MD hám PQJ / T.Masharipova publicistikasınıń tili hám stili

- 11 -

Masharipova tek ǵana bir janrda emes bálki, publitsistikanıń kóplegen janrlarda

óziniń dóretiwshiligin rawajlandırǵan.

2012-jılı T.Masharipovanıń Nókis qalasında jasaǵan tájiriybeli ustaz, 21sanlı mektepte uzaq jıllar dawamında qaraqapaq tili hám ádebiyatı páni múǵállimi, mektep direktorınıń tárbiyalıq isler boyınsha orınbasarı bolıp jumıs islegen, 1-2-dárejeli Analıq medalı menen sıylıqlanǵan, Qaraqalpaqstan Xalıq bilimlendiriw ministrliginiń Maqtaw Jarlıqları menen bir neshe márte sıylıqlanǵan Afuza Mámbetkarimova haqqında sóz etilgen «Ómir gúli» atamasındaǵı kitabı baspadan jarıq kórdi. Onda Afuza Mámbetkarimovanıń ómiri, ata-anası, perzentleri, tuwǵan-tuwısqanları, kásiplesleri, ustaz-shákirtleri, islegen miynetleri keltirilgen. «Bekkem shańaraq jılı»na baǵıshlanǵan bul kitapta úlgili shańaraq haqqındaǵı jurnalistlik izleniwler shayırlardıń mánili sóz dizbekleri menen bayıtılıp, tárbiyalı xarakterde jazılǵan.

Tamara Masharipovanıń jıllar dawamında «Eń sulıw insan», «Shayır múlki, miyrası – qosıq», «Adamgershilik sabaǵı», «Kafedralar», «Mensiz baxıtlı ma eken», «Alım bolmasa da, adam boladı», «Partalar – muhabbat guwaları», «Ákeń ólse de, ákeńdi kórgenler ólmesin» sıyaqlı qatar publitsistikalıq etyudleri menen dóretpeleri jámiyetshiligimizge inám etilip kelindi.

Tamara Masharipova jurnalistika kafedrasında oqıtıwshılıq etiw menen birge, óziniń tiykarǵı kásibinen qol úzbey qálem terbetip kiyatırǵan dóretiwshi insan. Oǵan bul jıllar ishinde baspasózde járiyalanǵan kóp sanlı intervyuleri, korrespondenciyaları, reportajları, ocherkleri, analitikalıq hám publitsistikalıq maqalaları, sonday-aq

- 12 -

«Bayawboslıq», «Sınıqshı», «Dáwir hayalı» ocherkleri hám esselerin mısal etip kórsetiwge boladı.

«Eń sulıw insan» atlı etyudına názer taslasaq:

«Eh, ne degen shákirtpen, ustazımız otız jıldan berli bizlerdi eslep, hár bir qádemimizdi baqlap otırǵan eken, biz bolsaq, anda-sanda bolsa da táwirlew sawǵa-sálem qılıwdı qıyada júrip oylay bermes ekenbiz… Lekin, múǵállim degen ullı insan bizlerdiń kámalımızdı kórip-aq, ataanamız kibi más bolar eken» - degen júdá tásirli gáplerdi oqıp, eljiret keteseń. Ásirese, bul dóretpeniń teması da júdá tartımlı. Bul temanıń óz ornında tawıp qoyıwı da ózgeshe. Hár qanday oqıwshı: «eń sulıw insan kim eken?» - dep qızıqsınıp, bul etyudtıń temasına kózi túsiwden-aq, onı oqmımay turıp, óz qıyallarınan, óz oylarınan hár túrli insanlardı ótkere baslaydı. Álbette, hár kim hár túrli juwaplardı tawıp

ózinshe durıs dep esaplawı múmkin. Lekin, hámme insanlardı birlestiriwshi, hámme insanǵa da júdá qádirdan – bul olardıń dáslepki múǵállimleri sanaladı. Múǵállimlerimiz hárdayım, derlik bir ómir sabaq berip baradı. Bunı jurnalist

Tamar Masharipova «Eń sulıw insan» etyudinde tásirli qılıp, kórkem sózler menen súwretlep bere alǵan:

«Sulıwxan apa! Siz maǵan jigirma jıldan keyingi ushırasıwda jáne sabaq

ótip, ustaz degen, múǵállim degen, adam degen kanday bolıwı kerekligin úyretip atırǵanıńızdı, bálkim, ózińiz de sezbegenshıǵarsız!?»

