MD hám PQJ / Qaraqalpaqstan radiosında muzıkalıq, kewil ashar

Ekinshiden, radio esittiriwler waqtın tıńlawshılardıń talapları boyıesha

ózgertiw múmkin.

Úshinshiden, radio hár qánday jaǵdayda tıńlawshıǵa zıyan etpeydi. Kersinde ogan ruwxıy kúsh hám zawıq inam etedi.

Tórtinshiden, radio – keń tásirsheńlik sheńberine iye. Ol úlkenge de, kishige de teńdey xızmet etedi.

Radio birinshi náwbette informaciya jetkeriwshi qural. Xosh, informaciyalar radioǵa qáy jerden kelediı Demek, informaciya dereklerisiz onıń xızmetleri páseyip kaladı. Endi usınday informaciya dereklerin sanap

ótemiz.

Eń baslı informaciya menen támiyin etiwshi bular radionıń óz hám arnawlı xabarshıları bolıp esaplanadı. Olarsız informaciyalıq esittiriwlerdi tayarlaw múmkin emes.

Radionıń óz hám arnawlı xabarshılarınıń materialları isenimli derek, sebebi olardı arnawlı túrde qayta islew talap etilmeydi. Sebebi, olar radio xızmetkerleri menen tıǵız baylanısta bolıp kúnniń áhmiyetindegi máseleni jarıtıwǵa járdem beredi. Óz hám arnawlı xabarshılardın jáne bir ayrıqshalıǵı sonda, olar redakciyaǵa tek júdá zárúrli materiallar alıp keliw menen birge radionıń altın fondın kerekli shawqım hám hawazlar menen de támiyinleydi.

Radioxabarshılar jaqsı shólkemlestiriwshiler bolıp tabıladı, kerek waqıtta aytılgan orınǵa, átirapına shtatsız avtorlar jıynaydı, usılay esittiriwlerdiń mazmunın bayıtıwǵa járdem beredi.

Ekinshi áhmiyetli informaciya deregi – málimleme agentlikleri. Jurtımızdaǵıhám shet ellerdegi eń sóńǵıjańalıqlardıjetkeriwde málimleme agentlikleri xızmet etedi. Olardıń materiallar radioda da paydalanıladı.

Sırt el informaciyaların alıwdıń jáne bir deregi Internet tarmaǵıesaplanadı.

Úshinshi informaciya deregi – bul gazetalar. Bugingi imkaniyatları ken dáwirde túrli gazeta tipleri háreket etedi. Olardaǵı psixologiyalıq tásirsheńlikke iye materiallardı kewil ashar esittiriwlerde paydalanıwdıń áhmiyeti úlken.

10

Jáne bir informaciya deregi bul «radionı tutıp alıw» bolıp esaplanadı. Máselen, radioda kópshilik informaciyalar radiostanciyanıń bergen maǵlıwmatlarına karaǵanda yamasa VVS radiosınıń xabarlawınsha dep baslanadı1.

Radioesittiriw barısında radiojurnalistikanıń funkciyaları baslı xızmetti atqavradı. Olar mınaday bolıp klassifikaciyalanadı:

1.Radionıń ulıwmalıq funkciyası. Radioesittiriwdiń tiykarǵı maqseti bul xalıqtıtoplay biliw hám ǵalabalıqqa erisiw.

2.Úgit-násiyatlaw funkciyası. Bul radionıń tiykarǵı funkciyası bolıp,

házirgi dáwirde bul funkciya biraz ózgeriske ushıradı. Bul birinshi náwbette auditoriyanıń ideyalıq, kórkemlik dárejesiniń óskenliginen dárek beredi. Radio eń dáslep úgit-násiyat taratıw menen kózge túsedi. Bunda ásirese, faktlerdi, qubılıslardıbarınsha isenimli etip beriw zárúr.

3. Radionıń shólkemlestiriwshilik funkciyası. Radio payda bolǵan dáslepki adımnan baslap, shólkemlestiriwshilik xızmetin atqarıp kelgen. Onıń áhmiyetliligi sonda, ol millionlaǵan auditoriyaǵa, hátteki zat tanıp

bilmeytuǵın adamlarǵa da jetedi. Ol bilimlendiriw tarawında úlken jumıslar alıp baradı.

