Qaraqalpaq milliy atlı oyınlarınıń tariyxı hám qaǵıydaları

Gúmis alıw. Jarıstıń maqseti-shabandozdıń ápiwayı tezlikte attı shawıp kiyatırıp at ústinen eńkeyip jerge qoyılǵan ishine bahalı zat túyilgen oramaldı alıwı shárt.

Jarıs ótkeriletuǵın orın` Dáslepki orınnan tawsılǵanǵa deyingi aralıq 100 metr. bolıp, sol orınnan 10-15 metrdey jerde márre sızıǵı boladı. Kórsetilgen sızıqtan 50-60 metr jerge aqshıl belgi qoyılıp, sol jerge oramal qoyıladı. Belgilengen jerden márre sızıǵına deyingi aralıq 20-35 metr boladı.

Jarıs ótkeriw tártibi` Gúmis alıw jarısı jeke hám komandalıq túrde ótkeriledi. Tóreshiniń shaqırıwı menen gezektegi shabandoz oyın baslanatuǵın sızıqqa kelip turadı.

Tóreshi belgi beriwden shabandoz attı shawıp kiyatırıp, bahalı zattı eńkeyip alıwı tiyis. Eger oramaldı alıw waqtında at shabısın toqtatsa, qatnasıwshınıń bul háreketi esapqa alınbaydı. Eger shabandoz qulap qalsa, oǵan atına minip, sol jerden baslap háreket etiwge ruxsat beriledi. Jarısta shabandozǵa úsh ret shawıp ótiwge ruxsat beriledi. Oramaldı jerden alǵanda eki upay, ala almasa, upay berilmeydi.

Komandanıń quramın, shabandozdıń neshe ret shawıp ótiwin jarıstı ótkeretuǵının shólkem anıqlaydı. Komandanıń ornı aǵzaları alǵan upaylarınıń qosındısı menen anıqlanadı. Jarısqa tayarlıǵı jaqsı, on segiz jastan kem bolmaǵan shabandoz sportshılar jiberiledi.

Jarıs bayanlamasında shabandoz sportshınıń jerden neshe ret oramal alǵanlıǵı hám jarısqa qansha waqıt jumsalǵanı jazılıwı shárt.

Qız quwıw. Jaslar arasında keń taralǵan, Orta Aziya xalıqlarınıń at sportı oyınlarınıń biri-Qız quwıw oyını. Basqa xalıqlar menen bir qatarda qońsı yamasa aralasıp otırǵan basqa xalıqlardıń awıllarında da ushırasadı. Bul oyın qızıqlı

etip ótkeriledi, oǵan qatnasıwshılar sanı jıl sayın kóbeyip barmaqta.

Jarısqa 16 jasqa tolǵan hám onnan joqarı jastaǵı qızlar hám 18 jasqa tolǵan jigitler qatnastırıladı. Olar attı durıs basqarıwı hám atta jaqsı otıratuǵın

bolıwları kerek. Belgilengen úlgi boyınsha tayarlanǵan talapnama toltırılǵannan keyin sportshılar jarısqa qatnastırıladı.

Qız quwıw oyını ashıq dalańlıqta yamasa ippodromda ótkeriledi. Atlar shabatuǵın jolda tas, shuqır, oylı-bálentli jerler bolmawı kerek. Aralıqtı jarıstı ótkeretuǵın uyım belgileydi, belgilengen aralıq 1000 metrden aspawı tiyis.

Jarıstı ótkeriw tártibi, onıń shártleri. Jarıs baslanarda jigit jeńis sızıǵında, al qız onnan 20-25 metr aldıraq turıwı shárt. Jarıs ótkeriletuǵın aralıq jarıs ótkeriw qaǵıydalarında kórsetilgen.

Jarıstıń maqseti-jigit qızdı belgilengen aralıqta quwıp jetiwi kerek. Solay etip, ol jigit jeńiske eriskenin bildiredi. Bul waqıtta tóreshi qolındaǵı bayraqshasın kóterip belgi beredi. Berilgen belgi boyınsha jigittiń jeńiske erisken waqtı bayanlamaǵa jazıladı.

Jeńiske erisken jigitke 1, al qızǵa 0 upay beriledi. Jigit qızdı quwıp jete almasa, oǵan 0, al qızǵa 1 upay jazıladı.

Jeńimpazlardı anıqlaw. Komanda quramı qız benen jigitten ibarat boladı. Jarısqa bir neshe juplıq qatnassa jigitler menen qızlardıń alǵan upayları jekejeke esaplanadı, al sonday-aq, juplardıń upaylarıda esaplanıp barıladı, kóp upay toplaǵan qomandaǵa birinshi orın beriledi.