Jurnalist Tamara Masharipova hár bir publitsistikasın, shıǵarmasın pisik halında jetkeriwge háreket etedi. Sonlıqtan da, onıń hár bir dóretpesi gazeta oqıwshılarınıń júrek tórinen tereń orın iyeleydi.

- 13 -

Tek bir shıǵarması emes, hár birin oqıp qarasań, turmıs shınlıǵı, xalıqlıq til menen jazılǵanlıǵın kóriw múmkin:

«Inglis tili múǵállimi Kóptilew Qurbaniyazov mektepke direktor bolıp keldi. Sońın ala ol biziń úyimizge kóp keletuǵın boldı. Bunıń sebebi házir oylasam, Úmitxan sheshemniń awır keselge shatılıp, qaza qılǵanı eken. Biz, balalar ol keliwden tım-tıraqay kashıp, jasırınıp júremiz. Tartınamız-dá! Soń bayqadım, ákemniń jan dostı eken. Anam úshewi házilleri jarasıp, áńgimelesip otıradı.

– Bir jaqsı hayal tawıp, úylenseń qalay bolar eken, - dep oylasıq qurǵanların shiydiń sırtınan qulaǵımız shalǵan. Lekin, atam gáp qospay, tek mıyıq tartqan da qoyǵan. Onlaǵan balanı jalǵız ózi tárbiyalap, ullarıp

úylendirip, bólek shıǵarıp, qızların uzatqan, awıleldiń ardaǵındaǵı Kóptilew atamdı kórgenimde, saǵınıshlı ákemdi kórgendey bolaman! Ilayım, denińizdiń sawlıǵı menen júzden asqaysız, janajan atam!».

«Ákeń ólse de, ákeńdi kórgenler ólmesin» atlı etyudinde berilgen bul tásirli gápler álbette, xalıq tilinde, xalıqqa túsinikli tilde berilgen. Xalıq tilindegi danalıq sózlerden biri esaplanǵan bul etyudtiń temasınıń ózinen de biliwimizge boladı.

Búgingi kúni onıń tayarlaǵan shákirtleri kóp. Keyingi jıllarda Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń jurnalistika kafedrasında oqıtıwshılıq etip, jas áwlad jurnalistlerdi tayarlawǵa úles qosıwı da, onıń qaraqalpaq jurnalistikasınıń haqıyqıy pidáyısı ekenligin dálilleydi.

Tamara Masharipova publitsistikasınıń tili hám stili boyınsha pikir bildiriw ushın, biz eń dáslep onıń «Ózimdi izleymen» publitsistikalıq toplamın tańladıq. Bunıń sebebi, birinshiden bul jurnalisttiń bir qansha publitsistikalıq shıǵarmaların: ocherk, esse, intervyu, reportaj, maqala, korrespondenciya hám etyudlerin óz ishine alǵan, kópshilikke belgili dóretpeleriniń biri. Ekinshiden, Tamara Masharipovanıń jazıw sheberligi, stili basqalarǵa onsha usay bermeydi.

Úshinshiden, T.Masharipovanıń dóretpege tema tańlaw sheberligi ózgeshe. Tamara Masharipovanıń «Ózimdi izleymen» atlı publitsistikalıq

toplamındaǵı barlıq dóretpeleri tema qoyıwdaǵı sheberligi menen ayrıqshalanadı. Ol temanı ápiwayı, xalıq tiline jaqın sózlerden paydalanıp tema tańlaydı. Mısalı, «Kempir oqıwshım», «Barmısań bul jerdiń júzinde?», «Kekse jurnalisttiń áńgimeleriri», «Jeńil sanaattıń awır mashqalaları», «Robin Gudtıń eline barǵanda» hám t.b. temaları dıqqattı tartadı. Onda jurnalist jámiyettegi anaw yamasa mınaw mashqalalar jóninde óziniń pikirlerin bayanlaydı:

«Ashshı ayazlı qıs kúnleriniń birinde bándirgide Margaret penen duslasıp qalıp, kóristik.

