MD hám PQJ / Gáptiń bas aǵzaların oqıtıw

Islenetuǵın jumıslardıń qısqa bolıwı hám metodikalıq usıllarǵa sáykes bolıwı oqıwshılardıń sabaqqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttıradı, dóretiwshilik uqıbın

qáliplestiredi.

10

I Bap

Baslawısh hám bayanlawıshtı oqıtıw.

1.Baslawıshtıń qurılısı boyınsha túrlerin oqıtıw

Baslawısh gáp aǵzasi zatlıq uǵımdı ańlatatuǵın sózdi, ataw sepligindegi sóz arqalı bildiriledi. Sonday-aq bul aǵza jay, qospa sózler hám kómekshi sozler arqalı da bildiriledi. Sonıń menen birge, frazeologiyalıq birlikler, soz dizbekleri arqalı ańlatılıwı múmkin.

Baslawıshtıń jay túri menshikli, ǵalabalıq atlıq, almasıq sózlerinen bildirilse, geyde atawısh feyil menen kelbetlik feyil járdeminde bildiriliwi múmkin.

Bulardan basqa ráwish, tańlaq, eliklewish sóz shaqapları arqalı ańlatılıw jaǵdayları ushırsadı. Al qospa baslawıshlar leksikalıq hám sintaksislik jaqtan tutas qaralatuǵın sóz dizbekleri menen ańlatılsa, ataw sepligindegi qospa feyiller arqalı bildirilip keledi. Mısalı: Ógizi júrmegen arısın dóbeleydi (naqıl). Jáqsılıq etiw opalı adamnıń isi.

Qospa baslawıshlar kóbinese turaqlı soz dizbekleri menen ańlatılsa, geyde tariplewshi atamalar menen de bildirilip keliwleri tilimizde qollanılıwları bar. Mısalı : Qızıl kegirdek bolıw aqmaqtıń isi. Elmurat degen kisi burın usı elattıń jasullısı bolǵan.

Baslawısh gáp aǵzası harqıylı sóz shaqapları menen grammatikalıq kategoriyalardan, tiykar hám dórendi kelbetliklerdiń zatlasıwınan, kelbetlik feyil menen atawısh feyildiń zatlasıwınan boladı.

Bulardan basqa óz aldına leksikalıq mánisi joq kómekshi sózlerdiń zatlıq mánide qollanılıwınan da baslawısh boladı. Baslawısh tuwralı ótiletuǵın sabaq

ápiwayı gúrrińlesiw usılında alıp barıladı.

Ńatiyjede oqıwshı baslawıshtıń xızmetin, formasın, qanday sóz shaqabınan ańlatılıwın, qurılısın biledi.

11

Bunday jumısqa baylnıslı oqıtıw prinsipin basshılıqqa alıwdı talap etedi. Máselen : baslawıshtıń ańlatılıwı, qurılısı háqqındaǵı bilim tek onı morfologiya menen baylanısta qaraw múmkin.

Oqıswshılar baslawıshtı úyreniwden onıń gaptegi xızmetin, sorawların, qanday sóz shaqabınan jasalǵanın ózlestirip aladı.

Baslawıshtıń gáptegi aytılajáq pikirge qatnası, qaysı túriniń gáp bola alatuǵını ilimiy tiykarda bayanlanadı. Sonda barlıq dıqqat baslawıshtıń jasalıwına hám tiykarǵı ózgesheligine awdarıladı.

Baslawısh aǵza gáptegi tiykarǵı pikirdi bildiredi, ol ataw formasında hám tartımnıń úshinshi betinde, birlik jáne kóplik sanda kelip kóbirek mınaday ámeliy jumıs túrlerin júrgiziwge boladı :

1. Ataw sepligindegi sóz shaqabınan jasalǵan sózlerdi baslawısh xızmetinde keltirp gáp dúziw ;

2.Berilgen gáplerden baslawıshtı tawıp, onıń jasalıwların anıqlaw, qanday sóz shaqaplarınan jasalǵanın aytıp beriw ;

3.Baslawısh aǵzanı jasawshı sózlerdi aytıp, onıń qanday sorawlarǵa juwap

beretuǵının anıqlaw ham t.b.