ǵá

Jeńiske erisken juplıqqa eki upay, jeńilgenge 0 upay, teńbe-teń bolǵanlarǵa birbir upaydan beriledi. Jarıs qatnasıwshıları kishi toparlarǵa bólingen sheńber tiykarında ótkeriledi. Kishi toparda birinshi orındı iyelegenlerdiń sanı ekew bolǵanda birinshi hám ekinshi orınǵa, al topar sanı tórtew bolsa 1-4 orınlar ushın bellesedi. Kishi toparda ekinshi orındaǵı topar ekew bolsa-3-4-orın, tórtew bolsa-5-8 orınlar ushın jarısadı. Kórsetilgen nátiyjeni esaplap, jeńimpazlardı anıqlaǵanda

jarıs qaǵıydalarında (mısalı` 36 upay-birinshi, 30 upay ekinshi~ 25 upay úshinshi orın) kórsetiledi.

Eki komandanıń upayları teń bolǵanda birinshi orın, kóp jeńiske erisken óz-ara ushırasıwda da jeńgen, az waqıtta jigit qızdı quwıp jetken (eki jigittiń upayları birdey bolǵanda) komandaǵa beriledi.

Jarıs qatnasıwshıları milliy kiyimler kiyiwleri kerek. Olardıń erturmanlarınıń hár qıylı bezeliwine ruxsat beriledi, biraq olardıń formaları óz milliy stilin bildirip turıwı durıs boladı.

Kókmar. Ílaq oyını. Bul oyınǵa baylanıslı jarıs komandalar arasında boladı. Jarısqa 18 hám onnan joqarı jastaǵı atqa úyrengen shabandozlar qatnasadı. Komanda quramı 8-10 adamnan ibarat, bolıwı tiyis.

Jarıs ótkeriletuǵın orın. Jarıs ótkeriw ushın shuqır, taslaqlı, oylı-bálent bolmaǵan, topıraǵı jumsaq jerler tańlap alınadı, tańlap alınǵan maydannıń uzınlıǵı 300-400 metr, eni 150-200 metr bolıwı shárt. Maydannıń ortasına 9 metr sheńber sızıǵı sızıladı, maydannıń eki qaptalına bayraqshalar menen belgi qoyıladı. Bayraqshalardıń uzınlıǵı 50-60 sm, dárwazanıń eni 15 metr boladı. Dárwazaniń sırtında eni 3 metr, uzınlıǵı dárwazanıń eni menen teń maydansha

tayarlanadı. Eger kókmar (ılaq) usı maydanshaǵa yamasa onıń shegarasına tússe, onı ılaqtırıw esapqa alınadı, al kókmar (ılaq) maydanshaǵa yamasa onıń shegarasına túspese, onı sol dárwazanıń 30-35 metr jerge taslaydı da tóreshiniń bergen belgisi boyınsha jarıs dawam etedi.

Dárwazanıń sırtına 25-30 metrlik sızıq sızıladı. Kókmardı alǵan sportshı sol sızıqtan ótip ketse, tóreshi jarıstı toqtatadı, kókmar qaytadan sheńber ortasına taslanadı hám jarıs dawam etedi.

Jarıs tártibi. Komandalardıń izbe-izligin biliw ushın jarıs baslanbastan

bir saat burın shek taslanadı. Bas tóreshi járdemshileri menen ortaǵa shıǵıp, gezektegi

oyındı baslawǵa bayraqshanı kóterip, dawıslap radio arqalı oyınǵa qatnasıwshılardı shaqıradı.

Komandalar ortaǵa shıǵıp, 9 metrlik sheńberdiń eki tárepinde qarama-qarsı at ústinde turıp sálemlesedi.

Eskertiw. Komanda sárdarları tóreshilerdiń qasında boladı. Bas tóreshi topar sárdarları menen sálemlesip, qaysı dárwazada qaysı komanda turatuǵınlıǵın anıqlaydı, soń sárdarlar orınlarına baradı. Bas tóreshiniń belgisi menen sheńberdiń ortasına kókmar qoyıladı. Tóreshi járdemshileri ortada orınlarına barıp turadı.

Hár topardan bir adam kókmarǵa jaqınlap keledi, bas tóreshiniń belgisi menen kókmardı jerden aladı. Sol waqıtta topardıń basqa aǵzaları da jarısqa túsip ketedi. Hár topardıń maqseti kókmardı qarsılasınıń dárwazasına taslaw, al ózleriniń dárwazasına taslawǵa háreket bolǵanda, oǵan jol qoymaw. Kókmardı qarsılasınıń dárwazasına kóbirek taslaǵan topar jeńiske erisken boladı.

ǵǵ

Jarıs waqtı bir saat, al kókmardıń salmaǵı ó kg. Salmaqtan ǵ0kg. átirapında boladı. Jarıstı ótkeretuǵın shólkem kókmardıń salmaǵı menen jarıs waqtına ózgerisler engiziwi múmkin.