- O-o, suwıq!

Qolım muzday tiygen qusaydı. Maǵan qoy terisi hám júninen tigilgen qolǵabın kórsetip, usınday zat alsań-o, dep atır.

- Qolımdı paltomnıń kisesine tıǵaman-ǵoy…

Erteńine qalıń jún materialınan bas barmaqlı qolǵap ákelip tur:

-15 -

-Sulıw emes. Biraq ıssı. Tońbaysań. Ózim tiktim. Iyne menen. Kiy. Yaqshı

ma?- Sóyleytuǵın sózlerin qolındaǵı dápterine jazıp kelipti, sonı ejelep oqıp atırǵan eken. Irasında da qolǵap qurılısshılardıkindey úlken bolsa da, ıp-ıssı edi».

Publitsistika, álbette, xalıq turmısı menen, siyasiy waqıyalar menen, turmıslıq jaǵdaylar menen tıǵız baylanıslı. Bul áhmiyetli qubılıs Tamara Masharipova dóretpeleriniń temalarında da kórinedi. Bunday temalar jazıwshı publitsistikasınıń, birinshiden, tásirin arttırsa, ekinshiden, usı shıǵarmanıń mazmunın tezirek túsiniwge xızmet qıladı.

Tamara Masharipova publitsistikalarında xalıq awızeki dóretpelerinen, folklordan, ondaǵı elementlerinen keń hám worınlı paydalanadı. Xalıq tiliniń baylıqlarına súyeniw Tamara Masharipova publitsistikasınıń baslı kórinisi. Mısalı ushın: «Úyde bir kempir demekshi, balamdı baǵıwǵa awıldan kelgen qáyin enemniń (jatqan jeri jaylı bolsın) «bir bala bir kempirdi óltirgen» deydi, degen gápi shınlıqqa kele me, sharshaytuǵın bolıwı kerek, jumıstan harıp kelgen maǵan geyde, «usla, mına balańdı!» dep náresteni aldıma balıqtay tartıp urǵanların, geyde násiyat etip, kelinlik wazıypamızdı, úydiń mashqalasın tartıp ketiwdi úyretkenilerin, jas kókireklikke salıp onsha qabıl e tkimiz kelmey, geyde

«usı kempir hár nársege aralasa bermey jónine otırǵanda bolmayma» dep nariyza bolıp júretuǵın edim».

Ol xalıq naqıl-maqalların sheberlik penen paydalanadı. Mısalı:

«Kúniń menen seni kútip otırıp, otırıp, tap jańa shıǵıp edi, - deydi quwanıp, ólip jegenshe, bólip jeyikshe, dep hár qızdıń payın óz aldına bólip qoyıppan»

(«Kempir oqıwshım» essesinde).

- 16 -

Álbette, sonı da aytıp ótiw kerek publitsistikalıq shıǵarmalardaxalıq

dóretpe yamasa publitsistikalıq shıǵarma tartımlı bolıwına xızmet etedi.Tamara

bermeytuǵın bunday kekse oqıwshı sirá jaqpasa kerek» («Kempir

oqıwshım» essesinde, 6-bet ).

«…Basqalardıń sol eken, onı oqıtqısı kelmey basların alıpqashatuǵını…»

(«Kempir oqıwshım» atlı essesinde, 7-bet ).

«Enem menen túyinli máselelerdi bir awız gáp penen sheshiw múmkinligi maǵan unaydı» («Kempir oqıwshım» atlı essesinde, 7-bet).

«Ilaj qansha, oqıwshım menen usılayınsha xosh alliyar aytısıwǵa májbúr boldım» («Kempir oqıwshım» atlı essesinde, 9-bet).

« - Bizlerge de awız tiysin dep berip jibergende óletuǵın shıǵarsań?»

(«Kempir oqıwshım» atlı essesinde, 10-bet).

«Enem paqır baladay urtın tompayttı («Kempir oqıwshım» atlı essesinde, 10-bet ).

Tamara Masharipova dóretiwshiligi turmıstıń barlıq tarawların sáwlelendirgeni ushın da, onda jazba bayanlawdıń hár túrli kórinislerin ushıratıw múmkin. Onda túrli janrlar, túrli stiller qollanılıp, tiykarında wolardıń barlıǵı da Tamara Masharipova dóretiwshiligiń ózgesheligin kórsetedi.

- 17 -

Publitsistikanıń jámiyetshilikke tásir wetiwi avtordıń sheberligi, onıń til baylıqlarınan paydalanıwı, ózinshe teńewler tabıwı menen de baylanıslı. Sebebi, jurnalistlik sheberlik, avtorlıq sheberlik máselesi de publitsistikanıń barlıq baǵdarları menen baylanıslı bolatuǵın másele. Bunday jaǵdaylar jurnalist Tamara Masharipova publitsistikasın jetilistiredi, onıń jurnalistlik sheberligin arttıradı hám basqalardan ajıratıp turadı.

Házirgi texnikalıq progresstiń rawajlanıw barısında, jámiyettiń siyasiy, ekonomikalıq hám mádeniy jaqtan jetilisiwiniń arqasında ǵalaba xabar qurallarınıń jámiyetlik turmısımızdaǵı ornı bir qansha artıp, ol arqalı tilimizge jańa túsinikler, jańa terminler kirip kelmekte. Olar jámiyetlik-ideologiyalıq, ruwxıy-mádeniy kóz-qaraslardı sáwlelendiriwde ónimli qollanılmaqta. Əlbette, ǵalaba xabar quralları ótken waqıya hám hádiyselerdi túrli janrlarda xabarlap, olardı anıq faktler tiykarında súwretleydi. Usı arqalı ol jámiyetlik baylanıs, ulıwma xalıqlıq xabar hám mádeniy xızmet wazıypasın atqaradı. Ǵalaba xabar qurallarınıń jámiyetlik, mádeniy baylanısları bolsa, eń dáslep ádebiy til arqalı

ámelge asırıladı.

Jurnalist Tamara Masharipovanıń maqalalarında, kóbinese, publitsistikalıq lapız sezilip turadı. Ásirese bunı «Ózimdi izleymen» atamasındaǵı publitsistikalıq toplamın tolıq hám qızıǵıwshılıq penen oqıǵan hár qanday oqıwshı tereń ańlaydı. Ol ózi tańlaǵan jurnalistlik kásiptiń nızamlıqları menen etikalıq ólshemlerine sadıq bola otırıp, onıń joqarǵı tekshelerine qaray talpınıp jasaydı. Qanday sóz jazbasın, publitsistikalıq pafostan shıǵıp ketpeydi. Bunı T.Masharipovanıń hár qanday publitsistikalıq dóretpesin oqıǵanda kóriwimiz múmkin.

- 18 -

Jurnalist Tamara Masharipova ótken jıllar ishinde elimizdegi eń tiykarǵı siyasiy-jámiyetlik máselelerge baha berip, olardı analiz etip, kóp maqalalar jazdı. Kúnniń qaharmanları menen sáwbetler júrgizdi, olardıń pikirlerin, miynetlerin baspasóz betlerinde sáwlelendirip bardı.Mısalı:

«Ata-babalarımızdıń «ǵarǵıs alma, alǵıs al», «altın alma, duwa al, duwa altın emes pe?!» degen danalıq gápleri Maxmud aǵanıń ómir jolları menen ushlasıp turǵanday seziledi.

Ámet iyshen tórt túlik malın kolxozǵa ótkiziwge májbúr bolsa da, bir sandıq qımbat bahalı zatların hám bezeniw buwımların jerge kómip jasıradı. Jaqın inileriniń birewi «qızıllarǵa» kómikti kórsetip beredi. Sonda atamız: -

«Saǵan ne deyin, kórgen kóziń shıqsın!» dep ǵarǵaptı. Rastan da sol kisiniń keyin ala kózi shıǵıp, ólip ketkenin kórgenbiz.»1

Yamasa:

«- Seksen jasta qáddińiz tik, sózińiz rawan, qol jazbańız tasqa basqanday. Eslew qábiletińiz jayında Uzaq baxıtlı ómir súriwdiń sırı nede?