Sonday-aq, baslawıshtıń jasalıwın oqıtıw barısında tómendegilerge itibar beriledi

:

1. Qaratpa sózdi baslawısh penen aljastırmaw, onıń hár birin mısallar járdeminde túsindiriw.

2. Qospa ayqınlawıshtıń birinshi sıńarın anıqlawısh penen shatastırmaw ushın mısallar menen salıstırıw hám t.b.

Qospa baslawıshtıń birinshi sıńarı atlıqtan bolsa, ol baslawısh dep tanılıp, biraq onıń bayanlawısh aǵza bolatuǵınliǵı aytiladı. Tabıs

12

sepliginiń jasırın túrinde turǵan tolıqlawısh baslawısh penen shatastıriladı. Sol ushın « Mektep qaptalına gúller ektik » degen gáptegi « gúller » sóziniń tabıs sepliginiń jasırın túrinde kelip tolıqlawısh aǵza bolatuǵınlıǵı eskertiledi.

Baslawıshtıń bunnan basqa da belgilerin úyretiwde onıń bir yamasa bir neshe sózlerden jasalatuǵınlıǵı aytıladı. Baslawıshtıń jasalıwları

haqqında túsinik berilgende ol boyınsha tańlap alǵan sózler menen gápler jazdıriladı hám baslawısh jasawdaǵı sóz shaqaplarınıń xızmeti, ayırım sózlerdiń zatlasıwınan baslawıshtıń jasalatuǵınlıǵı ámeliy jumıs islew arqalı tolıq maǵlıwmat beriledi. Baslawısh aǵza dara hám qospa sózlerden sóz dizbeklerinen sonday-aq hár túrli ǵap toplamlarınanda boladı. Sonıń ushın baslawısh dúzilisine qaray : jay, qospa hám keńeytilgen bolıp úshke bólinedi.

Tiykarınan baslawıshtıń dúzilisi óz aldına oqıtıladı. Sebebi, dara, qospa jáne keńeytilgen baslawıshlar qollanılıwı hám xızmeti jaǵınan ózgeshe, usı

ózgeshelikler ilimiy-teoriyalıq tiykarda túsindiriliwi zárúr.

Dara baslawıshlar bir sozden yamasa birikken qospa sózlerden bolsa, qospa baslawıshlar birikpegen qospa sózlerden hám gáp aǵzalarına bólinbeytuǵın sózlerdiń dizbeginen boladı.

Qospa baslawısh sózlerdiń dizbeklesip bir máni ańlatıwınan hám bir xızmette jasalıwınan bolatuǵınlıǵı mısallar menen aytıladı.

Oqıwshılar qospa baslawısh penen keńeytilgen baslawishtıń bir-birinen

ózgesheligin ayıra almaydı. Máselen : Bir neshe sózler dizbeginen bolǵan menshilkli atlıqlar qospa baslawısh boladı.

Al eki yamasa úsh túrdegi feyil toplamlı sózler qospa baslawısh dep qaralınadı. Baslawıshtıń usınday ayırmashılıgı mısallar hám salıstırıwlar arqalı úyretiledi.

13

Ol ushın “Eki kemeniń basın uslaǵan suwǵa ketedi” yamasa “Ózbekstan Ilimler Akademiyası jumıs orınların kóbeytti” degen gáplerdegi baslawıshtıń bir neshe sóz dizbeginen dúzilgeni eskertiledi.

Kelbetlik feyil hám atawısh feyil toplamlarınan bolǵan keńenytilgen baslawıshlar formalıq jaqtan tallanadı, olardıń baslawıshlı anıqlawıshı bar ekenligi aytıladı. Bunday toplamlarda tiykarǵı mánilik oray bolǵan kelbetlik feyil yaki atawısh feyillerdiń basqarıwında dizbeklesip keńeytilgen baslawısh bolatuǵınlıǵı dálillenedi. “Xalıqqa basshı bolıw – bárhá olardıń talqısında bolıw, « Kóshkende kólik tiymegen, qonǵanda minip otıradı. » sıyaqlı gápler alınıp, ondaǵı baslawıshlardıń keńeytilgen feyil toplamlarınan yaki kelbetlik feyildiń basqarıwınan óz-ara mánilik hám grammatikalıq jaqtan dizbeklesiwinen bolǵanlıǵı túsindiriledi.