Maydannıń qálegen jerinen kókmardı jerden alıwına, qarsılasınan tartıp alıwǵa, onı topardaǵı joldasınıń qolına uslatıwǵa yamasa oǵan qarap ılaqtırıwǵa,

taqımına qısıwǵa, qolı menen uslawǵa, erge salıwǵa, attıń qabırǵasında súyrewge hám at ayaqlarınıń arasında uslawǵa, qarsılasınıń dárwazasına taslawǵa, dárwaza sırtında (bul uaqıtta 25-30 metrlik sızıqtan ótip ketpese) shawıp kiyatırıp maydanǵa, sırtqı tárepinen aylanıwǵa hám onı dárwazaǵa ılaqtırıwǵa ruxsat etiledi.

Sportshınıń ılaqtırǵan kókmarı maydanǵa yamasa sızıqqa túspese, shawıp kiyatırǵan ekinshi sportshı kókmardı alıp qarıslasınıń dárwazasına ılaqtırıp túsiriwine boladı.

Kókmar - ılaq oyını jarısında qarsılasınıń dizginin, er-turmannan, qarsılasınıń qolınan, belinen, denesiniń basqa jerlerinen uslawǵa, ayaq penen qarsılasın tebiwge, shawıp kiyatırǵan attıń aldınan kes-keslep shıǵıwǵa, baqırıp

shawqım salıwǵa yamasa sóylesiwge, maydannıń shegarasınan shetke shıǵıp ketiwge, ılaqtırılǵan kókmar dárwazaǵa túsirilgennen keyin jarıstı dawam ettire beriwge ruxsat berilmeydi.

Jarıs qatnasıwshısı jarıs qaǵıydasın turpayı túrde buzsa yaki tóreshilerdiń bergen eskertiwlerin orınlamasa, ol topar hám sportshı jarıstan shetletiledi. Jarıstan shetletilgen sportshınıń ornına basqa sportshı qatnastırılmaydı. Topar quramındaǵı sportshılar úsh adamnan az bolsa, sol topar jeńilgen bolıp esaplanadı. Jarıstan pútkilley shetletilgen topardıń jazası da sonday boladı. Bunday jeńilgen minus, al jeńiske erisken plyus belgileri menen belgilenedi. Qarsılasınıń

dárwazasına kóp mártebe kókmar taslaǵan topar jeńiske erisken dep tabıladı. Jeńiske erisken toparǵa 2 upay, teńbe-teń bolsa 1 upay, jeńilgen toparǵa 0 upay jazıladı.

Eki topardıń upayı birdey bolǵanda jeńimpaz óz-ara ushırasıwda qarsılasınıń dárwazasına taslaǵan kókmar-ılaq sanına qarap anıqlanadı.

ATLAR HAQQÍNDA AŃÍZLAR

Attı haywanatlardıń ishindegi eń bir hasılı, degen xalqımız. Sebebi ata– babalarımızdan kiyatırǵan danalıq sózlerdiń ózi bunıń ayqın dálili boladı. Attıń aqıllılıǵı, mártligi jaǵınan haywanatlardıń ishinde atqa teń keletuǵın haywanat joq desek qátelespeymiz.

Attıń adamzatqa paydalılıǵı, paydasınan basqa zıyanın tiygizbeytuǵınlıǵın xalqımız maqtanısh penen tilge aladı.

Ata–babalarımızdan at júk tasıwǵa, arba tartıwǵa, maqtanısh penen toylarda jarıstırıp hár qıylı túrlerinen jolǵa jiberip bayraq alıp xalıqtıń aldında

maqtanısh etiwge, házirgi waqıtta sport túrlerinde turizmdi rawajlandırıwda ayrıqsha áhmiyetke iye.

ǵq

Atlar tiykarınan júk tasıwǵa iykemlesken, vladimir pershoron, arbaǵa qosıwǵa qolaylastırılǵan. Atlardıń túrlerinen orıs, orlov, latısh, amerikan, minip júriwge, jarıslarǵa qosatuǵın aqalteke, yaumut, don, Budennıy, qostanay, manǵol qazaq atları. Sonday–aq taw atlarınan, qarabayır, qırǵız, Altay jılqısı, arqanıń dala

jılqısınan vyatka, eston, yakut atları dep bir neshe túrlerge bólinedi.

Aqalteke tuxımınıń tiykarǵı shıǵısı qaraqalpaqtıń Ayteke urıwınan shıqqan degen derekler bar. Aqalteke tuxımı tiykarında qazaqlardıń mıqlı atlarınan qaraqalpaq atlarına shaǵılıstırıw arqalı alınǵan.

