MD hám PQJ / Ájiniyaz lirikasında publicistikalıq pafos

sózlerdi, ármanların qosıq katarlarına salıp, jámiyetlik sanaǵa tásir jasap otırǵan. Mısalı, Berdaq babamız:

Shayır edim, kózim kórgenin jazdım,

Kewlimniń sezip bilgenin jazdım, deydi.

Úlken Enciklopediyalıq sózlikte «Ajiniyaz Kosıbay ulı» sóziniń mánisi degen atamada mınaday maǵlıwmat berilgen:

Ájiniyaz Qosıbay ulı (1824 — 1878), qaraqalpaq shayırı. Sonıń menen birge, ózbek hám qazaq tillerinde de jazǵan. Xalıqqa keń taralǵan sewgige arnalǵan hám filosofiyalıq qosıqlar avtorı. Tiykarǵı teması — social teńsizlik, xalıq ushın jaqsı ómir tilewden ibarat. «Bozataw» poemasında 1858— 59.qaraqalpaqlardıń óz erkinligi ushın xiywa xanına qarsı gúresi táriyplenedi.

Shıǵarmaları: Tańlawlı qosıqlar toplamı, Nókis, 1949; Tańlamalı shıǵarmaları, Nókis, 1965.

Ádebiy izertleniwi: Davkaraev N., Ocherki po istorii dorevolyucionnoy

karakalpakskoy literaturı, Tash., 1959.9

Álbette, bul maǵlıwmat jazılǵanlı bergi waqıt aralıǵında shayır dóretiwshiligin úyreniw boyınsha keń kólemde jumıslar islendi, ilimiy miynetler orınlandı. Biziń bul mısaldı keltirip otırǵanımızdıń sebebi, dúnyajúzlik arenada Ájiniyaz shıǵarmaları ―tiykarǵı teması

— social teńsizlik, xalıq ushın jaqsı ómir tilewden ibarat‖ dep bahalanatuǵınlıǵı. «Publicistika – (lat. publicus - jámiyetlik) – kúndelikli jámiyet turmısınıń aktual máselelerine arnalǵan shıǵarma túri. ...

ómirdiń ótkir problemaları átirapında qáliplesetuǵın jámiyetlik pikirdi bildiriwshi‖ degen sıpatlama tolıǵı menen Ájiniyaz dóretiwshiligine sáykes keletuǵınlıǵınlıǵın atap ótiw zárúr. Sebebi, teoriyalıq juwmaqlarǵa qarasaq,

―Publicistika jiyi kórkem hám ilimiy shıǵarmalarda qollanıladı‖.10

9Большая Советская Энциклопедия М., "Советская энциклопедия", 1969-1978.

10Сонда.

11

Mısalı ushın Ájiniyaz babamız ózine jaratılıstıń bergen talantınıń áhmiyetin túsinip, aytpasına bolmaytuǵın oyların bar ekenligin qosıq qatarların bildirip, ―Yoqtı‖ degen qosıǵında jazadı:

Sózle ha, búlbil zibanım,

Eki kelúr zaman yoqtı, qádirin túsinip

Keter bir kún shiyrin janım,

Bu sázimde gúman yoqtı.

...Kóńlimdá ǵam, dárdi álám, Sózlásám shıqar dámbádám, Máńa sózdiń bashqa igám, Heshnámársá berán yoqtı.

(“Yoqtı”)

Waqtım ótti sárdar degen,

Sawash bolsa qardar degen,

Bul gápimniń parqın bilgen,

Udayına aytıw kerek.

(«Kerek»)

Zamanınıń ilgir pikirli azamatları mudamı jámiyetlik turmıs qubılıslarına máni berip, ózin tınıshsızlandırǵan oyların publicistikanıń bir janrında sáwlelendirip, máselen, maqala, pamflet, esse jazıwı múmkin. Eger ol shayır bolsa, publicistlik oyların qosıq qatarlarında berip, poeziyaǵa publicistlik pafos endiriwi múmkin. Jazıwshı bolsa, jámiyetlik qubılıslarǵa baha beriw kibi publicistikalıq pafostı romanına engiziwi múmkin.

Ájiniyaz shayırdıń ózi de, pafos, yaǵnıy ayrıqsha yosh, ilhám haqqında sóylep,

Qıyal etsem meniń kewilim,

Ertewli atqa megzer, - deydi.

