MD hám PQJ / Gulistan Annaqlicheva jurnalist hám redaktor

respublika Minstrler Kenesinin gazetası Gazetanıń dáslepki ataması «Amu tongi» dep atalıp, usı atama menen 1992-jıl 25-iyulden 2010-jıldıń 8-apreline shekem shıǵıp turdı. 2010-jıl 8-aprelden baslap, onıń atamasına «Qoraqalpogiston tongi» dep ózgerisler kirgizildi.Gazetanıń dáslepki redaktorı Allambergen Qudaybergenov gazetanıeki jılǵa shamalas waqıt basqardı, bunnan keyingi redaktorıMansur Axmedov bolıp,ol gazetaǵa 1994-jıldan baslap, 1999jılǵa shekem basshılıq etti. 1999-jıl yanvar ayınan baslap gazetanıń Bas

redaktorı Karaqalpaqstan xalıq shayrası Gulistan Annaqlıshova boldı.G.Annaqlısheva gazetanı2005-jılǵa shekem basqardıhám ol Ózbekstan

Respublikası Oliy Májlisi deputatı bolıp saylanǵannan soń, gazeta redaktorı etip,shayra Nazira Mátyakupova saylandı.N.Matyakupova gazetanı bes jıl basqardı. 2010-jıl yanvar ayınan baslap gazeta redaktorı bolıp jáne

G.Annaqlısheva tayınlandı. Gazetanıń redaktorları gazetanıń qalay shólkemlestirdi,qaysı dáwirde qanday ózgerisler júz berdi,qanday jetiskenlikler boldı,tirajı kanshaǵa kóternildi hám oqıwshılar jámáátshiligi tárepinen qanday kútip alındıı Onda janrlardıń jetilisiwi,texnikalık hám korkem bezeliwi qay dárejede boldıı Bul sorawlarǵa juwap beriw arqalıshayra

G.Annaqlisheva basqarǵan dáwirdegi gazetanıń siyasiy, ruwxıy kelbeti qanday bolǵanlıgıhaqqındaǵımaǵlıwmatlar beremiz.

1.2. «Amu tongi» gazetasınıń janrlıq jetilisiw

Jurnalist dóretiwshiligi − quramalı process. Onıń ónimi qızıqlı materiallarǵa tolı, bolıp ótken waqıya hám hádiyseler tuwralı pikirlewge iytermeleydi, jámiyetlik pikirdi oyatadı.

Jurnalistler ǵalaba xabar qurallarınıń qaysı tarawında islemesin, olar ayrıqsha ruwhıy kúshtiń baslawshıları.

«Jurnalistler tuwralı sóz etkende, bárinen burın, biz waqıyalarǵa aralasıp júretuǵın, hár qanday jaǵdayda da xalıq penen jámiyettiń máplerin qorǵaw jolında kásiplik sheberligin hám puqaralıq tabanlılıǵın kórsetetuǵın júrekli adamlardı kóz aldımızǵa keltiremiz, − degen edi Prezidentimiz Islam

Karimov. ...Hákimiyat ta, baspasóz de óz wazıypasın hadal hám obyektiv atqarıwılazım».

Solay eken, jurnalistler belgilengen sotsiallıq, milliy hám etikalıq principlerdi saqlawı kerek, tariyxıy jaǵdaylardan kelip shıǵıp dástúr hám

úrp-ádetlerge sadıq bolıwıkerek.

Jurnalistikada, sonıń menen birge hár bir gazetada janr túsinigi barlıqtı sáwlelendiriwdiń tiykarǵı belgisin, mánisin bildiredi. Janr dóretpeniń maqsetin,baǵdarın, tańlaǵan obyektiniń áhmiyetin,hádiyse hám

waqıyalardı analiz etiw ushın hám juwmaqların, sonday-aq,kompoziciyalıq ózgesheliklerin belgilep beredi.

Janrlar tiykarınan alǵanda óziniń bayanlanıw usılı,jazılıw stiline qaray hár túrli bolıpbólinedi. Mısalı: Qashanı Qay jerdeı Ne boldıı – degen sorawlarǵa juwap beretuǵın janrlar –reportaj, xabar, intervyu, esap janrları bolsa,olar kólemi jaǵınan qısqa informaciyalıq janrlar dep belgilenedi. Al, egerde bir shaxstıń ómirin, iskerligin, jámiyette, shańaraqta turqan ornın aytıp, kopshilikke úlgi etip kórsetsek bul – ocherk janrıbolıp tabıladı. Óz gezeginde jámiyette júz berip atırǵan hádiyseler menen birgen kemshilikler de boladı.