Aqalteke jılqısınıń tuxımı arab atları tuxımınan burın payda bolǵan. Házirgi kúni túrkmen atlarınıń tuxımları bolıp esaplanadı.

Aqalteke atı Túrkmenstandaǵı jılqılardıń negizgi túri. Burınları bul tuxımdı

tek ǵana túrkmenler ǵana emes basqa, qońsılas xalıqlarda ósiretuǵın bolǵan. Aqalteke tuxımı júdá sulıw, denesiniń dúzilisi sımbatlı, qulaǵı qamıs qulaq, ǵaz moyın, shoqlıǵı biyik, omırawı onsha keń emes bolıp keledi. Bul at jayılımǵa baqqandı unatpaydı, qattı suwıqqa shıdamaydı. Aqalteke atınıń eń baslı qásiyeti basqa atlardan ayırmashılıǵı sonda júdá júyrik tez shabatuǵınlıǵı bolıp esaplanadı. Sonday–aq shólistanlıqlarda minip júriwge shıdamlı (salt), jalańash minip júriwge qolaylı,

biraq júk artıwǵa bolmaydı. Bul tuxımnıń atı júdá júyrik, shaqqan ushqır bolıp keledi.

Bunday atlardı ashıq jerlerde ippadromdalardaǵı at jarıslarında sınap kóriwge boladı. Aqalteke atınıń ayǵırların jergilikli jılqılardıń tuxımların

tazalap, tuxım alıwǵa boladı. Bul at basqa atlardan ayırmashılıǵı júdá sulıw, kelbeti kelisken at bolıp jaqsı kútimdi kúseydi, at jemdi tańlap jeydi.

Atlar hawa rayınıń hár qanday jaǵdaylarında shıdamlı bolıp keledi. Ásirese qazaq jılqıları biziń respublikamızdıń hawa rayına shıdamlı Ústirt

zonasına qolaylı bolıp keledi. Mudamı dalada suwıqqa kónligip ketken, dalada saqlanadı. Bul atlardıń bası úlken bolıp saǵaldırıǵı keń bolıp, kózleri kishilew, moyını juwanlaw, turqı ortasha, shoqlıǵı joqarı boladı. Sonıń menen birge, tósi keń, qabırǵaları uzın hám tik keledi. Ayaqlarınıń sińirleri shıǵıńqı bolıp kórinip

turadı.

Attıń tuxımları erteden xalqımızǵa belgili. Biraq bir– birinen ayırmashılıǵına qarań, hár túrli bolıp keledi. Qaraqalpaqstan jaǵdayına barlıq jılqınıń túrleri tez kóngish boladı. Qazaq jılqıları onsha iri bolmaydı, biraq shımırı, etliligi, sútliligi jaǵınan basqa atlarǵa salıstırǵanda ayırılıp turadı. Kúsh–kólikke jumsaǵanda barlıq jumıs túrlerine qolaylı boladı. Ata– babalarımızdıń kóshpeli turmıs keshiriwine baylanıslı atlardı qısı–jazı baǵıwǵa qolaylı bolıwı ushın hár bir úyirdi otız biyege bólip, jaqsı tuxımlı ayǵırlardı

qosatuǵın bolǵan. Bunday ayǵırlardı óz úyirin shetke jibermey, iyt qusqa jegizbesten qorǵaytuǵın bolǵan.

Qazaq jılqısı salt miniwge, arbaǵa jegip júk tasıwǵa mıqlı, uzaq jolǵa shıdamlı, tózimli keledi. Olardıń ishinde jorǵalı júrmeli, júyrigi, boyaw ásten júretuǵın atlar da boladı. Atlar kúndelikli turmıstıń zárúrligine qaray salt minis kóligi jumısqa jegiletuǵın kólik, sawın biyesi dep hár qıylı túrlerge bólinedi.

Atlardıń ishinde aday jılqısı degen túri biziń jaǵdayımızǵa iykemlesken túri salt miniwge oǵada qolaylı ústi jaylı, beli kúshli, turqı sulıw, jumısqa júdá shıdamlı boladı. Bárinen beter biyesi sútli, biziń jaǵdayımızǵa tez iykemlesedi. Bunnan basqa Qostanay jılqısı taza qanlı, salt minetuǵın don jılqıları menen