- Kóp adamlar bul jasqa kelgenime isenbeydi. Urıs nuranıyı sıpatında jolawshı tasıytuǵın avtotrpnsportlarda, qala ishinde hám qalalar arasında biypul júriw huqıqına iyemen. Hújjetimdi kórsetsem, ayırım avtomashina aydawshıları guman tuwǵızıp, meniń menen urısadı. «Hújjetińdi satıp alǵansań» dep zeynime tiytuǵınları da bar. Piyada kóp júremen. Hár kúni isleytuǵın azǵantay fizikalıq shınıqtırıwlarım bar. Awqattı hátten zıyat toyıp jemeymen. Vitaminli shóplerdi salat retinde kóp paydalanaman. Kóp oqısań, oylaw qábiletiń saqlanadı. Oqımasa adam oylaw qábiletin joytadı.

1 Masharipova T. Ózimdi izleymen. T., 2011. 75 -bet.

- 19 -

Perzentlerim gúyzeldirmeydi. Juptı-halalımda biymálel. Usılardıń barlıǵı meniń tetik bolıwıma sebepshi dep esaplayman.»1

Bul publitsistikalıq toplamdaǵı barlıq publitsistikalar dáslep respublikalıq

«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında hám basqa da basılımlarda jarıq kórgen. Olardıń kóshiliginde insanıylıq pazıylet, mehir-muhabbat, joqarı patriotizm, xalıqshıllıq, shańaraqtı ulıǵlaw máseleleri qoyılǵan. Kópshiliginde mámleketlik siyasat dárejesindegi máseleler kóterilgen. Mısalı, abat turmıs jılı, shańaraq jılı, awıldı abadanlastırıw jılı hám t.b. máselelerge baǵıshlanǵan dóretpeler kóp. Qala berse publitsistikalıq toplamdaǵı dóretpeler tillik hám stillik ózgesheligi, tiliniń ápiwayılıǵı, ıqshamlıǵı, túsinikliligi menenitibardı tartadı:

«Onıń budkasınıń qasınan kúnde ótemen. Bir kúni etigimniń ókshesin qaqtırǵan da edim. Gúzektegi etikler bir máwsimdi atqara almay atırǵanın bánelep búgin arnawlı qayırıldım. Meni «klient» dep oyladı. Ananı-mınanı sorastıra bergenlikten jalıqtı ma, tez-tez sóylep ketti.

- Atam etikshi bolǵan. Kiyiz etikler, teriden máshi-gewishler tikken. Bul kásip maǵan qannan ótken. Kempir apam segiz qalta qálipti «endi hesh kimge keregi joq» dep tandırǵa jaǵıp jibergen. Ol waqta men ele mektep oqıwshısı edim. Házir etikshilikti kásip etkenime toǵız jıl boldı. Kelinshegim, bir balam bar. Bala mektepke barmaydı, ele kishilew. Kelinshegim úyde. Meniń awqatımdı tayarlaydı, kiyimlerimdi juwadı, balaǵa, úyge qaraydı. Qolı bosasa meniń tapsırmam menen maydashúyde etikshilik jumıslardı isleydi. Tek etikshi emespen, mashina da aydayman, buzılǵanların ońlayman. Qullası qarap jatpayman. Áytewir

1 Masharipova T. Ózimdi izleymen. T., 2011. 83-bet.

- 20 -

iyt talastırsam da bala-shaǵamdı asırayman, ishpege, kiymege, jemege zar etpeymen.»1

Tamara Masharipovanıń bul publitsistikası qarapayım qaraqalpaq dástúrlerin jırlaw menen ǵana emes, al, sonı qarapayım qaraqalpaq tili menen kórkem túsindiriwi menen de ayrıqshalanadı.

Qaraqalpaqstandaǵı aldıńǵı qatarlardaǵı jurnalistlerden biri bolǵan Tamara Masharipova, ásirese sońǵı jıllardaǵı maqalalarında óziniń ómirden toplaǵan tájiriybesi, hár tárepleme alǵan bilimi hám maqalalarında real waqıyalarǵa, xalıqlıq dástúrlerge qurılǵan detallardı kóterińki ruwxta jetkize biliwi menen óz woqıwshılarınıń húrmetine ılayıq. Onıń maqalaları qarapayım xalıq tiline jaqın, waqıyalarápiwayı hám ıqshamlıǵı menen ayrılıp turadı.

1 Masharipova T. Ózimdi izleymen. T., 2011. 143-bet.