Yaǵnıy, bir mekeme yaki karxananıń qáte-kemshiliklernin tawıp, áhmiyetli mashqalanı kóterip shıǵıp, sınǵa alıp, tiyisli orınlardıń itibarın alarlıq etip jazılǵan materiallar - feleton, jurnalist penen qálegen bir shahstıń jámiyetlik

áhmiyetke iye nárselerdi aytıp sáwbetlesiwi – intervyu bolıp, bulardıń hár qaysısıóz wazıypa hám talaplarına iye tárepleri menen ajıraladı. Materialdıń ádebiy túrleri hár qıylı bolsa, olardıń mazmunın auditoriyaǵa jetkerip beriwin támiynlew jurnalistlerde juwapkerli xızmet boladı. Sebebi, jurnalist belgili baǵıtta jumıs islep, is nátiyjesin bir maksetke baǵdarlaydı. Biraq,barlıq jurnalistler de barlıq janrlarda material jaza beriwi múmkin. Olar ózleriniń jazıw stiline, bayanlaw dárejesine qaray jazıwıtábiyiy qkubılıs. Ayrımlarıtek ǵana bir janr menen shuǵıllanıp, jámiyettegi anaw yaki mınaw qubılıslardı ashıp beriw múmkinshiligine iye boladı.

Teoriyalıq ádebiyatlarǵa tiykarlansaq, publicistika janrları úlken úsh toparǵa ajıraladı.

1)Informaciyalıq janrlar;

2)Analitikalıq janrlar;

3)Kórkem-publicistikalıq janrlar.

Publicistika janrlarınıń hár biri óz ózgesheligine iye bolıp, ózine

ılayıqlı wazıypanı atqaradı. Material teksti hám ondaǵı fakt kólemine, oqıwshıǵa (tıńlawshıǵa, tamashagóyge) tásir etiw maqsetine hám jedelligine, turmıs waqıyaların qamtıw dárejesine, analiz hám juwmaqlardıń tereńligine, kórkemlik boyawlarına baylanıslı publicistika janrları bir-birinen ayrıqshalanadı. Bunıtomendegi mısallar tiykarında kóriw múmkin.

Birinshiden: atqaratuǵın wazıypasına qaray. Jurnalisit turmıs shejiresin jaratıw sıyaqlı quramalı wazıypanı atqarıwda ózine ılayıqlı, ózin qızıqtırǵan, múmkinshilikleri, qızıǵıwshılıqları shegarasında miyneit etedi. Qala berse, gazetanıń belgili bir aldına qoyǵan maqseti, qaysı maseleni qay tárizde jetkerip beriw zárúrliginen de ǵárezli boladı. Mısalı, kishi rayon turǵınlparınıń jıllısuw menen támiynleniwi, turaq jaylar remontınıń ayanıshlı jaǵdayları haqqında fakt bar. Endi usı faktti qaysı kóz-qarastan sáwlelendirgende oqıwshılar auditoriyasfınıń dıqqatın kóbirek tartıw múmkinı Qaysı jagınan bahalap jetkerip bergende rayon xalqınıń jasaw jaǵdayları jaqsılanadıı Jurnalisttiń qızıǵıwshılıǵı hám sheberligi bul

máseleni qaysı janrda jetkerip beriw ukıbında kórinediı Bul fakt qaysı wazıypanıń orınlanıwını xızmet etiwine qaray, belgili janr xızmetinen paydalanıw zárúrligi kelip shıǵadı.

Kemshilikti tez arada keń jámiyetshilikke járiyalaw shártliliginen xabar janrı, onda da kóbinese «tınıshsızlandıratuǵıın signal» aydarında beriletuǵın sın xabar payda bolǵan. Joqarıda mısal keltirilgen fakt negizinde maqala da jazıw múmkin. Onda jurnalist usı rayon turǵınlarınıń jasaw jaǵdaylarına keń jámiyetshiliktiń itibarın tartadı, hár qıylıwaqıtta hár qıylı rayonda bolıp ótken qubılıslardan, kemshilikti saplastırmawdıń unamsız

nátiyjelerinen, kemshilikti tez saplastırıwdıń unamlı úlgilerinen mısallar keltiredi, faktler negizinde zárúrli mashqalanıortaǵa qoyadı, qıyınshılıklardan shıǵıw jolları haqqında usınıslar bildiredi hám t.b.