ǵń

shaǵılıstırıw arqalı alınǵan. Eń jaqsı tárepi jergilikli hawa rayına beyimlesken bolıp, shıdamlı keledi. Bası turqına say, shoqlıǵı biyik, gewdesi keń beli kúshli rawajlanǵan teńge tuyaq, júdá júrdek, mıqlı hám shıdamlı salt minip júriwge de, jumısqa jegiwge de qolaylı. Budennıy jılqısı taza tuxımlı, bulardan dóregen tuxımlar qorada qolında baǵılıp, irilep saylap alınsa, júdá júrdek, uzaq jolǵa shıdamlı jılqı alınadı. Sonıń menen birge onıń dene pishini sulıw boladı. Sonday– aq orıstıń jılqısınıń túri, bul tuxım Orlov biyesi menen amerikan ayǵırın shaǵılıstırıw jolı menen alınǵan. Onıń boyı kishirek, turqı qısqa, shoqlıǵı biyik sıyraqlı, bul tuxımdaǵı jılqılar hámme jerde ósiriledi. Bulardan basqa tariyxı uzaqqa barıp taqalatuǵın júrgish jılqılarda bar. Bul tuxımdaǵı jılqılar arab, dat, golland jılqıların shaǵılıstırıw jolı menen alınǵan. Orlov jılqısınıń bası

úlken, ǵaz moyın, shoqlıǵı bálent bolıp, salt miniwge iykemlesken jılqı. Bul tuxım júdá júyrik, ushqır boladı. Bunday jılqılar ippadromda, úlken maydanshalarda xalqımızdıń quwanıshlı toylarında sınaladı.

Erte turıp atıńdı kór, Atıńnan soń atańdı kór,

Onnan keyin qońsı qobańdı kór,

Q ońsım aman-men aman. – degen danalıq sózler bar.

Qaraqalpaq xalqı jılqıǵa ayrıqsha itibar bergen. Egerde maqtanısh penen toylarǵa shıǵarıp júrgen báygi atları ólse, oǵan arnap gór qazıp, qásterlep kómetuǵın bolǵan. Al, atı awırsa, «Edigeniń qazıǵı» - dep bir jerdi belgilep sol jerdi

aylandırıp atın emleytuǵın bolǵan. Sebebi ertedegi qaraqalpaqlar házirgidey jılqınıń piri sıpatında Qambar Ata, yaǵnıy Jılqıshı Ataǵa emes, al Edigege sıyınǵan. Edige sultannıń atı sol pirden kelip shıǵıwı múmkin. Sonday–aq túrkiy zamandaǵı jazba esteliklerde atı ushırasatuǵın Idikut (Idiku) yamasa Ediqut xalıq tilindegi Edigey yamasa Edige bári bir at bolıp, onıń tariyxı onnanda uzaǵıraqta bolıwı múmkin.

«Er qanatı–at» - dep esaplaǵan qaraqalpaqlardıń hár bir arısı jılqınıń hár qıylı túrlerin saqlaǵan.

Múytenlerdiń jılqısı barań (qara qońır), Qońırat jılqıları qılań (aǵıltım) yamasa shubar, Qıtay jılqıları ker, baz, Qıpshaq jılqıları sarı, jiyren, or, torı, Keneges jılqıları tarlan, mańǵıt jılqıları tarlan bolıp keledi. Tariyxıy

dereklerge qaraǵanda árep (arab xalqınıń ishinde bádewi qáwiminiń jılqı atawlısın on eki bawlı Qıpshaq elinen hár jılı satıp alıp olardı jergilikli ózleriniń

jerine beyimlestirilip, onnan árebi «yamasa bedew» (arab qáwimleri bádewi) atalǵan «ushqır atlarǵa iye bolǵanı» dálillenedi.

Q araqalpaq xalqında naqılǵa aylanǵan shabandoz, ılaq oyınshı jigitlerdi «At qulaǵında oynaytuǵın jigit» - degen maqtawlı sózler bar.

Kóylek kiymey jalańash yamasa olqı-solpı bolıp júrgen adamǵa ne qılıp júrseń !bdiniń tayınday bolıp–degen sóz xalqımızdıń arasına tarqap ketken. Bul sózdiń kelip shıǵıwı haqqında sóz etpekshimiz. Qaraqalpaq xalqında Ábdi shabandoz degen ataqlı adam bolǵan. Ábdi ata házirgi Kegeyli rayonı Bákir Karimberdiev xojalıǵı aymaǵında jasap ótken. Ábdi jas waqtınan baslap sharwashılıqqa, at baǵıwǵa hám shabandozlıqqa qızıqqan. Solay etip, Ábdi bala waqtınan aylanıwǵa, at shabıwǵa hám kókpar (ılaq) oynawǵa qızıqqan. Ábdi shabandozdıń basqa shabandozlardan ayırmashılıǵı, ol kishkene waqtınan baslap–aq atqa er salmay jalańash minip shabatuǵın bolǵan. «Ábdiniń tayınday bolıp» degen sózlerdiń mánisi kún shıǵıp kiyatırǵan waqıtları Ábdi oyanıp

ǵó

dalaǵa shıǵıp, buwaz atınıń tuwıp, qasında aq tayınshaqtıń anasınıń qasında sekirip oynap júrgenin kórip anasınan tuwıla salıp sekirip júrgenin birewler kórip qalsa, kóz tiyedi degen pikir menen jırtıq kiyimlerdi ústine jawıp baylap úlkeygenshe saqlaǵan. Kórgen adamlar hámmesi kúlip hayran qalıp, «Ne qılıp júripseń Ábdiniń tayınday bolıp» - degen sóz sonnan qalǵan eken.