4. Jámiyetlik pikirdi tuwdırıw hám qáliplestiriw funkciyası. Hár bir qánigeli jurnalist óz jumısın jámiyetlik pikirdi úyreniw menen baslaydı. Bul nárse esittiriwdiń janrlıq ózgesheligi hám tıńlawshıǵa tartımlılıǵın asıradı. Jámiyetlik pikirdiń efir arqalıberiliwi auditoriyanıń tikkeley talabı. Sonlıqtan da radioesittiriwlerde pikir talasınıń bolıwı, diskussiyalardı shólkemlestiriw, radio reydler ótkeriw zárúr.

5. Xabarlaw funkciyası. Hár qanday mámlekette, hár qanday jámiyette adam ózine kerekli bolǵan informaciyalardı alıp otıradı. Bunda radionıń ornı ayrıqsha. Sonlıqtan da, radioda «Sońǵı xabarlar» keń auditoriyaǵa mólsherlengen boladı. Ol óziniń anıqlıǵı, túsinikligi, qısqalıǵı, sol kúnniń

1 Основы радиожурналистики Под редакцией Э. Г. Богирова и В. Н. Ружникова. Издательство Московского университета 1984 стр-84.

11

aktual teması menen ajıralıp turadı. Bul funkciyadaǵı áhmiyetliligi –onıń

operativliliginde.

6.Bilimlendiriw funkciyası. Radio payda bolıwınıń dáslepki dáwirinen baslap-aq xalıqqa bilim taratıwshı sıpatında rawajlanıp keldi, ózinshe sawat ashıwshılarǵa járdem, soń radiokollekciyalar shólkemlestirildi. Bunday esittiriwler sońǵıdáwirde «radiooyın» túrinde eń jayıp atır. Bilimdi bir rubrika túrinde, maǵlıwmat túrinde yaki kısqa arkalıda orınlaw múmkin.

7.Estetikalıq funkciya. Radiotıńlawshılar radio esittiriwler arqalıestetikalıq tásir alıwları múmkin. Tıńlawshı esittiriwler barısında hár qıylı jetilisken pikirler dóretedi hám sáwbetlesiw payıtında unamlı pikirlerdi kútip otıradı. Estetikalıq jaqtan sabaq beriwde ádebiyat hám teatrdıń áhmiyeti oǵada

úlken. Sonıń ushın radioesittiriwlerde pesalardan úzindiler muzıkalıq shıǵarmalar beriledi.

8. Kewil kóteriw funkciyası. Bundaǵı tiykarǵı maqset tıńlawshılardıń sharshaǵanın shıǵarıw, onıń kewlin kóteriwge qaratılǵan boladı. Bul maqsetke tiykarınan tıńlawshılardıń sorawları boyınsha esittiriwleri shólkemlestiriledi. Kewil kóteriw funkciyasıestetikalıq funkciyanıń dawamın quraydı. Olar bir-biri menen baylanısıp, birin-biri tolıqtıradı.

9. Tárbiya funkciyası. Tárbiya bul quramalı qubılıs. Ol hár tárepleme kóp miynetti talap etedi. Balalar hám jas óspirimlerlerge arnalǵan esittiriwler sport baǵdarlamaları tiykarınan tárbiyalıq xarakterli. Biraq, ol basqa esittiriwlerge bolǵan talap dárejesin jeńilletpeydi. Eń baslısı, óz radiojurnalistikanıń bir tarawısıpatında adamdıtárbiyalaydı.

10. Óz-ara qatnas funkciyası. Bul radio esittiriwdiń tiykarın quraydı. Radio tıńlawshılardıń talapları, tilekleri tiykarında esittiriwler shólkemlestiredi. Bunday esittiriwler tıńlawshılardıń ótinishi boyınsha tayarlanadı1.

1 Основы радиожурналистики Под редакцией Э. Г. Богирова и В. Н. Ружникова. Издательство Московского университета 1984 стр-101-104.

12

Qaraqalpaqstan radiokanalında esittiriwlerdiń kópshiligi radioauditoriya menen baylanısıwǵa mólsherlengen. Olar tuwrıdan-tuwrı efirde alıp barıladı. Bular:

1.«Kewlimde qalǵan qosıqlar».

2.«Júrekte qalǵan namalar»,

3.«Yoshlı máwritler»,

4.«Jaqsı keypiyat»,

5.«Saz-sáwbet» esitiriwleri turaqlıtúrde tayarlanadı.

Olarda ulıwmalıqlar bar: viktorinalık oyınlar, soraw-juwaplar, radiotıńlvwshınıń tilekleri, usınısları tiykarında muzxıkalı sálem jollaw. Bunday usıllar óz náwbetinde radiotıńlawshınıtuwrıefirge alıp shıǵıw menen ámelge asıraladı.

Tıńlawshılar menen telefon arqalı tuwrıdan-tuwrı baylanısqanda sotsiallıq

áhmiyettegi temalardı alıp shıǵıw tiykarǵı maqset bolıp esaplanadı. Olardaǵı sóz etpekshi bolǵan temalardıń tárbiyalıq áhmiyeti bar.

«Insan ushın eń birinshi baylıq bul den sawlıq bolsa, ekinshi baylıq gózzallıq» degen edi ullıdanıshpanlardan biri. Mine usıeki baylıqqa da iye bolıw ushın eń birinshi gezekte insan hár qanday sharayatta kúlip júriwge háreket etiw lazım. Ashıwlansam yamasa átirapındaǵılar menen urısıp qalsań qalay júreseń, dewshilerde tabıladı, álbette. Lekin bul dúnyada hámme nárse

ótkinshi ekenligin insannan tek ǵana shiyrin sóz benen jaqsıisler ǵana máńgi miyrası bolıp qalatuǵınlıǵın hesh qashan esińizden shıǵarmań. Adamlar tilinde hámiyshe siz haqqında jaqsıgápler júrsin deseńiz, jaqsılıǵıńızdıhesh kashan hesh kimnen ayamań. Bul biziń búgingi kún radiotolqınlarında berilip atırǵan másláhatlardıń biri. Tiykarǵı maqset bir ǵana nárse, ol da bolsa tıńlawshılarǵa zawıq baǵıshlaw. Usınday iygilikli tilekler kewil ashar esittiriwlerinde bárqulla jańlaydı.

Bul durıs pikir. Óytkeni, tıńlawshı radionı dem alıw ushın tıńlaydı. Ol radiotolqınlardı bilmey uslap alıwı múmkin. Sol ushın «Siz tıńlap atırǵanıńız Qaraqaalpaqstan radiokanalı» degen qatarlardı tákrar aytıwdıń zıyanı joq. Usınday formada tıńlawshı menen baylanıstı ótkeriw imkanı boladı. Birinshi

13

náwbette, baslawshı jaksı hawaz iyesi hám taza sóylewshi insan bolıwıtalap etiledi. Efir tazalıǵı, tınıq hawaz tıńlawshıǵa aytpaqshı bolǵanlardı anıq jetkeriw ushın kerek boladı.

Danıshpanlar pikirlerin paydalanıp radio oyın ótkeriw – radiobaylanıs ushın qolaylı usıl. Sonlıqtan, sır emes kópshilik esittiriwlerde naqıl-maqallar shártli túrde qollanıladı. Óytkeni, xalıq durdanalarınıń tárbiyalıq áhmiyeti úlken. Olardıń mánis-mazmunıda túsinikli: basqanıpikirlewge baslaydı.

Radiotıńlawshı menen baylanısıw ushın jurnalist nakıl-maqallardan paydalanıp, mánisin jeke ómirinen izleydi. Bunday usıl arqalı radiotıńlawshını oylawǵa hám pikirlesiwge shaqıradı. Mısalı, D. Qıdırniyazova «Yoshlı máwritler» esittiriwinde bılay deydi:

«Miynet – ziynet keltiredi» degen danalıq pikir búgingi jaslarǵa qarata aytılǵanday. Ullı hám úlken ármanlardıkewline túyip, tabıslarǵa qaray alǵa ilgerilep, talpınıp jasap atırǵan jaslarımız bar eken, millet keleshegi de erteń parawan boları sózsiz. Jaslardıń okıwda, jamiyetlik islerde, kórkem ónerde hám sporttıqolǵa kirgizip atırǵan úlken jetiskenlikleri sózsiz aydın keleshegin belgileydi».

Bunday pikirlerden keyin ol kúnniń kaxarmanın tanıstıradıhám ol menen sol naqıl tiykarında pikirlesedi. Bunday sáwbet barısında álbette, studiya telefonına basqa tıńlawshılardan da sorawler kelip tusedi. Tuwrıdan-tuwrıefirdegi sáwbet barısında jurnalist kútá sheber basqarıwshı, tiykarǵı temadan shıǵıp ketpewdi qadaǵalay biliwi kerek boladı. Usı orında xalık naqıl-maqalların biliw arqalıol tıńlawshılardıń kewlindegi gápti ayta alarısózsiz.

Bul Qaraqalpaqstan radio kanalı. Radiotıńlawshılardın bir qansha radiokanallar turıp, áyne usı tolkındı radiotıńlawshıtańlawınınıń eki sebebi bar:

Birinshiisi, ana tilinde esittiriwlerdiń beriliwi.

Ekinshisi, onda kewline qonımlıqosıq yaki namanıń jańlawı.

14

Radio-sózi «Nur tarataman» degen mánini bildiredi. Al búgingi baslawshılar 106, 4 hawa tolqınları arqalı tıńlawshı qálbine ruwxıy azıq inam ete alsa ǵana, auditoriya menen baylanısqa birinshi kópir salınǵanı.

Statistikalıq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda eń kóp radio tıńlawshılar avtotransporttaǵılar eken. Solay eken, baslawshılar bul kásip iyelerine, jolawshılarǵa jaqsıtileklernin bildirip barıwıpaydalıbolıp esaplanadı.

Kewil ashar esittiriwler tayarlaw dástúri radiojurnalistika tariyxında bar. Endi radioauditoriya menen baylanısıw ushın basqa kanallarda

shólkemlestirilgen esittiriwler xaqqında sholıw berip ótsek. Internet arkalı

Ózbekstan kólemindegi radiokanalların úyreniwge eristik. Bul ushın www. Mtrk. uz. saydınan maǵlıwmatlar aldıq.

Rossiya radiosında «Mayak»radiostanciyasınıń «Tomu kto v puti» («Joldaǵılar ushın») esittiriwi tayarlanadı. Bunday dástúr «Ózbekstan» radiokanalında bar. Mádeniy-aǵartıwshılıq hám bilimlendiriw baǵdarlamaları redakciyası radiokanaldın tiykarǵı redakciyalarınıń biri. Búgingi kúnde redakciyada 3 bólim bolıp, 40 qa jakın xızmetler isleydi. Tiykarǵıbólimler:

-ádebiy bólim:

-kórkem óner bólimi;

-balalar hám jas óspirimler baǵdarlamalarıbólimi.

Eń úlken mádeniy-aǵartıwshılıq baǵdardaǵı problemalar «Bostan» baǵdarlamasında beriledi. Redakciya tárepinen «Xikoya». «Sheriy laxzalar»,

«Jaxon adabiyoti» atlı turaqlı esittiriwler tayarlanadı. Sonday-aq

«Bedorlik»(«Uyqısızlıq») atlı baǵdarlamasında «Altın fond»tan hár qıylı telepostonovkalar, radiospektallerden úzindiler tayarlanadı. Balalar hám jas ospirmler ushın redakciya katar esittiriwlerdi tayarlaydı. «Kelejak tongi» hár kúni informaciyalıq baǵdarlaması efirden jiberiledim. «Usmir»(«Óspirim») baǵdarlaması haptegi bir mártebe tyarlansa, «Bir bar eken bir joq eken» esittiriwin balalar uykısıaldın tıńlaw ushın qolaylap keshki dástúrge kirgizilgen.

15

Aǵartıwshılıq-kewil ashar hám muzıkalıq baǵdarlamalar Bas redakciyası da «Ózbekstan» radiokanalındaǵıáhmiyetli jámáát. Redakciyada 16 adam 4 bólimde jumıs isleydi. Bular:

-klassikalıq muzıka bólimi;

-zamanagóy estralıq muzıka bolimi;

-kewil ashar baǵdarlamalar bólimi;

-muzıkalıq shıǵarmalardıjazıp alıwshıbólim.

Radiotıńlawshılardıń eń súyikli baǵdarlamasına aylangan «Tabassum» satiralıq baǵdarlaması usı redakciyada tayarlanadı. Tańǵı dastúrge kirgizilgen

«Tańǵı keypiyat» dástúri informaciyalıq-saz-sawbetli bolıp esaptaladı. Keshki dásturde orın berilgen «Tigiz payt» («Chas pik»)baǵdarlamasınan tınlawshılar dúnyadaǵı eń qızıqlı waqıyalar, hádiyseler menen tanısadı. Redakciya baǵdarlamaları tek ǵana informaciya berip qoymastan, tıńlawshınıń pikirlew dúnyasın keneytedi hám kewlin kóteredi. Bul redakciya tárepinen jaslar ushın

«YOsh istedod». «Isenim telefonı», «Intellektual radioring», «Start» radiooyın dástúrleri bar.

Al, «YOshlar» radiokanalıesittiriwlerine názer awdarsaq, arnawlıtúrde

«Muzıkalıq kewil ashar baǵdarlamalar» Bas redakciyasıjumıs isleydi. . Bas redaktor-Faxriddin Abduraximov.

Eń belgili esittiriwleriniń biri- «Yangi tong» (Jańa tań) dep ataladı. Bul jerde bir neshe kewil ashar dástúrler shólkemlestirilgen. «Tongi tashrif» (Azangı ushırasıw), «Nixol»-(Náwshe), «Siz mashxursiz»- (Siz belgili adamsız).

«Interfakt»-eń sońǵıinternet xabarları, «Deraza ortidagi dunyo»-(Mir za oknom).

«Avtopatrul». «Nemat kadri»- kommunal xızmet xaqqında esittiriw, «Dunya asxanası»-hár turli ellerde tayarlanatuǵın awqatlar retsepti, úy biykelerine paydalımásláhátlar beriledi.

Joqarıda atı kórsetilgen redakciyalardan tısqarı reklama bólimi, respublika oblastlarınan xabarshılar, 30 dan artıq rejisserlar toparı, operatorlar, 9 radiobaslawshılar xızmet atqaradı. Radiobaslawshılardan Nasreddin Asreddinov, Vaxobiddin Ziyo, Axror Kushmatov, Sayfulla Ikromov, Rustam Xotamov, Xilola

16

Boltaeva, Shaxnoza Kurbanova, Dilarom Xudaybergenova, Shaxnoza Dustmuxammedovalardın hawazıbárshege tanıs.

Muzıkalıq-kewil ashar dástúrler tayarlanıw jaǵdayı «Tashkent» radiokanalında tómendegishe:

-«Muzıka áleminde»-muzıkanlar hám kompozitorlar ómir tuwralıbaǵdarlama.

-«Radiomız ǵáziynesinen»;

-«Bir kese shay ústinde»;

-«Saxna jańalıǵı»;

-«Tańǵınamalar»;

-«Tıńlap dem alamız»;

-«Siz unatqan namalar»;

-«Kamerlik muzıka kontserti»

«Tashkent» radiokanalınıń strukturası mámleketlik kanalardan

ózgeshelenedi. Onda klassikalıq muzıkaGa kóbirek itibar qaratılıp, milliylikti saqlap qalıwǵa talpınıs bar. Tematikası boyınsha ruwxiy-aǵartıwshılıq, bilim beriw baǵdarında dúzilgen.

Biz Ózbekstan kóleminde kewil ashar hám muzıkalıq esittiriwlerdiń ayrımları haqqında sholıw jasadıq. Endi muzıkalıq hám kewil ashar esittiriwler xaqqında pikirimizdi kelesi bapta Qaraqalpaqstan radiokanalı mıslında dawam etemiz.

II BAP. Estetikalıq tárbiya beriwde ádebiy hám muzıkalıq

baǵadarlamalardıń ornı

Jámiyetlik turmısımızda bolıp atırǵan kúndelikli úlken ózgerisler, jańalıqlardı xalıqqa taratıwda, túsindiriwde ǵalaba xabar qurallarınıń roli

17

barǵan sayın artıp barmaqta. Ayrıqsha jámiyetimizdiń házirgi jańalanıw dáwirinde, adamlardıń ruxıy dúnyasın bayıtıw hám rawajlanıwında, xalıqtıń oy-órisin, sanasın, bayıtıw ushın dúnyadaǵı waqiyalardan tolıq xabardar etiw ushın gazetalar, radio hám televidenie aldına jańa wazıypa qoyılmaqta.

Xalıqtıń ruxıy dúnyasın bekkemlew hám rawajlandırıw-Ózbekistanda mámleketlik hám jámiyettiń eń áhmiyetli wazıypası. Ruxıy dúnyasınday qımbat bahalı jemis bolıp, ol biziń áyemgi hám nawqıran xalqımızdıń júreginde, pútkil Adamzattıń úlken shańaraǵında óz ǵárezsizligin túsinip jetiw hám azatlıqtısúyiw sezimi menen birgelikte pisip jetilisken. Ruxıy dúnya insanǵa ana súti, atanıń úlgisi, babalarımızdıń násiyatı menen birge sińedi. Ana tiliniń ullılıǵı sonnan ibarat bolıp, ol ruxıy dúnya belgisi sıpatında adamlardı jaqınlastırıp jámlestiredi. Tábiyatqa jaqınlıq, tuwılgan úlkeniń sheksiz gózzalıǵınan lázzet alıw ruwxıy dúnyamızǵa azıq beredi, onı nıǵaytadı. Ruwxıy dúnya óz xalqınıń tariyxın, onıń mádeniyatın wazıypaların tereń biliw túsinip jetiwi arqalıǵana qúdiretli kúshke aynaldı.

Adamnıń ruwxıy dúnyasıbay bolsa turmıs jemisli boladı.

Sol ushın ruwxıy dúnya adamǵa hawaday, suwday zárúr. Adamlardıń ruwxıy dunyasın bayıtıw hám rawajlandırıw radio hám televidenie eń

áhmiyetli wazıypalardıń biri.

Búgingi kúni xalqımızdıń turmısında radio televidenie gazetalar tereń kirip keldi, hár bir úyde televizor, radio islep túr. Xalıq olardan kóp jańalıqlardı, waqiyalardı operativ túrde sáwlelendirip barıwdı kútedi. Al uyalı telefon adamlardıń hámme waqıt eń jaqsıjoldasına aylandı.

Jańalıqlardı xalıqqa tez isenimli jetkeriw adamlardı eń jaqsı nárselerge tárbiyalawda gazeta, televidenie menen bir qatarda radio úlken rol atqaradı.

«Ómir – gúldáste. Ol shınıda da biziń kórkem dunyamızdıń ruwxıy kórinisi. Ádebiy shıǵarmalar kórkem teatr, saz óneri menen kino, haqıyqatında da, ájayıp kórkem dóretpelerdiń gúldástesi bolıp tabıladı»1.

1 Гулдáсте. 16-апрель. 2013-жыл.

18

Respublikamızda xalqımızdıń milliy kórkem-óneri tarawında xızmet etip atırǵan gózzallıq dúnyasınıń dóretiwshileri hám onıń jaratqan ájayıp doretpeleri xakkında soz etetugın «Guldaste» radiojurnalı mine birneshe on jıllıqlardan berli efirden túspey kiyatırǵan esittiriwlerdiń biri.

. Qaraqalpaqstanda jasawshı xalıqlardıń milliy dástúrlerin, úrip-ádetlerin, xalıqlıq miyraslarındırawajlandırıwda radio úlken xızmet atqarıp kiyatır. Ulıwma sońǵı jılları jámiyetimizde demokratiyalastırıw nátiyjesinde siyasiy turmısta, ekonomikalıq baylanıslarda, basqarıw sistemalarında payda bolǵan ózgerislerdi xalıqqa túsindiriwde radio haqıyqıy xalıq tribunasına aylandı.

Insan ruwxında ázelden jaqsılıqqa, keleshekke hám gózzallıqqa umtılıw tuyǵısı kúshli boladı. Insan óziniń bir qansha ózgeshelikleri menen jer betindegi barlıq jániwarlardan ajıralıp turadı. Máselen, onıń sanalılıǵı, óz pikirin bayanlay alıwı, dóretiwshiligi, miynet etiwi, qorshaǵan ortalıqtı ózgerte alıwı – bulardıń barlıǵı insanıylıq ózgeshelik esaplanadı. Insandaǵı ádepikramlılıq adamlarda tayar halında júzege kelmeydi. Onı payda etiwge oqıw,

úyreniw, tájiriybe arttırıw arqalı ǵana erisiledi. Ádep-ikramlılıq qanshelli bekkemlenip, bayıp barsa, insan, jámiyet hám mámleket sonshelli rawajlanadı.

Mámleketimizdegi hár bir millettiń ásirler dawamında qáliplesken tamırları, onıń tariyxıy tájiriybeleri, ózine tán úrp-ádetleri bar. Sonı da aytıp

ótiw kerek, manawiyatlı jámiyette aqıl-zakawat, kóp pikirlilik, ádalat hám unamlıqatnasıq ústem boladı. Bunday jámiyette xalıqtıń erteńgi kúnge yaǵnıy keleshkke isenimi kúshli boladı.

Biziń elimizde kóp ásirlik tariyxımız qayta tiklendi, ilimiy, mádeniy hám diniy miyrasların, úrp-ádetlerin úyreniw, onnan xalqımızdıń ulıwma hám biybaha múlki sıpatında keńen paydalanıwǵa jol ashıldı. Mámleketimizde jas

áwladtı bilimli, mádeniyatlı, kámil insan etip tárbiyalaw mámleket baǵdarlamasına aylandı.

Jaslarımızdıń hár tárepleme jetik, aqıl-sanalı, bilimli bolıwı ushın shet ellerde oqıp tájiriybe arttırıwına hár qıylı múmkinshilikler jaratıldı. Jaslarǵa tálim-tárbiya beriw barısında ruwxıylıq tuyǵısı qanshelli sińdirilse,

19