Al, endi bul kemshiliklerdiń sebepleri hám onıń tez arada qalay sheshiletuǵınlıǵı haqqında keskin juwap kútilse, jurnalist sol taraw boyınsha juwapker adamnan «áhmiyetli sáwbet» alıw ushın sorawlar tayarlay baslaydı. Egerde bull unamsız jaǵdaylar tereń úyrenilip, xalıqtıń pikirleri, basshılardıń juwapları, wádeleri hám olardın orınlanıw jaǵdayları, jayrap atırǵan trubalar, jonsiz atlıgıp aqqan suwlar hám t.b. áshkaralanıp, ironiya, sarkazm, giperbola sıyaqlı kórkemlew quralları járdeminde ashshı kúlkige alınsa, túsinikli, feleton payda boladı. Biraq bul janr biziń baspasózimizde házirgi kúnleri derlik kórinbeydi.

Egerde bul kemshilikler tiykarǵı jámiyettegi jonsizliklerden, izge túsiretuǵın sistemadan izlense, dúzetiw emes al birotala joq etiw, saplastırıw máselesi qoyılsa, «jaǵaman, órteymen!» mánisin bildiriwshi pamflet janrında jazıladı.

Demek, nenidur xabarlaw kerek bolsa – xabar,óndiris aldıńgısı obrazın úlgi etiw kerek bolsa - ocherk, belgili problema kóterilip, dabıl qaǵılsa - maqala janrınıń xızmetinen paydalanıladı. Usı óndiristegi zawıqlı miynet - súwretleme janrında óz kórinisin tabadı.

Solay etip, dóretiwshilik niyet, wazıypa, gózlegen maseleni qaysıjanrda sáyalelendiriw maksetke muwapıq ekenliginen kelip shıǵadı.

Ekinshiden: publicistika janrları sáwlelendirip atırǵan predmeti (obyekti) boyınsha ayrıqshalanadı. Mısalı, informaciyalıq janrlar, atap aytkanda,xabar janrı turmıstıń jańa, naq faktine quralıdı. Al, analitikalıq janr bolǵan maqalalar dáwir qubılısları, fakt haqqındapikirler sheshiwshi rol oynaydı.

Qálegen kórkem dóretpe - ádebiy shıǵarma, sahnalıq pessalar,kórkem film, súwretlew óneri bolsın, onda turmıs shınlıǵıobrazlarda sáwlelenedi. Al, ilimiy miynetlerde faktlerge, maǵlıwmatlarǵa, sol tiykardaǵı

analiz hám juwmaqlarǵa qurılǵan omir shınlıǵı beriledi. Recenziya janrı bolsa, usı shıgarmalardı bahalaydı. Ápiwayılastırıp aytsaq, recenziya dóretiwshilik haqqında dóretpe bolıp esaplanadı.

Recenziya – publicistikalıq shıǵarma. Al, ol izertleytuǵın shıǵarmalar - kórkem ádebiyat, ilimiy miynetler, kórkem óner (muzıka, sahnalıq shıǵarmalar, súwretshilik hám t.b.) dóretpeleri bolıwı múmkin. Demek, recenziyanıń oekti – konkret turmıs waqıyaları emes,, al, ddóretiwshininiń jeke sanasınan hám júreginen ótken janapay túrde berilgen ómir shınlıǵı eken. Onnan da ápiwayılastırsaq, maqalanıń, ocherktiń, feletonnıń úyreniw hám juwmaq aytıw obyekti -ómir shınlıǵı, al, recenziyanıń obyekti – búgin

úyrengen ómir shınlıǵı, ruwxıy shınlıq. Recenziya-qaysı bir shıǵarma avtorı omir shınlıǵın jetkerip bergenligin, dóretpeniń turmıs haqıyqatlıǵına saylıǵın, demek, dóretiwshilik sheberlikti bahalawshıjanr eken.

Úshinshiden: Jurnalistika janrlarıturmıs waqıyaların qamtıwıhám olar haqqında juwmaqlar shıgarıw kólemi boyınsha da ózgeshelenedi. Mısalı, xabarda belgili bir waqıtta bolǵan, (waqıt shegarası tar), bir jerde bolǵan

(geografiyalıq kólemi tar), demek, waqıt hám orın kólemi sheklengen waqıya operativ, qısqa xabarlanadı. Bunda analiz de bolmaytuǵınlıqtan, ol informaciyalıq janrǵa kiredi. Korrespondenciyada analiz boladı, lekin, bir fakt obyekt sıpatında alınadı. Demek, waqıt hám orın shegarası tar. Al, analitikalıq janrdın biri bolǵan maqalala belgili b ir problema kóterilip shıǵatuǵın bolǵanlıqtan, birneshe faktler dizbeginen, demek, hár qıylı waqıtta, hár qıylı orınlarda bolıp ótken waqıyalardan paydalanıwǵa tuwra keledi.

Tortinshiden: publicistika janrları qorkemlew qurallarınan paydalanıw dárejesine qaray ózgeshelenedi. Mısalı, xabarda kórkemlew qurallarınan derlik paydalanılmaydı, faktler anıq atamasımenen naq aytıladı. Al, súwretleme sezimlerge tásir jasawshı shıraylı tenewlerge qurıladı. Ocherkte qaharmannıń ishki dúnyasın, prixologiyalıq keshirmelerin beriwde metafora, metonimiya, sinexdoxa sıyaqlı hár qıylıobrazlıqorkemlew qurallarınan, al, feleton, pamflet janrlarında kemshiliklerdi qattı sınǵa alıw maqsetinde satiralıq kórkemlew

quraları bolǵan ironiya, sarkazmlardan, ushırma sózlerden keń paydalanıladı.

Bastan ayaq ironiyaǵa qurılatuǵın feletonlar da bar.

Publicistika janrların úyreniwde hám analiz etiwde mine, usı ózgesheliklerdi itibarǵa alıw kerek boladı. Jáne sonı da ayrıqsha atap ótiw kerek, publicistika janrlarınıń barlıǵına tán bolgan ulıwmalıq belgiler de bar.

Bular:

-joqarıideyalıq poziciya;

-aktuallıq;

-operativlik;

-faktke sadıqlıq;

-publicistlik sheberlik.

Bul sıpatlardıń hámmesi de jurnalistikanıń wazıypasınan kelip shıǵadı. Jurnalistikanıń wazıypası - jámiyetti salamatlastırıwǵa, ruwxıy azadalıqqa, jámiyetlik pikirdi progresske, jarkın keleshekke xızmet etiwge baǵdarlaydı. Ol ushın xabarlardı, waqıyalardı, qubılıslardı jetkeriwde anıq faktke, haqıyqatlıqqa súyeniw tpalap etiledi. Baspasóz xızmeti izbe-izli,

úzliksiz process bolganlıqtan opreativlik, informaciyalıq talap kúnniń

áhmiyetli jańalıǵına informaciyalıq mútájlik aktuallıqtıtalap etedi. Endi usı talap hám wazıypalardıń «Qoraqalpoǵiston tongi» («Amu tongi») gazetasında orınlanıw ózgesheligin úyrenip shıǵayıq.

Álbette, informaciyalıq xızmet, faktler menen úgit-násiyat júrgiziw bul qalegen baspasózdiń tiykarǵı wazıypası bolıp esaplanadı. Biraq, tek ǵana faktlerdi beriw jetkiliksiz. Al, óz gezeginde jurnalist bolıp ótken waqıyaǵa, hádiyse yamasa qubılısqa durıs hám ádil baha berip, oǵan óz

múnasiybetin bildirip ótkeni orınlı. Usıtárepinen kelip shıǵıp informaciyalıq materiallarıdıtómendegi janrlarǵa ajıratamız:

1.Xabar

2.Reportaj

3.Esap

4.Intevyu.

Sonın ishinde xabar eń tiykarǵı informaciyalıq janrlardıń biri. baspasózde xabardıń ózine jarasa túrleri formaları, sonday-ak, wazıypaları hám talapları boladı. Xabarǵa qoyılpatuǵın eń tiykarǵı talaplar: originallıq, ıqshamlıq hám qısqalıq bolıp tabıladı.

Xabar-informaciyalıq janrdaǵı materiallarıdıń eń kóp taralǵan túri bolıp, ol gazeta oqıwshısı ushın eń tiykarǵı informaciya deregi esaplanadı.

Onda bir yamasa bir neshe faktler haqqında qısqa hám ıqsham qatarlar dúziledi. Sonlıqtan da, fakt xabardıń tiykarı bolıp tabıladı. Xabardıń operativligi (tezligi) onıń tásirsheńligin támiynleydi. Keshiktirip berilgen xabarlar bolsa óziniń tásir kúshin joǵaltadı. Xabarda waqıya, hádiyse, jaǵday, faktler tiykarında sóz etilip, onda ulıwmalıqtan jekkelikke qarap pikir júritiw tiykarǵı orındı iyeleydi.onda qashanı Qay jerde, ne boldıı – degen

sorawǵa juwap berilgennen keyin, qısqasha ulıwmalastırıwshı pikirler aytıladı. Al, ayrım xabarlarda tek ǵana faktler menen sheklenedi. Máselen: «…Joriy yilda Respublikamizda100 ming tonna mahalliy ugit jamǵarmasi va ǵisht jamǵarmasi va 200 ming tonna kompost bostirish rejalashtirilgan. Ayni damlarda kuniga 3-3,3 ming tonna maxalliy uǵit, atiga 0,5tonnakompost

tayorlanilmoqda. Jami 394,6 tonna maxalliy uǵit, 122,4 tonna kompost tayorlandi. Beruni, Twrtkul, Amudaryo tumanlaridan boshqa tumanlarda dala boshida maxalliy uǵit tashib shiqarilish hamda kompost tayorlash qoniqarsiz yurgizilmoqda» (AT., 18.01.2001).

Xabar rubrikası kóbineso olardıń mazmunına qarap beriledi. Máselen. Olar turaqlı, máwsimlik hám waqıtsha bolıp bóliniwi múmkin. Turaqlı rubrikalar gazetanıń qálegen sanında ushırasıwımúmkin. Maselen: «Istiqlol va istiqbol», «Isloxat odimlari», «Non – uluǵ nemat», «bazorga boror ywlda», «Atu

Tongiga jovob beradi», «Respublika xabarlari» «Dil swzi», «Inson va qonun», «Tibbiyot», «Wqing , faqrlaning» hám t.b.

Xabarlarda kóbirek tema bir yamasa bir neshe birikpelerden qurıladı. Olar ıqsham jay gáp,soraw gáp, ápiwayı gáp túrinde bolıwı múmkin. Máselen,

«Shudgor», «Kuzgi buǵdoy», «Ekinzorlar nega payxonı», «Er tekishlash va chel

olish», «Xalqoro turnir bwldi»ham t.b. Jánede bir rubrika astına birneshe xabarlardı óz temaları menen járiyalaw dástúri de eń jayǵan. Máselen, gazetanıń 18-yanvar 2001-jılǵısanında «Respublika xabarları» rubrikasımenen

«YOzuvchilar kengashdilar», «Xalqoro turnir bwldi», «Tulkishek tayyor bwldi», «Malikalar tanglovi» temasındaǵı xabar janrındaǵı materiallar jaylastırılǵan. Jáne bir ózgesheligi gazeta ataması «Qoraqalpoǵiston tongi» dep ózgertilgennen keyin, onda jańa rubrikalar payda boldı. Máselen,

«Qoraqalpoǵiston tongi», «Olam aksi internatda» rublikaları. Sonıń ishinde,

«Qoraqalpoǵiston tongi» rubrikasımenen bir neshe xabar janrındaǵımateriallar beriledi. Mısalı: «Ekin surati avjida», Dalada yashil nihollar», «Amaliy tashǵilot», «Gwzzallikni seving, qadirlang, «Qoraqalpoq kinosi 40 yoshda», «Jahon chempionati». Al, «Olam aksi Internatda» rubrikasımenen «Polshadagi saylovga doyir», «Taylanddagi siyosiy vaziyat», «Koverttagi wq kimga atalgan», «Arablar va isroilliklarning munosobotlari» temasındaǵı shet el xabarları járiyalanǵan.

Endi 2001-jılǵı bir sanına, yaǵnıy, 18-yanvar sanına dıqqat qaratayıq. Bul sanda gazeta ataması ústinde “YaNGI ASRNING DASLABKI ODIMLARI” súreni úlken xáripler menen berilgen.

Al, ádebiyat beti ádettegidey tórtinshi bette jaylastırılgan. Bunday dastúr kopshilik gazetalarda bar, álbette. Onıń oqıwshı ushın unamlı tárepleri kóp.

Gazetanıń tortinshi beri “Dem alıs beti” sıpatında xızmet etiwi arqalı okıwshıda emocionallıq tásir kúshine iye. Onda Tuga Xonnıń “jaqsibike nima dediı” satirası, Ernest Begmatovtıń “Ism chiroyi”, Diana Mamutovanıń “Yulbars tunagan twlpor” gúrrińi jáne de “Wz qadrini bilgan,swz kadrini

biladi” rubrikasında “YOqimlining chwmligi bilinmas”, YOǵ ish,yalonǵosh yot”, “Jalado qolgan – yomgirdan qutilmas”, “janjalli joyda jaǵingni ochma”, “Jar boshiga etganda otning boshini tortma” temasındaǵı qısqa mıyıq tartar qatarlarǵa orın berilgen. Gazetanıń aqırında “Dushmandan ham wrganish mumkin” degen Montenniń danalıq sózleri menen juwmaqlanǵan.