Ábdi shabandoz dáslepki waqıtları ersiz, jalańash attıń ústinde attıń gá jalınan aylansa, gá attıń bawırınan aylanıp júrip attıń tezligin toqtatpastan úlken mereke toylarda, xalıqqa tamasha kórsetken.

Xalqımızdıń arasında Ábdiniń abıroyı, dańqı el arasında kóteriledi. Dáryanıń qublasında hátteki Xorezm, Túrkmenstanǵada dańqı kóp jerlerge taraladı. Solay etip, !bdi shabandozdı el xalıq húrmetlep toylarǵa shaqıradı. Ábdi shabandoz toyǵa shaqırılıptı dese ol toydıń xabarshıları toydıń at shabarı hám kókpar (ılaq) oyını

bar, jalańash taylı Ábdi shabadı, ılaq oynaydı dep daǵazalaytuǵın bolǵan. Bul xabardı esitken úlken kishi, qız–jigitler shabandoz atamızdıń ájayıp ápsanaǵa aylanǵan sheberligin tamashalawǵa asıǵıp keletuǵın bolǵan.

Kókpar-ılaq oyının Ámiwdáryanıń arqası qublası bólinip eki tárep bolıp oynaytuǵın bolǵan. Sol waqıtları túrkmen ishinde Shaltay shabandoz degen ataqlı adam bolǵan. Olda xalıq arasında ápsanaǵa aylanǵan shabandoz bolıp, hátteki qanday mergen bolsada, Shaltay atqa minip shawǵanda oǵan oq darıta almaydı degen xalıq arasında ańız gápler taralǵan. Sol jıllardıń birinde házirgi Shomanay aymaǵında Mamıydıń dalasındaǵı bolıp ótken, úlken toyǵa dáryanıń arqa qublasınan Xiywadan kóp qonaqlar kelip, bul toyǵa qasına ń0 jigitti ertip Shaltay shabandoz da qatnasadı. Dáryanıń bergi jaǵınan qırıq jigit bolıp Ábdi shabandoz da keledi. Sol qırıq jigittiń ishinde

palwanlar, shabandozlar, baqsı jırawlar olardıń ishinde Ibrayım sayaq, Jańabay palwan, Orınbay Alabas, Ernazar shoyınshı, Tursın maqsım, Ubay palwan, Sapalaq palwan, Seytniyaz usta hám basqada ónerli jigitler bar edi. Sonday–aq, bul toyǵa baqsılardan Muwsa baqsı, qubladan Súyew baqsılar qatnasqan.

Tórtkúl rayonınıń bir awılında shabandoz jigit, tay waqtınan bir attı saqlap, toylarǵa qatnastırıp, óz qolınan ot salıp, jjem berip, suw berip, álpeshlep, balasın baqqanday xızmet etedi. Attıń iyesi bir kúni qattı awırıp, tosattan qaytıs boladı.

Attıń iyesiniń namazı bolıp, tabıtın kóterip alıp ketip baratırǵanda úlken aǵashqa baylawlı turǵan atı eki ayaǵın kóterip, dawısınıń barınsha kisnep, iyesiniń tabıtına qaray umtılıp, jibin úzejaq bolǵan háreketlerin kórip otırǵan adamlar, kózlerine jas alıp, qaytadan jılaǵan.

Qaraózek rayonınıń házirgi A.Dosnazarov atındaǵı shirket xojalıǵında, burınǵı Sultanbiy awılında Mırzan buyrabas shabandoz haqqında at shawıp ılaq oynap xalıqtı tań qaldırǵan adamdı xalqımız búgingi kúnge shekem maqtanısh penen tilge aladı. Mırzan buyrabas atın minip dayısınıń awılına qıdırıp baratırǵanda

úlken toyda shabandozlardıń ılaq oynap atırǵanın kórip, ózin toqtata almay, atın shawıp barıp ılaqshılarǵa qosılıp ılaqtı qurdan tartıp alıp shıǵıp, shabandozlarǵa jetkermey qur bolıp jıynalıp turǵan xalıqtıń, toy basshılarınıń aldına ákelip taslaydı. Biytanıs jigitti burın kórmegen xalıq hayran bolıp, bul buyra bas jigit kim boldı eken? – dep tań qalısadı.