Solay etip, qospa baslawısh penen keńeytilgen baslawıshtıń ózgesheligi hám sózler dizbeginen dúzilgen qospa hám keńeytilgen baslawıshtıń jasalatuǵınlıgı mısallar menen kórsetiledi.

Demek, neshe sózdiń dizbeginen quralsa da baslawısh aǵza qospa, keńeytilgen bolıp keledi. Bul nárse sózlerdiń belgili nızamlılıq tiykarında dizbeklesip aytıliwına baylanıslı.

Izafetlik jol menen baylanısqan sóz dizbekleri manilik jaqtan bir sorawǵa juwap bergende qospa baslawısh boladı

Máselen: Zaldıń ishi, qumnıń etegi, birdiń kesapatı t.b.

Bunday izafetlik baylanıstaǵı sóz dizbekleri hámme waqıtta qospa baslawısh aǵza bola bermeydi. Óytkeni, bunday izafetlik dizbeklerdiń gáp penen baylanısıp kelgendegi mánisı esapqa alınadı.

Mısalı: Jalǵız attıń shańı shıqpas. (naqıl) Jaqsınıń jatı bolmaydı.

14

Keltirilgen naqıllardaǵı jaqsınıń jati, attıń shańı sóz dizbekleri izafetlik baylanısta qurılǵan menen ol qospa baslawısh bolmaydı. Sebebi, bul sóz dizbekleriniń gáp penen baylanısıwı ózgeshe . Sonlıqtan naqıldaǵı shańı, jatı sózler dara baslawısh bolıp qollanıladı.

Izafetlik baylanıstaǵı sóz dizbekleriniń dara hám qospa baslawısh bolıp keliwlerin ayırıw qıyın. Sonlıqtan mısallar alınıp, Salıstırıw arqalı olardıń ózgeshelikleri aytıladı. Qospa hám keńeytilgen baslawıshlardıńózgeshelikleri mısallar hám salıstırıwlar arqalı túsindirilse , oqıwshılar bul boyınsha tereń bilimge, bekkem túsinikke iye boladı. Ol ushın kórsetpe qural tayarlanadı, onda baslawıshtıń eki túrleri boyınsha sózleri jazıladı. Sol tiykarda túsinik beriledi. Nátiyjede qospa hám keńeytilgen baslawıshtıń qanday sóz dizbeklerinen bolıp, gápte qalay qollanılgánlıǵı ańsat ózlestiriledi.

Mısalı: Sasqan úyrek, jegen awız sıyaqlı sóz dızbekleri zatlasqan kelbetlik feyil hám atlıq sózlerdiń óz-ara mánilik jáne grammatikalıq jaqtan baylanısınan qospa baslawısh bolǵan, al qasqırdan qorıqqan, atı júrmegen sóz dizbekleri kelbetlik feyil menen atawısh feyil toplamlarınan bolǵan sóz dizbekleri keńeytilgen baslawısh xızmetinde jumsaladı.

Demek, sózlerdiń dizbeklesiwi jáne mánilik hám grammatikalıq belgileri jaǵınan qospa, keńeytilgen baslawısh bolıp keliwlerinde ayırmashılıqlar bar. Bul ayırmashılıqlar mısallar arqalı aytılıp, olardıń tiykarǵı belgileri úyretiledi.

Baslawıshtıń dúzilisi boyınsha túrleri anıqlanǵan soń soǵan baylanıslı berilgen gápler analizlenip, teoriyalıq juwmaq shıǵarıladı. Bul boyınsha sabaqtı bekkemlew barısinda tómendegidey jumıs túrleri alıp barıladı:

15

1.Gáptegi qospa hám keńeytilgen baslawıshtı tawıp onıń qanday ózgeshelikke

iye ekenin anıqlaw ;

2.Berilgen sóz dizbekleriniń qatnasında qospa hám keńeytilgen baslawıshlı gáp dúziw;

3.Qospa keńeytilgen baslawıshlar qanday sóz dizbekleri arqalı jasaltuǵının aytıw;

4.Berilgen tekstten yaki gápten baslawıshtıń dúzilisi boyınsha túrlerin belgilew

t.b.

Bunday jumıs túrleri hár sabaqta turaqlı júrgiziledi. Sonda baslawıshtıń qalay dúzilgenligi, qanday ózgeshelikke iye ekenligi boyınsha keń túsinik berilgen boladı.

Baslawısh boyınsha juwmaqlaw sabaǵında baslawıshtıń is-hárekettiń iyesi ekenligi,onıń hárqiyli sóz shaqaplarınan jasalatuǵınlıǵı, bir neshe qosımtalar menen ayrılatuǵınlıǵı bir yamasa bir neshe sózlerdiń dizbeginen bolatuǵınlıǵı

tuwralı ilimiy tiykarda túsinik beriledi.

2.Bayanlawıshlardıń qurılısı boyınsha túrlerin oqıtıw

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde bayanlawısh aǵza dara sózler yamasa bir neshe sóz birikpeleri menen bildiriledi. Sonlıqtan bayanlawısh ágza qurılısına qaray jay, qospa hám keńeytilgen bolıp úshke bólinedi.

Bayanlawısh aǵzanıń bunday úsh túrge bóliniwleri túsindirilgende dáslep olardıń hár birine arnawlı toqtalınadı, hár birine tiyisli waqıt berilip, onı úyretiwdiń jolları aytıladı oǵan baylanıslı mısallar tańlap alınadı.

Ásirese, bayanlawısh aǵzanıń qurılısına tán bolǵan belgiler olardıń leksikasemantikalıq máseleleri menen grammatikalıq ózgeshelikleri arnawlı

16

sóz etiledi, ol analiz sintez usılında bayanlanadı. Sonda oqıwshı bayanlawıshtıń hár bir túri tuwralı tolıq maǵlıwmatqa iye boladı.

Máselen : Jay bayanlawısh aǵza boyınsha tómendegishe túsinik beriledi. Jay bayanlawısh aǵzanıń dara yamasa birikken feyil sózlerden bolatuǵın túrine “

Oqıwshılar mektepte kiyatır. Motor óshirildi” sıyaqlı gápler keltiriledi.

Feyil sóz shaqabınıń barlıq meyillerinen bolatuǵın jay bayanlawıshlarǵa mınaday gápler tańlap alınadı:

Aynaxan kóp oylandı. Abat kórinbedi. Qollarıńdı kóteriń. Házir ózgerdi.

Bul gáplerdegi jay bayanlawıshlardıń hárqıylı mánilerdi bildirgenligi aytıladı, olardıń dara sózlerden bolǵanlıǵı eskertiledi.

Bulardan basqa da jay bayanlawıshlardıń feyildiń barlıq dárejelerinen bolatúgınlıǵı bir neshe gápler járdeminde túsindiriledi:

1.Esik ashıldı. 2.Olar kúlisti. 3.Quyash kórindi. 4.Sóz berildi h.t.b.

Bul gáplerdegi jay bayanlawıshlar tek feyil formalarınan bolǵan. Al jay bayanlawıshlardıń hár qıylı sóz shaqaplarınan bolatuǵınlıǵına qısqa túrdegi gápler keltiriledi hám olar bir-biri menen salıstırıladı .

Mısalı: Jol uzaq, paxta zor. Hawa shımır ayaz. Ol orta boyli adam. h.t.b. Demek, jay bayanlawıshlar feyil sóz benen atawısh sózlerdiń hár qıylı

formalarınan bolıp, gáptiń hár túrli orınlarında turatuǵınlıǵı hám bir neshe mánilik belgilerge iye bolatuǵınlıǵı aytıladı.

Bunıń menen sheklenip qalmastan jay bayanlawıshlar háreketti hám zatlıq uǵımdı bildiretuǵın sózler toparınanda bolıp, onıń tiykargı belgileri dálillenedi.

17

Ayırım waqıtları jay bayanlawıshlar awıspalı hám awıspasız, bolımlı hám bolımsız feyillerden bolıwı menen birge almasıq, sanlıq hám kelbetlik sóz shaqaplarınan da bolıwı múmkin. Bunday jaǵdayda jay bayanlawıshlardıń háreketliik belgi menen zatlıq uǵımdı bildiriwleri túrlishe bolıp keledi.

