mazmunın anıqlaydı.

Bayanlawısh bolǵan sózler betlik jalǵaqwlarına iye bolıp, bul jalǵawlar bayanl;awıshtıń grammatikalıq belgileri bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq tilindegi bayanlawıshlar feyil hám atawısh sózlerden boladı. Sonlıqtan olar feyil bayanlawıshlar hám atawısh bayanlawıshlar bolıp bólinedi.

Bayanlawıshtı oqıtıwda baslawıshqa baylanıslı úyretiw esapqa alınadı. Baslawısh gápte is-hárekettiń iyesi bolsa, bayanlawısh baslawıshtıń is-háreketin belgileydi.

Gáptegi bayanlawıshtıń áhmiyeti aytılıp hám onıń qanday aǵza ekenligi gúrrińlesiw arqalı túsindiriledi. Bunnan soń baslawıshtıń atlıq sóz shaqabınan bolatuǵınlıǵı al bayanlawıshtıń feyillerden bolıwları eskertiledi.

Bayanlawısh baslawısh sıyaqlı bir hám bir neshe sózlerdiń dizbeginen jasaladı. Bir yaki bir neshe sózlerdiń bolıwın anıqlaw mısallardı talqılaw

25

hám túsindiriwler menen ámelge asırıladı. Soń bayanlawıshtıń grammatikalıq belgileri boyınsha juwmaq beriledi. Bayanlawıshtı oqıtıw baslawısh penen baylanıslı úyreniw esapqa alınadı. Baslawısh gápte ishárekettiń iyesi bolsa, bayanlawısh baslawıshtıń is-háreketin belgileydi.

Gáptegi bayanlawıshtıń áhmiyeti aytılıp hám onıń qanday aǵza ekenligi gúrrińlesiw arqalı túsindiriledi. Bunnan soń atlıq sóz shaqabınan bolatuǵınlıǵı, al bayanlawıshtıń feyillerden bolıwları eskertiledi.

Bayanlawısh baslawısh sıyaqlı bir hám bir neshe sózlerdiń dizbeginen jasaladı. Bir yaki bir neshe sózlerdiń bayanlawısh bolıwın anıqlaw mısallardı talqılaw hám túsindiriwler menen ámelge asırıladı. Soń bayanlawıshtıń grammatikalıq belgileri boyınsha juwmaq beriledi.

Feyil bayanlawıshtıń feyildiń qaysı túri menen bildiriliwine, qanday betlik formada keliwine qarap, onıń sintaksizlik xızmeti hám semantikalıq manlier hár qıylı.

Feyil bayanlawıshlardıń qalay bildiriliwine qaray hám qanday betlik formada keliwlerine baylanıslı onıń sintaksizlik xızmeti menen semantikalıq mánileride hár qıylı boladı.

Bayanlawıshtıń hár qıylı belgilerdi anıqlawları mısallar menen dálillenedi, onıń gáptegi xızmeti aytıladı. Jáne bayanlawıshtıń qaysı sóz shaqabınan bolǵanlıǵı túsindirilip betlik formaları tallanadı.

Anıqlıq meyil formasındaǵı feyil bayanlawıshlardıń is-hárekettiń anıq bolǵanın yaki bolatuǵının bildiretuǵınına:

Jumagúl apay keldi, kórdiń be? Haw, óz kózim menen kórdim. Degen gápler jazdırıladı, feyil bayanlawıshtıń qalay jasalatuǵınlıǵı túsindiriledi.

26

Sonday-aq feyil bayanlawıshtıń hal feyildiń betlik jalǵawı menen

bildiretuǵınlıǵı tómendegidey gápler járdeminde túsindiriledi:

1.Úyge kelipsiz, men jumısta edim.(K.Sultanov) 2.Erterekte bir jarlı bolıptı. (ertek)

Feyil bayanlawıshtıń usınday túrlerine gápler keltire bermesten olardıń betleniw

Buyrıq meyil formasıbdaǵı feyil bayanlawıshlar buyrıq, ótinish, súrenshaqırıq,

úndew mánilerindegi is-háreketlerdi bildirip keliwleri anıqlama menen autılǵanda túsiniksiz bolıwı múmkin.

Sol ushın olardıń hár túrli háreketti bildiriwlerine baylanıslı tómendegidey gápler jazılıp dálillenedi:

1.Qash. Erke qash. Taysal. (K.Sultanov)

2.Túste mádeniy shártekke jıynalayıq, ne islewdi oylasayıq. (Amiwdarya).

3.Baslanǵan obyektler shala qalmasın, waqtında pitkerilsin (Erkin Qaraqalpaqstan).

Buyrıq mánisin, jumsartıw yaki qatańlastırıwdı bildiretuǵın is-háreketti basqasha bildiriwde feyil bayanlawıshtıń -sańa , -sı, -shı janapayları qosılıp aytıladı.

Bunday janapaylardıń kóp qollanılmaytuǵınlıǵı esapqa alınıp, olar boyınsha gápler keltiriledi hám olar talqılanadı:

27

1.Qoysańa aqılıńdı basıńa jaq.

2.Apa kelse sóyleseyik. (T.Qayıpbergenov)

Feyil bayanlawıshlardıń is-hárekettiń túrlishe bildiriwlerin mısallar járdeminde túsindiriw menen birge onıń qanday sózlerden bolatuǵınlıǵı, qaysı formada keletuǵınlıǵı analiz sintez usılında hám Salıstırıwlar menen úyretiledi.

Feyil bayanlawıshlar is-háreketti bildirip, olar boljawlı yaki gúmanlı máni ańlatıwı múmkin.

Bunday háreketler bildirilgende sózdiń sońına –ar, -er, -mas, -mes qosımtaları qosıladı. Bunday jaǵdayda tómendegidey gápler menen dálillenedi:

1.Ayqız kelerme? keler, biraq Dosbergen kelmes. 2.Asqabaq, qawın piser , bizge de isiń túser

Feyil bayanlawısh ádebiy hám awız-eki tilde –ǵanday, -gendey formalar menen qollanılǵanda táriplewdi, kórinisti hám súwretlewdi ánlatadı.

Máselen : Kórgen janlar kelbetine toyǵanday,

Qarańǵı úyge hasıl gáwhar qoyǵanday. (Qırq qız)

Usı qosıq qatarları taxtaǵa jazılıp, ondaǵı feyil bayanlawıshtıń qanday formada jasalǵanlıǵı hám qanday máni ańlatqanlıǵı aytıladı. Nátiyujede feyil bayanlawıshtıń kórkem shıǵarmanıń mazmunın anıqalwdaǵı xızmetri anıqlanadı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi atawısh bayanlawıshlar atawısh sóz shaqapları menen atawıshlıq qásiyettegi atawısh sózlerden boladı.

Atawısh sózlerdiń bayanlawısh bolıwı ushın olardıń baslawıshlar menen Qatar turıp aytılıwı shárt.

28

Mısalı:1.Bular – ózimizdiń balalar. 2.Mınaw turǵanlar – sabıq almalar.

Atawısh bayanlawıshlardıń qollanılıw orınları hár qıylı, olar gáptiń sonńında , hátteki dara túrde de kele beriwi múmkin.

Atawısh bayanlawıshlar boyınsha túsinik berilgen soń mısallar jazdırıladı, atawısh bayanlawıshtıń qanday sóz shaqabınan bolǵanlıǵı hám gápte qaysı orınlarda turǵanlıǵı eske túsilriledi.

Bunıń menen atawısh bayanlawıshtıń túrleri, mánilik belgilerinen tolıq maǵlıwmat berilmewi múmkin. Sol ushın atawısh bayanlawıshtıń hár bir túri arnawlı úyretiledi, olardıń belgileri mısallar arqalı túsindiriledi.

Bayanlawısh atawısh sepligindegi atlıq sózlerden bolatuǵınlıǵı hám baslawıshtıń ne nárse ekenligi bayanlanatuǵınlıǵı aytılıp oǵan mınaday mısal keltiriledi : Tórtkulden kelgen shayırlar (Ámudarya). Sondayaq orın sepligindegi atlıq sózler dara hám qosarlı túrde aytılıp, atawısh bayanlawısh bolıp keliwleri tilde kóp ushrasadı.

Mısalı : 1.Erler atızda, bala-shaǵalar úyde (Sh.Seytov) 2.Awqat qazanda.

3.Awıl – Shortanbaydıń boyında, toǵaydıń arasında (T.Qayıpbergenov) Berilgen gáplerdegi atızda, útde, Shortanbaydıń boyında, toǵaydıń arasında

degen sóz dizbeklerin oqıwshılar bayanlawısh dep esaplamawı múmkin. Sebebi nede ? orın sepliginiń sorawına juwap berip tur. Bul sózler menen sóz dizbekleriniń bayanlawısh bolıp keliwi baslawıshtıń qaqnday waqıyanı bayanlap turıwında. Sonlıqtan alınǵan gápler Salıstırılıp, keń túrde talqılanadı hám oqıwshıǵa jetkeriledi.

Sonday-aq kelbetlik sóz shaqabı dag áptiń sońında kelip atawısh

29