Xalıqtı tań qaldırǵan Mırzan ılaqtı oynap bolǵannan keyin hesh kimge xabarlaspastan dayısınıń awılına ketip qaladı. Toydaǵı el aqsaqalları Mırzandı izlep taba almaǵannan keyin, qaytadan oylasıp, baǵanaǵı shabandoz jigitti qaydan

ǵú

bolmasın tawıp qaytıń, tústen keyin eki tárep bolıp bólinip oynaytuǵın úlken ılaq oyını boladı soǵan qatnasıp bizler tárepke qosılıp ılaq oynap, xalıqqa tamasha kórsetsin–dep Mırzannıń ketken jaǵına adam jiberedi. Mırzan ózin izlep kelgen jigitlerge meniń atım qaytadan ılaq oynawǵa jaramaydı, bunnan keyin attı qıynawǵa bolmaydı degende, saǵan ılaqta shabatuǵın eki at tayarlap qoyıppız, tek ǵana bizler tárepke qosılıp, ılaq oynap xalıqqa tamasha kórsetip berseń bolǵanı dep jalınadı. Mırzannıń kelisimin alıp qaytadan toyǵa alıp keledi.

Mırzan kelgennen keyin eki tárep bolıp bólingen ılaqshılar oyındı baslaǵannan keyin aradan kóp waqıt ótpey-aq Mırzan buyrabas shaqqanlıq penen ortadaǵı qurdan ılaqtı tartıp alıp, keyninen quwǵan bir topar atlılarǵa jetkermey kiyatırǵanda burın jasap ústin ashıp taslap kóship ketken uzınlıǵı h metrge shamalas góne tólege atı tuwrı kelip qalǵanda bir ózi atın sekirtip ótip ketedi, keynindegi quwıp kiyatırǵan ılaqshılardıń barlıǵı tóleden óte almay qalıp qoyǵanda Mırzannıń bir ózi ılaqtı qurǵa ákelip taslap xalıqtı quwandıradı.

Mırzan shabandoz haqqında xalıqtı tań qaldıratuǵın taǵı bir waqıya, bir úlken toydıń ılaq oyınında qurdan ayrılıp, ılaqtı tartıp alıp bir ózi kiyatırǵanda

Mırzannıń atına qaptallasıp ekinshi ılaqshı shabandoz jigit ılaqtıń bir jaǵına

asılıp, ekewi tartısıp shawıp kiyatırǵanda ósip turǵan aq terekke dus kelip qalǵanda, shabandozlardıń kúshine shıdamay aq terek qoparılıp sınıp ketedi. Mırzan buyrabas penen tartısıp kiyatırǵan shabandoz aq terektiń qarsılıǵına shıday almay ılaqtı jiberip qoyadı. Mırzan buyrabas ılaqtı hesh kimge bermey xalıq jıynalıp turǵan qurdıń ortasına ákelip taslaydı.

Urıs jıllarınan keyingi kúnlerdiń bir kúninde Sultanbiy awılında asaw atqa hesh kim mine almay, mingen adamdı óńkilep sekirip ılaqtırıp jıǵıp taslay bergen. Sol waqıtta jası alpıstan asqan Mırzan shabandoz asaw atqa mine sala attıń basın tartıp irkpesten Dilen quyınnıń dalalıǵına qaray attı shawıp bir saattay waqıt ótkennen keyin, attı sharshatıp iyesine ákelip júwenin uslatqanın kórgen xalqımız búgingi kúni de Mırzan shabandozdı maqtanısh penen tilge aladı.

Orxon, Anasay jırlarında attıń súwretleniwi Qultegin, Tonıkóklerge arnalǵan eposlıq dástanda biziń dástanlarımızǵa tán qásiyetlerdiń barlıǵı saqlanǵan. Dushpan ortasında at oynatqan batırlardıń kelbeti de kúshli bayan etilgen. Biraq tilekke qarsı qaǵazdıń bolmawı sebepli háriplerdi sheber xatkerler tasqa oyıp jazǵanlıqtan, dástandı jazıw múmkinshiligi bolmaǵanlıqtan, dástannıń mazmunın qısqa túrdegi tereń mazmunlı qosıqlarǵa, qara sózlerge ıqshamlap iykemli etip jazǵan. Xalıq dástanlarında atlarǵa ayrıqsha itibar berilip, onıń xızmetine, sawlatına atsız

jeńistiń bolmaytuǵınlıǵına attıń batırǵa bolǵan doslıǵına ayrıqsha orın berilgen.

At tek ǵana kún kóriw ushın emes, at jarısında atlanısta urısta tiykarǵı qural jaw-jaraq bolıwı menen bir qatarda, ullı kúsh qural bolǵanlıǵı dálillenedi. Ulıwma alǵanda Alpamıs dástanında Bayshubar, Qırqqızda Aqtamker, Bahadırda Shaybas t.b. dástanlarda atlar maqtanısh penen tilge alınadı.