Mısalı: Esik ashıldı . Ol jaqsı túsindirdi. Onı jaqsı bilemen. Suwıq suwǵa túspedi. Oqıw jayıanaw. Eki jerde eki – tórt. As iyesi menen tatlı h.t.b.

Usı gáplerdi oqıw arqalı oqıwshılar jay bayanlawıshlardıń ózlerine tán bolǵan belgilerin, hátteki jazıw imlasin jaqsı bilip aladı.

Kelbetlikten bolǵan jay bayanlawıshlar ózinen burın kelgen sóz benen dizbeklesip keledi, al almasıq hám sanlıqlardan bolǵan bayanlawıshlar dáslepki sózlerden sızıqsha arqalı bóleklenip jazıladı.

Bul ózgeshelikler bir neshe gápler menen kórsetpe qurallar arqalı túsindirilse, oqıwshılar jay bayanlawıshlardıń hár qıylı belgilerge iye ekenin hám jazılıw imlasin bilip aladı.

Sonday-aq jay bayanlawıshlar feyildiń funkcional formalarınan jáne ráwish hám hár qıylı sepliklerde kelgen atawısh sózlerden de bolıwı múmkin.

Bunday jay bayanlawıshlardıń qollanılıwı hám jazılıwı tómendegidey mısallar arqalı túsindiriledi.Mısalı:

Awıl jańarǵan. Gúller ekken. Meniń tiykarǵı maqsetim oqıw. Men – joqarıda , ol – tómende. Biylik – ózińde. Awırıw astan, aqıl jastan. Aspazshı puwǵa, tentek dawǵa.

Jay bayanlawıshlardıń sózdiń sońında turǵanda sızısha arqalı bólinip jazılıwları bir-biri menen salıstırıladı hám olardıń tiykarǵı belgileri

18

analiz-sintez usılında bayanlanadı. Máselen : Búgingi maqsetim - jazıw.

Berilgen gáptegi jay bayanlawıshlar dáslepki sózlerden sızıqsha menen bólinip kelgen. Usı eki túrli bolıp kelgen bayanlawıshtıń forması, xızmeti hám mánilik belgileri salıstırıladı. Sonda olardıń sızıqsha arqalı bólinip jazılıwları hár tárepleme anıqlanadı.

Atawısh hám feyil jay bayanlawıshlardıń bir-birinen semantikalıq hám grammatikalıq jaqtan tómendegidey ózgeshelikleriniń bar ekenligi eskertiledi :

1.Feyil bayanlawıshlar háreketti bildiredi, al atawısh bayanlawıshlar onday háreketke iye emes. Sebebi, hár sóz shaqabınan bolǵan bayanlawıshlardıń leksikalıq mánileri bir-birine sáykes bolǵanda baslawısh penen bayanlawıshtıń arasına sızıqsha qoyılmaydı. Al atawısh bayanlawısh betlik jalǵawın qabıl etpegen atawısh sózlerde bolǵanda basalawısh penen bayanlawıshtıń arasına sızıqsha qoyıladı.

Mısalı : Paxta – kúta názik.

Oqıwshılarǵa qospa bayanlawısh tuwralı túsinik berilgende eń dáslep onıń qanday sózlerdiń dizbeginen turǵanlıǵı aytıladı. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi bayanlawıshlar qospa hám sostavlı feyil jáne atawısh sózlerden, feyil sózler menen atawısh sózlerdiń dizbeginen bolıwı múmkin.

Qospa bayanlawıshlardıń qanday sóz shaqaplarınan, sóz dizbeklerinen dúziletuǵınlıǵı mısallar menen aytılip, ilimiy tiykarda dálillenedi.

Qoapa feyil bayanlawıshlar kóbinese hal feyil menen kómekshi feyillerdiń dizbeklesiwinen boladı.

Mısalı: Men izinen erip otırdım. Ol sılt etpesten ketip baratır.

Al qospa atawısh bayanlawıshlar iyelik sepliktegi atawısh sóz benen tartım

19