12

Ájiniyaz shayırdıń qosıqlarında pafos máselesi haqqında izlenip, ―pafos degen ne?‖ dep teoriyalıq ádebiyatlardı úyrenip, soǵan sáykes Ájiniyaz qosıkların oqıǵanımda, sol juwmaqqa keldim, Ájiniyaz Qosıbay ulınıń pútkil dóretiwshiligin boylap ilhámlandırıp turǵan kúsh, yaǵnıy, shayırlıq pafos – onıń adamnıń qádirin biliwi, óz elin, Watanın súyiwi eken.

Men ózimniń ilimiy juwmaǵımdı jumısımnıń sońında emes, al, eń basında-aq, bildirip atırǵan sebebim, sózimdi shayırdıń dóretiwshiliginiń tiykarǵı pafosın bildiriwshi kóterińki ruwhta jazılǵan qosıǵınan baslaǵım keldi. Sebebi, bul qosıqtı bilmeytuǵın birde-bir qaraqalpak joq, desem asıra aytqan bolmayman. Bunıń sebebi – pafos! Meniń pitkeriw qánigelik jumısımnı pútkil barısı usı juwmaǵımnıń túsindirmesi boladı.

Ájiniyazdı ómir bayanına qarasaq, Ájiniyaz shayır Qazaqstanda bolıp, Molla Qojban degen baydıń úyinde qazaq balaların oqıtqan. Qaraqalpaqlar haqqında qızıqqan Molla Qojbannıń sorawına juwap retinde

«Ellerim bardı» qosıǵın jazadı. Usı qosıǵı arqalı shayır tuwılǵan jeri, Watanın keń túrde táriyplep beredi. Demek, bul shayırdıń qazaq biradarınıń sorawına juwaptan ibarat. Óz elin súyiwshilikten hám maqtanısh etiwden tuwılǵan qosıq. Sonlıqtan da, hámmeniń kewline unap, qaraqalpaq xalqınıń táriypine aylanǵan. Qosıqtıń birinshi qatarlarınan belgili bolıp turǵanınday, molla Qojbanǵa xalqımızdı, ondaǵı qalalardıń atları menen tanıstırıwdan baslaydı, sóz marjanların dizip elimizdi táriyplep beredi. Biziń xalqımızdıń diyqanshılıq penen birge ańshılıq, sharwashılıq penen shuǵıllanatuǵınlıǵın aytadı, tábiyatqa itibarlılıǵın bildiredi. Sebebi tábiyat penen insan bir-biri menen tıǵız baylanısta ekenligin biz bilemiz. Tábiyat insanǵa mútáj bolsa, insannıń tábiyatqa mútájlikleri sezilerli dárejede boladı. Biziń tábiyatımızda kóldiń jaǵasında qasqaldaq, úyrek, quwlar hám ǵazlar bar ekenligin aytıp ótedi.

13

Mısalı:

Sorasań elimdi Qojban bizlerden,

Qalpaǵı qazanday ellerim bardı.

Qáte shıqsa, keshirińler sózlerden,

Qıtay, Qonırat atlı ellerim bardı.

Jaylawım Úrgenish, arqası-teńiz,

Jawırını qaqpaqtay malları semiz,

Ruxsatsız bir-birine salmas iz,

Birlikli Qońırat ellerim bardı.

Tabıladı izlegenniń keregi,

Kólinde bar qasqaldaǵı, úyregi,

Quwları, ǵazınıń pútin búyregi,

Dúnyanıń ańları kólimde bardı.

Shayır óz milletine tán tipik xarakterdi maqtanısh penen tilge aladı:

Ótirikti ıras etip aytpaǵan,

Tuwrı joldan bas ketse de qaytpaǵan,

Námáhrámdi hasla joldas tutpaǵan,

Atı qaraqalpaq ellerim bardı.

Sonday-aq, ―Sóylegende sózińdi sheker eter Láyli-Zuleyxaday qızların,

―‖At kótermes belli begleri»n, ―Shaqırmasa merekege barmaǵan, Qonırattıń gújektey palwan»ların, ―Jılında miywelep úsh iret pisken, Atı sútilmektey jemisin» ulıǵlaydı. Bul qosıqta qaraqalpak xalqı sonday maqtanısh etiledi, onı tıńlaǵan karaqalpaq qaraqalpaq bolǵanına maqtanısh sezimleri biyleydi, baska millettiń bunday xalıqqa húrmeti artadı.