Er jigittiń bir muradı at bolar,

At bolmasa aǵayini jat bolar – degen Maqtımqulı qosıqlarında mazmunlı súwretlenedi.

ǵw

Xalqımızǵa húrmetli, belgili jazıwshı Gulaysha Esemuratova shıǵarmasında Jiyren attıń qazıǵın súyrep ketip, Turdımurat aǵanıń oqıtatuǵın klasınıń aynasınan úńilip turǵanın kórgen oqıwshılar «Oy jániwaray, jániwaray, iyesin saǵınıp kelgenine qarań»-dep attıń aqıllılıǵına tańlanǵanın, onı ayap jılawlap, úyine jetelep ákelip ketiwi shıǵarmanı oqıǵan adamlarǵa úlken oy saladı.

Turdımurat! Shıraǵım barmısań! Jiyrenge mingizip kelin ákelip beremen degen niyetleriń qayda! Búginligi Jiyrenniń moynına moyıntırıq túsip, kolxozdıń qosın súyreyjaq – ǵoy! Qayılmısań!!!–degen ayanıshlı dawıs esitildi. Bul mazmunlı tásirli qatarlar adam balasınıń atqa bolǵan mehiri súyispenshilig ekenligine úlken mazmun beredi.

Klassik shayırımız Ájiniyaz óz shıǵarmalarında attıń, batırlardıń er jigittiń qol qanatı ekenligi sheberlik penen súwretlengen.

Bahadırlar Alla deyip at salar, Námárt jigit shappay keyninde qalar. Islam deyip jawǵa qılıshın urar, Qılısh ózi kespes adam bolmasa.

Mártke at bolmasa, atlap juwırar Ó zinde joq bolsa túsip, kim berer, Teńiniń ishinde ólgendey bolar,

Aytta toyda miner atı bolmasa – degen qatarları shayırdıń qosıqlarına úlken mazmun beredi.

Sonday-aq, barlıq dástan shıǵarmalarda attıń adam balasına jaqın dos ekenligine joqarı baha berilip, barlıq batırlardıń atlarınıń úlken maqtanısh penen súwretlenetuǵınlıǵınıń gúwası bolamız. Adam balası dúnya júzinde qaysı xalıq bolmasın, attı qádirlep, qásterlep ǵamxorlıq etken hám atqa joqarı baha bergen.

ǵh

JUWMAQLAW

Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı tálim ministrligi qasındaǵı Respublika oqıw-metodikalıq keńesi 2005 jıl 1 dekabrdegi májilisinde talqılanıp hám Q16 bayanlaması menen tastıyıqlanǵan «Talabalardıń den-sawlıǵın jaqsılawda dene tárbiyası hám sporttıń áhmiyeti» degen temadaǵı Respublikalıq ilimiy-teoriyalıq konferenсiya 16-17 dekabr, 2005 jıl Jizzax wálayatında bolıp ótti.

Respublika Talaba sport birlespesi hám A. Qadriy atındaǵı Jizzax mámleketlik pedagogikalıq institutında ótkerilgen ilimiy-teoriyalıq konferenсiyada xalıq milliy oyınları, dene tárbiyası sabaqlarında qollanıw usılları, at oyınlarınıń dene

tárbiyası sabaqlarında milliy oyınlarda qollanılıwı, áyyemgi xalqımızdıń milliy dástúrindegi háreketsheńlik, den-sawlıqqa baylanıslı tásirleri «Alpamıs hám Gúlparshın» test sınaq talaplarınıń ómirdegi áhmiyeti dene tárbiyası hám mádeniyat nızamları hám taǵı basqa da xalıq milliy oyınlarınıń jaslardı tárbiyalawdaǵı

tutqan ornı hám áhmiyeti haqqında bahalı pikirler dodalandı.

Sonday-aq, sporttıń barlıq túrinen milliy ideyamızdı jaslar sanasına sińdirip barıwda hár tárepleme ilimpazlarımız óz pikirlerin bildirgen.

Joqarı qánigeli kadrlar tayarlaytuǵın, joqarǵı oqıw orınlarınıń oqıw rejesine dástúrine muwapıq, háptesine 2 saattan dene tárbiyası hám sport sabaǵı ótkeriledi. Dene tárbiyası hám sport miynet uqıplılıǵın qáliplestiriwde, birinshi orındı iyeleydi. Hár qıylı sport túrleri insan organizminde hár túrli háreketti payda etiw nátiyjesi menen sáwlelenedi. Sonıń ushın da bolajaq qánigelerdi tayarlaǵanda miynettiń barlıq túrine, dene shınıqtırıwǵa tárbiyalaw júdá zárúr. