MD hám PQJ / Gulistan Annaqlicheva jurnalist hám redaktor
.pdfjalıqpaydı. Ásirese, Ózbekstan kóleminde tayarlangan kórsetiwlerde Qaraqalpaq úlkesi haqqında sóz etilse, qalıs pikir bildirip recenziya jazıwǵa da erinbeydi. Onıń «Dahildorlik tuyǵısı» atlı recenziyası «Ózbekstan» telekanalınan tayarlarǵan «Qoraqalpoqnoma» kórsetiwi xaqqında.Onda Watan teması basqasha usılda bayanlangan. Watan sezimi onıń insanlar kewlindegi hám isindegi pidákerlik jemisi biziń elimizde hár qademde kórinedi. Izleniwshi insanlar-telejurnalistler de mine uı ayrıqsha pazıyletlerdi óziniń kórsetiwlerinde súwretlep bere alǵan. Algan sáwbetlerdegi shın kewillik, ashıq bayanlaw pazıyleti insan kewlin tereńnen ashıp turǵanday. Óziniń efir júzin kórgenine on jıl tolsa da ele xalıqqa aytar jańalıǵı kóp bul
kórsetiwdiń tárbiyalıq áhmiyetin ayrıqsha atap ótedi. Recenziya janrıarqalı avtor óziniń baqlawshılıq hám izleniwshilik pazıyletine sın kóz-qarastı da qosıp pútin bir telejurnalistika xaqqındaǵı pikirlerin ortaǵa taslaydı. Usılay Watan temasın jáne de tereńlestiredi.
G.Annaqlichevanıń «Watan ruhı» toplamı publicistikalıq janrlardıń eń jaqsı ulgililerin ózinde jamlegen. Toplamda ocherk janrındaǵı birqatar dóretpelerge de orın berilgen. «Hayot ibratlari» atlıocherk qaharmanıAllabergen
Xudaybergenov kásibi boyınsha jurnalist. Ol Tórtkúl rayonlıq gazetada isleydi. Ocherkte avtordıń ózi de personaj sıpatında qatnasadı. Óziniń birinshi miynet jolın usı gazetadan baslaǵan avtor daslepki ustazın eslep. Onan alǵan kásiplik sırların maqtanısh etedi. Ocherk eske túsiriw usılında jazılıwına qaramastan jawınger jurnalisttiń protreti birkanda detallarda ashılǵan. Kadrlar menen islesiw, jumıstı shólkemlestiriw baǵdarında Allabergen Xudaybergenov óz jolına iye insan.
«Tórtkúl rayonlıq gazetası respublikadaǵı kózge kóringen abroylı basılımlardıń biri edi. Men Tashkent mámleketlik universitetiniń jurnalistika fakultetine sırttan oqıwǵa kirip, usı gazetada korrektor bolıp islep atırgan jıllarım edi. Sol jıllarda gazetanıń juwaplı xatkeri Allabergen aǵadan gazeta isiniń kóp sırların úyrendim. Allabergen aǵanıń bul tarawdaǵı sheberligi Qaraqalpaqstanda gazetanı maketlestiriwdi jetilistiriwde tájriybe mektebi bolıp
xızmet etedi. Sebebi gazetamız maketlestiriw boyınsha Ózbekstanda jetekshi orınlardıń birin iyelep keler edi. Búgingi kúnde de tán alıp aytıw kerek,Qaraqalpaqstanda baspasóz tariyxında gazeta maketin Allabergen aǵa Xudaybbergenovtay ájayıp etip dúzetuǵın qániygeler barmaq búgip sanaytuǵın dárejede. Baspasóz xızmetkerleriniń aldıńǵı barlıq kıyın processleri búgingi kúnde kompyuterlesip ketken bolsa da, kompyuter texnikalarıAllabergen aga dúzgen ájayıp maketlerdi orınlay almasa kerek»1
Bapasóz xızmetkeriniń miyneti ol tayarlaǵan gazeta arqalı bahalanadı. Avtor mine usıkóz-qarastan bahalap juwaplıxatker orınlaytuǵın jumıstın awır
mashaqatların usılay eske tusiredi. Maketlestiriwdegi sheberlik gazetanın sapalıq belgisi. Avtor usı juwapkershilikti pútin ómiri dawamında óziniń baslı
maqseti ekenligin atap ótedi. Ocherkte jáne bir qızıqlı maǵlıwmatlar keltirilgen. Ǵárezsizlik jılarında Allabergen aǵa rayonlıq gazetada islep júrip respublikalıq kólemde ózbek tilinde shıǵatuǵın Qaraqalpaqstan Respublikası
Joqarǵı Keńesi hám Ministrler Keńesiniń «Amu tongi» gazetasına tiykar
saldı. Gazeta redaktorıbolıp isledi. Ocherkte Allabergen aǵa Xudaybergenovtıń shákirtleri Rano Raxmanova, Bazarbay Nazarov, Aqmed Axnazarov, Gulchexra Raximova, Shiyrinay Razzakova, Ugıljan Nurıllaevalar katarında ózi de kasip sırların tereń meńgergenligin atap ótedi.