Shayır elinen uzaqta júrgen saǵınıshın da bildiredi:

Men búyerde júrgen ishi zárdeli, El

14

jurttı kórmegen aǵır dárdeli,

15

Kewlimniń xoshı joq men hám bir dártli,

Aytsam ishte tolǵan hádiysim bardı.

Al, shayırdıń usı qosıqtaǵı:

Nesip aydap siziń ellerge kelgen, Kim jaqsı, kim jamap parqını bilgen, Hár ne barın sizge bayan áylegen,

Qalpaqtıń Kámiyne Ziywarı bardı, -degen qatarları biziń

«Ájiniyaz shayır óz zamanınıń qubılıslarına baha bere alǵan, «kim jaqsı, kim jamap parqını bilgen» publicist» ekenligin bildiredi.

Filologiya ilimleri kandidatı, docent M.Jumamuratova, óziniń xalıq shayırları dóretiwshiligin tallaǵan miynetinde tuwrı baǵdar sıpatında V.G.Belinskiydiń pafos haqqındaǵı pikirlerine súyenip, pafos anıqlamasına túsinik endiredi. Ilimpaz bılay jazadı: «Rus sınshısı V.G.Belinskiydiń atap kórsetkenindey, dóretiwshilik ermek emes hám kórkem shıǵarma aldanısh sıpatında zerikkennnen jazılmaydı. Ol xudojniktiń awır miynetiniń nátiyjesi. Eger shayır usı miynetke hám qaharmanlıqqa qol urǵan eken, onda onı usıǵan iytermelep turǵan qanday da bir qúdiretli kúsh, jeńip bolmas intá boladı. Sınshı bul kúshti – pafos (yaǵnıy, dóretiwshilik yosh, ǵayrat –M.J.) dep ataydı. Qálegen shıǵarma ilhámnıń, pafostıń perzenti. Shayırdıń shıǵarmaları qanshelli kóp bolsa, olardıń hár biriniń óz aldına ilhámı, onıń payda bolıwına iytermelegen jaǵday boladı. Jáne V.G.Belinskiydiń ádil pikirine súyensek,

«Sonıń menen birge shayırdıń bárshe dóretiwshilik dúnyası, onıń poetikalıq xızmetiniń pútin barlıǵı ulıwma bir ilhámǵa iye bolıp, hár bir shıǵarmanıń yoshı pútinliktiń bir bólegi, izi, tiykarǵı ideyanıń jilwalanǵan túri, onıń kóplegen tárepleriniń biri sıpatında kórinedi»11.

11 Қараң: В.Г.Белинский. Избранные статьи. М.,1972, с.111; Жумамуратова М. Сөз маржанын дизгенлер.Нөкис, 1994, 122.

16

Demek, biziń juwmaǵımız, Ájiniyaz shayırdıń eń tiykarǵı pafosı, onıń ―Ellerim bardı‖ atlı qosıǵında. Sonıń menen birge, pikirimizdi dawam etip aytatugın bolsaq, shayır pafosı: ―Bul dúnyanıń kórki – adam balası!‖ degen aforizmge aylanǵan qatarlarında kórinedi. Shayır dóretiwshiliginiń bárshe mazmunı, onı tınıshsızlandırıp turǵan nárse, bir sorawǵa juwap. Ne ushın Sol adamnıń kókke jeter nalası?

Ádebiyat jónelisinde ayrıqsha ornı bar kórnekli tulǵa, rus sınshısı V.G.Belinskiy rus ádebiyatınıń qaytalanbas talantları bolǵan A.Pushkin,

V.G. Gogol, M.Yu. Lermontov, taǵı basqalar shıǵarmalarınıń kórkemlik, estetetikalıq quwatın hámmeden burın bildi hám olardıń dóretpelerin hár tárepleme tallap, rus mádeniyatı tariyxındaǵı ornın ayqın belgilep kórsetti. Sonıń menen birge, sınshı bul tulǵalardıń dóretpeleri haqqında sóylegende, pafos máselesine ayrıqsha itibar qaratadı. Mısalı, onıń kóz qarasında A.S.Pushkinniń kórkemlik pafosınıń oraylıq tiykarı adamgershilikte, «insannıń insan sıpatındaǵı qádirine sheksiz húrmette» dep biledi. Belinskiy tárepinen túsinilgen kórkemlik pafosı V. Botkin, P. Annenkov, ásirese, A. Drujininniń quwataytuǵın «taza sániyat»ı ruwhında tallanbaydı, al, shıǵarmanıń ishine kirgen hám konceptual tastıyıqlanıwın tapqan real dúnyanıń hámme tárepin qamtıydı. «Janlı» dóretpe jaratıw degende sınshı, tek sezimge, yaki tek avtor pikirine baylanıp qalmaǵan,

ómirdiń bárshe qubılısların qamtıǵan pútinliktegi dóretpeni túsinedi. Dóretpe – jańa organikalıq pútinlik bolıp, turmıs shınlıǵına, hám emocional, hám intellektuallıqqa jetisiw, jámiyetlik planda – onıń obyektiv hám subektiv táreplerin qamtıw degen sóz. Pafos, bul sillogizm, yaki dogmat emes, al, kórkem dóretpeniń ulıwma baǵdarlanǵanlıǵı.

Pafos sóziniń anıqlamasına keletuǵın bolsaq, pafos bul (grekshe πάθος qıylanıw, háwesleniw, janlanıw mánisinde) – tolqınlanıw sezimlerin bildiriwshi ritorikalıq kategoriya bolıp, eń dáslep Aristotel

17

tárepinen túsindirilgen. Bunda «pafos»qa qosımsha ritorikanıń «etos» hám

«logos» elementleri qosıladı.

Aristotel traktovkasında, pafos usıl bolıp, bunda bayanlaw estetikası qaharmannıń dárti hám tamashagóydiń juwap emociyaları arqalı bildiriledi, yaǵnıy, avtor yaki orator pafos arqalı, óz sezimleri bayanında auditoriyaǵa tásir jasaydı.

Sońǵı dáwirlerde Gegel miynetlerinde pafos túsinigi óz ishine tek ǵana tragediyalıq emes, al, saltanatlı kóterińki estetikanı da jámlep keńeydi. Qaharmanlıq, tragediyalıq, romantikalıq, sentimentallıq hám satiralıq pafoslar dep bóline basladı. Pafosqa dástúriy túrde oda, epos, tragediya avtorları múrájat etken.

Jáne bir sózlikte «Pafos (grek. pathos – qıylanıw) – adamnıń kúshli háwesleniw yaki qıylanıwdaǵı jeke háreketi alıp keletuǵın dártti bildiriwshi antik túsinik, yaǵnıy, dárttiń dártte ashılıwı dep túsindirilgen.

Aristotel biliminde pafos estetikanıń bir túsinigi sıpatında qaraladı: shıǵarma qaharmanınıń basındaǵı ólim yaki basqa qayǵılı waqıya, tamashagóyde sońınan da óz izin salıp ótetuǵın dártleslikti bildiriwshi qıylanıw yaki qorqıw sezimlerin shaqıradı.

―Kewlimniń sezip bilgenin jazdım‖ degendey, Ájiniyaz shayırdı da óz dáwiriniń siyasıy teńsizligi táshiwishlendirgen. Sonlıqtan da ol bılay jazadı:

Bul dúnya qurısın, zaman tarıldı, Zardabınan qara jer qaq jarıldı. Kózler kórse jer tanabı tartılur, Yıǵlayyıǵlay kózdiń jası sel bulur.

Dáwirdiń kún tártibindegi mashqalaların tereń túsinip, qaramaqarsılıqlı aqıbetlerin óz dártindey sezinip, olardı kórkem, publicistikalıq dóretpelerde, ilimiy miynetlerde járiyalaw uqıbı adamzatqa tán. «Úndemey tura almayman!» dep L.Tolstoydıń aytqanıday, talantlı

18

insanlar, sezimtallıǵı sebepli ańlaǵan haqıyqatın aytpay tura almaytuǵın halatqa jetisedi, ózine júklengen hújdanlıq missiyasın orınlawdaǵı ilhám jaǵdayına sezinedi. Bir shıǵarmada usı sıpatlardıń hár biriniń (kórkem, publicistlik, ilimiy)

óz aldına, yaki olardıń qay bir túrleriniń sintezlik birigiwiniń júzege shıǵıwı múmkin bolıp, bul hár bir dóretiwshiniń ózinshelik pafoslıq baǵdarına baylanıslı júz beredi. Óz zamanınıń alǵa qoyǵan siyasıy-jámiyetlik mashqalaların sheshiwdi gózlegen lirikaǵa publicistikalıq pafos enetugınlıǵı tábiyǵıy hal.

Shayırdıń ómirine baylanıslı waqıyalar, onıń dóretiwshiligine tásir etpey qalıwı múmkin emes. Bul hádiyse shayırdı kóp ǵana filososfiyalıq hám sociallıq temalarda shıǵarmalar dóretiwine sebepshi boladı. Mısalı:

Ǵosh jigittiń dáwleti bar basında, Hám aǵası, hám inisi qasında.

Hár kim óz-elinde, teńi-tusında, Jigit qádiri bolmas elden ayrılsa.

Bunda shayır patritizm menen gumanistlik ideyalardı solay etip birlestiredi, elinen ayrılǵan adamnıń turmısı menen uyası buzılǵan pal hárresiniń awhalı salıstırıladı.

Elinen ayrılǵan diywana bolúr,

Yarınan ayrılǵan biygána bolúr,

Hárreler ushuban párwana bolúr,

Uyası buzılıp, paldan ayrılsa.

Álbette, bul ápiwayı salıstırıw emes, shayır jasagan dáwirdiń tipik hádiyseleri. Ol mudamı ―adam ulı adamnıń qádirin biliwdi‖ túsindiredi.

Biz publicistikaǵa tárip beriwde, ádebiyatshı, jurnalist ustazımız f..i.k., docent M.Jumamuratovanıń bizge sabaq ótkeninde aytkan mınaday pikirlerine súyenemiz: «Adamzat tirishiliginiń dáslepki basqıshlarınan-aq, ózi jasap atırǵan ortalıq táǵdirine biypárwa qaramaw poziciyasın

19

bildirip, haqlıǵına isendiriw qábiletin sezingen. Publicistika − insannıń tábiyat hám jámiyet penen jarasıqlı úylesimine kesent keltirip atırǵan aktual máselelerdi sheshiwdi gózleytuǵın, ilim, jurnalistika, ádebiyat elementlerin qamtıǵan dóretiwshilik túri. Dáwirdiń ótkir problemaları átirapında pikirler plyuralizmin bildiriwshi siyasıy-ideologiyalıq áhmiyetke iye».12

Demek, publicistikaǵa sıpatlama beretuǵın bolsaq,

-publicistika – adamzattıń ózi jasap atırǵan ortalıq táǵdirine biypárwa qaramaw poziciyasın bildiredi;

-publicistika − insannıń tábiyat hám jámiyet penen jarasıqlı

úylesimine kesent keltirip atırǵan aktual máselelerdi sheshiwdi gózleydi;

− dáwirdiń ótkir problemaları átirapında pikirler tartısın bildiredi; siyasıyideologiyalıq áhmiyetke iye.

Publicistika dáwir menen teń qádem taslap, turmıs mashkalaları haqqında pikirleydi. Kúnniń, dáwirdiń áhmiyetli mashqalaların úzliksiz sáwlelndirip barıw menen tariyxıy shınlıqqa xızmet etedi.

Demek, bunnan zamen shejiresin búgingi kún hám máńgiliktiń talabı menen jedel sheship barıw sıyaqlı wazıypa júklengen publicisttiń qanshelli dárejede ilgir, zeyinli bolıwı tiyisligi túsinikli.

Jámiyetlik-siyasıy turmıs máselelerin sáwlelendiretuǵın bárshe shıǵarmalar – publicistlik dóretpeler bolıp tabıladı. Shayır lirik qaharman bolǵan

ózi haqqında jazsa da, ol xalıqtıń atınan sóyleydi. Mısalı:

Sánemler qolında tilla saz edim, Háwijge keltirer jánan bolmadı. Tuǵırımda talpınǵan alǵır baz edim, Qálpesáyyadlarım maman bolmadı.

Ómir berse ishi-tısı ármanlı,

Ne dárkar súrmeseń besh kún dáwrandı,

12 «Еркин Қарақалпақстан», газетасы, 22-апрель 2014,№48(19510).

20