Usınday jáne bir ájayıp insan haqqındaǵı ocherki «Xalıq penen máńgi jasaydı»2 dep ataladı. Ocherkte siyasiy basshı,mámleketlik isker, el aqsaqalı sıpatında jaqsı dos, kóp adamlarǵa ustaz Qasım Nurımbetovtıń portreti ashıladı.
«Ol waqıtlarda júdá jas edim, -dep eske túsiredi avtor,- Q.Nurımbetov kirip shıǵatuǵın bina, onıń jumıs ornı, májilis ótkeretuǵın zallar bizge kaabaday kórinetugın edi. Jurnalist kóz-qarası menen bul kaaba insan táǵdirin belgileytuǵın shólkem, onıń basshıları, insan táǵdirine, olardıń ómirine juwapker padamlar ekenligine qattıisener edim.»
1Ҳаyoт ибратлари. // Ватан руҳи. Нукус. «Қарақалпакстан».2011.Б-97.
2Халқ билан мангу яшайди.// Ватан руҳи. Нукус. «Қарақалпақстан»,2011.Б-89.
Keltirilgen mısaldan kórinip turǵanınday avtor óz qaharmanınıń portretin jasawda jumbaqlı túrde súwretleydi. Ol kimı Degen soraw oqıwshı kewline tınıshlıq bermewi tábiyiy. Sebebi úwretlewge qaraǵanda ol ya el basshısı, yaki sudya. Al xaqıyqatında bolsa rayonlıq partiya komitetiń baslıǵıxaqqında táriyp berilgen edi. Bul ocherktiń jáne bir abzallıǵı sonda onda avtor janrdıń keń imkaniyatlarınan jańasha usılda paydalana bilgen. Onda proza hám poeziya teńbe-teń. Avtor óz qaharmanı haqqında eki janrda da jırlay bilgen. Qosık penen májlis protokolın bayanlap Ózbekstan xalıq shayırı Tilewbergen Jumamuratovtıń «Maspambettiń túsi» satiralıq shıǵarmasındaǵı waqıyaǵa uqsas waqıyanı súwretlep beredi. Demek, xalıq shayırı turmıslık waqıyanı poeziyaǵa jayǵastıra bilgen eken-dá, degen qıyalǵa baramız.
«Watan ruhı» toplamına kirger publitcistikalardı izertlew barısında biz avtordın ocherk hám publicistika jazıwda janasha jol izlep atırǵanın kóremiz.
Ol seriallık tiptegi ocherk hám publicistikalık shıǵarmalar avtorıdegen pikirdi tolık isenim menen ayta alamız. Óytkeni. Ol jırlamaqshıbolǵan diyar. Ol jasap atırgan mamleket ıǵbalıbir ocherk yaki publicistikaǵa sıymaydı. Sol tema jáne basqa kırları menen ashıla beredi. Usılay serialarǵa teń tema ashılıp, avtordın sheberlik dáredesi, problemanı ashıw hám jámiyetshilikke pikir taslawday uqıbıkózge taslanadı.
Pikirimizdiń dálili sıpatında «Abad boldı azat zaman» atlı publicistikası haqqında sóz etpekshimiz. Publicistika jol-saparnama ocherkine de uksaydı.
Onda sapar tásirleri. mádeniyat baǵdarında isker zamanlaslarımız obrazı bar. Respublika «Altın miyras» jamǵarmasınıń
Qaraqalpaqstan bólimi baslıǵı Abadan Saparova basshılıǵında jolǵa túsken shayır hám jazıwshılar Berdaq babamızdıń qábirin zıyaratlaydı. Qaraqum iyshan medresisi tariyxın ol endi muzey xızmetkeri Shárigúl Payzullaevanıń tili menen bayanlaydı. Tariyx jılnamaları haqqınd da sóz baslap óziniń ishki keshirmelerin lirikalıq sheginis penen jetkeredi. Avtordın lirikalıq bayanlaw sheberligi «Jáhán maǵan háwes penen qarasın» hám «Berdaqtıń baxtı kórindi» dep atalǵan bólimlerinde ayrıqsha kórkemlik penen súwretlengen.
Publicistikada shayır X.Dawletnazarov hám B.Genjemuratovtıń obrazları da orın alǵan. Avtor lirikalık sheginis jasaganda kewil keshirmelerin qosıq tilinde bayanlaydı:
Abad boldıazat zaman,
Háwes eter álem,jáhán,
Adam ulıáziz Insan,
Berdaqtıń qáddi kórindi.
Kewil oyaw, búlbil oyaw,
Watan shámen, hár gúl oyaw,
Áwlad oyaw.xúr el oyaw,
Berdaqtıń baxtıkórindi.
Kewil úyi ziyalanıp,
Bulaqları dáryalanıp,
Máńgi ómir dúnyalanıp,
Berdaqtıń taxtıkórindi.
Bozatawda suwpıtorǵay,
Babamızǵa ziban bolǵay,
Bul dúnya turǵansha turgay,
Berdaqtıń taxtıkórindi.
Gúlistan der, Watan azat,
Bir tárep gúl, biri abad,
Kewil oyaw,húr el oyaw,
Berdaqtıń baxtıkórindi.
Demek, shayır tili menen aytqanda kewil oyaw bolsa hár qanday kórgen-keshirmeler óz ózinen qosıq bolıp aq qaǵazga tógile beredi. Tap
sonday bul publicistika tek gana seriallık xarakterge iye bolıp qalmastan, janrldar
sintezin ámelge asırıw arqalıpublicistika janrın jáne de bayıtıwǵa úles qosıp atır.
“Watan ruhi” toplamıshın mánisinde azat Watanmızdıjırlawshı. Onıń ótmishi hám keleshegin bayanlawshı, tárbiyalık áhmiyetke iye, emocinallıq tásir kúshi menen ózgesheleniwshi toplam. Karaqalpaq baspasózinde bunday toplamlar Ǵárezsizlikke eriskennen soń kóbirek baspa júzinde jarıq kóriwi biziń elimizde dóretiwshi insanlarǵa bolǵan itibardıń bir kórinsi dep túsinemiz. Toplam Ózbekstan Ǵárezsizligiń 20 jıllıǵıaprnalǵan bolıp. jáne bir áhmiyeti sonda, Ǵárezsizlik bayramıqarsańında “Eń jaqsıpublicistikalık toplam” nominaciyasıboyınsha jenimpaz boldı. Demek. dóretiwshi insan
G.Annaqlichevanıń jurnalistika hám dóretiwshilik baǵdarındaǵıxızmetleri
ılayıqlıbahalandıdegen sóz.
2.3. «Qaraqalpaq ádebiyatı» - Qaraqalpaq jurnalistikasında jańa
gazeta
Ádebiyat millettiń ruwxıy baylıǵı. Biziń mámleketimizde dóretiwshilik penen shuǵıllanıwshılarǵa keń imkaniyatlar jaratılǵan.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Jazıwshılar awqamınıń baslıǵı B.Alimovtı qabıl etti. Bunnan soń el basshısı jazıwshılardıń belsendi toparı menen ushırasıw ótkerdi. Usı tiykarda «Ádebiyatqa itibar – ruwxıylıqqa keleshekke itibar» dep atalǵan hújjet qabıl etildi.1
Házirgi kúnleri sol wazıypalar jámiyetlik shólkemlerde basshılıqqa alınıp, ámeliy jumıslar júrgizilip atır.
Usınday ibratlı islerdiń biri «Qaraqalpaq ádebiyatı» gazetasınıń shólkemlestiriwi bolıp esaplanadı. G.Annaklıcheva qaraqalpaq eliniń, qaraqalpaq ádebiyatınıń bir wákili sıpatında ruwxıy mádeniyatqa mine usılay jańa gazetanıusınıs etti.
«Qaraqalpaq ádebiyatı» («Qoraqalpoq adabiyoti») gazetası 2011-jıldan baslap tórt tilde – qaraqalpaq, ózbek, rus hám inglis tillerinde baspadan jarıq kórmekte. Ǵárezsizligimizdiń dańqlı 20 jıllıǵına bul basılım ájayıp sawǵa boldı. Qaraqalpaq jazıwshılar awqamı shólkemlestirigen gazetası sıpatında dúnyaǵa kelgen bul basılım ǵárezsizligimizdiń mánawiy miywesi desek te boladı.
Bul gazeta «Ádebiyat jasasa, millet jasaydı» degen qanatlıpikirdiń gazeta súreni etip alınıwı tiykarsız emes. Sebebi ádebiyat milleti oyatıwshı, tárbiyalawshı qúdiretli SÓZ eken, onıń unamlı tásirin «Qaraqalpaq ádebiyatı» gazetası arqalı tastıyıqlanbaqta. Onda proza, poeziya, publicistika,
ádebiy sın, dramaturgiya, awdarma, recenziya, dúnya ádebiyatıboyınsha keń maǵlıwmat bar. Hár bir jazıwshı hám shayırǵa arnawlı bir bet berilip, onıń ómiri hám sońǵıdóretpeler menen tanıstıradı.
Gazetada ádebiyat, mádeniyat tariyxımızda ornı bar ustazlar haqqında da sóz etiledi. Qaraqalpaq klassik ádebiyatı, folklorlıq shıǵarmalar rus, inglis
1 Әдебиятқа итибар – руўхыйлыққа, келешекке итибар. // Халқ сўзи. 2009, №132
tilide beriw arqalı basqa milletke ózimizdiń dúrdanalarımızdı, milliy miyraslarımızdı maqtanısh etiwdi niyet etken. Gazeta ayına 1 márte A-3 formatında 4 baspa tabaq kóleminde shıǵadı.
Gazetanıń shólkemlestiriwshisi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń jazıwshılar awqamı «Qoraqalpoǵiston tongi» gazetası miynet jámááti bolıp esaplanadı.
Gazetada orın alǵan dóretiwshilik miynet jemislerin qaysıjanrda jazılıwına qaramastan, kórkemliligi, mazmunı jaǵınan hár qıylı. Turmıs rán-báreń tákrarlanbas bolsa, onıń aynası bolǵan gazeta betlerinde de sol kópreńlilikti
ózinde sińdire alǵan. Olardıń kórkemlik dárejesi joqarı, tárbiyalıq áhmiyeti úlken.
Gazetadaǵı rubrikalar haqqında aytsaq ádebiyattıń janrlarına sáykes
«Poeziya», «Proza», «Ádebiy sın», «Publicistika», «Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı», «Jańa kitaplar», «Dúnya xalıqları poeziyası» rubrikaları turaqlı túrde hár sanında orın alǵan.
Jaslardıń dóretiwshiligi haqqında tanıstırmaqshı bolsa, «Ǵárezsizliktiń
ádebiy gúlshanı», «Yangi nomlar», «Qızlar tvorchestvosı» rubrikaları astına jámlenedi.
Hár qanday gazetanıń dáwir menen hámnápesligin kórsetiwshi baǵdar publicistika bolıp esaplanadı. Sonlıqtan, gazeta orın alǵan sáwbet, esse, publicistikalıq maqalalarda respublikamız turmısında esse, ádebiy processtegi jańalıqlar óz sáwleleniwin tapqan. Sh.Payzullaevanıń «Qosıq penen atqan tań»1, T.Masharipovanıń «Shomanayım-Shámenim»2 atlı maqalalar publicistikasınıń eń jaqsı úlgileri. Olarda jámiyetlik rawajlanıwında elimizdiń jetiskenliklerin, insannıń jámiyetlik qatnasıwdaǵı ornı, qádir qımbatıhaqqında sóz etiledi.
«Qaraqalpaq ádebiyatı» gazetasına endi qolına qálem alıp atırǵan jaslarda da qatnasadı. Biraq barlıq oqıwshılardıń dóretiwshiligine gazetada jarıq
1Пайзуллаева Ш. Қосық пенен атқан таң.// Қарақалпақ áдебияты 2011 №4.
2Машарипова Т. Шоманайым-Шáменайым. // Қарақалпақ áдебияты 2012 № 2.
kórmeydi. Gazetadaǵı «Taqriz», «Ádebiy pikir» rubrikaları jılına geyde 6 ret, geyde 4 ret jarıq kórgen. Olarda jaslardıń dóretiwshiligine sholıw berilgen. G.YOqubovtıń «YOshlar ijodiga bir nazar»1, J.Izbasqanov «Jaslar qolǵa qálem alsa»2, N.Tóreshovanıń «Dóretiwshiliktiń dáslepki qádemleri» sholıw 3 maqalalarda redakciyaǵa kelgen xatlarǵa sın pikirler bildirgen. Bunday maqalalardıń tárbiyalıq áhmiyeti bar.
Jas jazıwshı shayırlardı oqıtıp, tárbiyalap shıǵaratuǵın orın dúnyanıń hesh jerinde joq. Ádebiy talant-biliminiń den sawlıqtıń, miynettiń hám ilahiy kúshtiń birikpesi. Ádebiyat institutında, kórkem óner hám ruwxıylıq universitetlerde tálim alǵanlar óz tarawı boyınsha jazıwshı, kompozitor yaki artist bolıp shártli túrde jetispeydi. Olar, ádebiyat, kórkem óner yaki ruwxıylıq tariyxın, olardıń dúnyalıq baylanısların, tanılǵan talantlardıń dóretiwshiligin úyreniwdi hám olardıń úmit-násiyatlawshı qánigeler bolıp esaplanadı. Talantı tárbiyalap shıǵarıw kútá quramalı qubılıs. Ol atadanbalaǵa ótiwde de múmkin, bul jaǵdayda da ol talantı dıqqat orayınan alıp,
baǵdar berip turıwıkerek boladı. «Qaraqalpaq ádebiyatı» gazetasımine usınday aǵartıwshılıq wazıypanıatqarıp atır.
G.Annaqlıchevanıń baslaması menen shólkemlestirilgen bul gazeta dúnyalıq áhmiyetke iye gazeta. Ol hám úgit-násiyatlaw hám tárbiyalaw xızmetin teńnen alıp barmaqta.
1«Қарақалпақ áдебияты» 2012-жыл №4
2Сонда.
3Сонда
JUWMAQ
Xalqımızda “Turmıs mugallim” degen xikmetli gáp bar. Onıń mánisin terenirek oylap kórsek shınında turmısta óziń menen pikirles, zamanlas bolǵan adamlardıń ózi bir-birine ustaz, bir-birine shárkirt eken. Kuyashlı el perzenti G.Annaqlıchevanın jurnalistlik xızmeti hám publicistikalık dóretpelerin
úyreniw barısında usınday pikirge keldik. Sebebi jámiyette hesh kim óz aldına shaxs bolıp jetilispeydi. Olarǵa isenim bildirilip juwapkerli is júklenedi.
Juwapkershilik, iske dóretiwshilik qatnas jasaw, kadrlardı tańlap alıw hám tárbiyalaw baǵdarında biz úyreniwimiz kerek bolǵan tárepleri kóp.
Onıń shayır sıpatında atıbelgili hám ilimpazlar tárepinen bahalanıp atır.
Biziń pitkeriw qánigelik jumısımızda jazıwshı publicistikasınıń salmaǵı, jámiyetlik turmısta áhmiyeti máselesi úyreniledi.
Óziniń miynet jolın Tórtkul rayonlıq gazetadan baslaǵan G.Matyakubova putin ómirin jurnalistika arnaǵan pidayıisker xızmetker.«Amu tongi» gazetası ol tárepinen shólkemlestirilgen úlken redaktorlıq hám shólkemlestiriwshilik istiń baslaması.
Álbette, gazeta – bul jámiyetlik turmısımızdıń jarqın aynası bolıw menen birge xalıqlıq minber sanaladı. Biz, pitkeriw qánigelik jumısımızda izertlew obyekti etip alǵan “Amu tongi”gazetanıń basqa gazetalardan bir
ózgeshelik tárepi, birinshiden, onıń xalıq massası menen baylanısınıń bekkemliginde kórinedi. Yaǵınıy onda xat janrıyaǵınıy búgingi kúnde basqa basılımlarda onshama kózge taslana bermeytuǵın epistolyar publicistika
óziniń jedel kórinisine iye. Bul boyınsha arnawlı rubrikalar turaqlı túrde háreket etip turıptı.
Ekinshiden, onıń bezeliwi dıqqattı tartadı. Materiallardıń durıs hám ornı-ornında jaylastırılıwı, onıń oqıwshılar tárepinen jaqsıqabıl etiliwine tiykar bolmaqta.
Ulıwma alǵanda, bul gazetanıń keń jámiyetshilik tárepinen kútip alınıwı, oqıwshılar qáwiminiń keńligi, materiallardıń janrlıq jaqtan jetilisip
barıwı, biraz maqtawǵa turarlıq. Ásirese, hár qanday xabar qaysı janr arqalı sáwlelenbesin, gazeta oqıwshısınıń sanasına belgili dárejede tásir kórseteri anıq. Bunda jurnalisttiń tásirsheńlikti ámelge asırıwdaǵıeń áhmiytli quralı sóz. Tilden sheberlik penen paydalanıw, hár bir sózdi juwapkershilik penen qollanıw arqalı gazetanıń tásirsheńligin, hám sawatlılıǵın asırıw, kóbirek gazetanıń bas redaktorınıń jumıstı qanday shólkemlestiriwine de baylanıslı.
“Qoraqalpoǵiston tongi” gazetasına qaysıredaktor basshılıq etpesin, olar gazeta oqıwshılarına shın kewilden, sawatlılıq penen, húrmet penen qatnas jasawǵa háreket etkenligi bayqaladı. Bul bolsa óz náwbetinde gazetanıń tirajınıń turaqlıuslap turılıwına tiykar boladı.
G.Annaqlıchevanıń publicistikalıq sheberligi sın maqala, intervyu, recenziya, ocherk, kórkem publicistikalarda anıq kórinedi. Ol jámiyetlik
áhmiyettegi problemanı dál kórsete alıwı menen danıshpan jazıwshı.
Baspasózdiń jankúyeri hám ádebiyattıń shaydası sıpatında qalıs pikirlerin beriwden sharshamaydı. Eń quwanıshlısı sonda, onıń ocherk qaharmanları ziyalılar. Hár bir kásip iyesi haqqında sóz etkende, sol kásip sırları menen qosa, hayal-qızlardıń jámiyetlik qarım-katnas máselesin de ashıwǵa talpınadı. Óziniń principiallıǵın sın maqala hám recenziyalarında da bayanlay alǵan.
Juwmaqlap aytqanda, G.Annaqlıcheva jurnalist hám redaktor sıpatında jámiyetke unamlı tásir etiwshi sóz ustası. Onıń publicistikasın úyreniw barısında tómendegi juwmaqqa keldik:
1.G.Annaqlıchevanıń publicistikasıdáwir menen hámnápes.
2.Onıń shıǵarmaları qaharmanlarıóz kásibiniń pidayıları, miynetkesh
adamlar.
3.Maqalalarında sın pikir bayanlap hám óziniń jeke poziciyasında bekkem tura aladı.
4.Onın ocherk hám publicistikalıq maqalalarıseriallıq xarakterge iye.
5.Publicistikasın úyrengenimizde, seriallıq xarakterdi hám proza menen
poeziyanıń sintezlik baylanısın kordik.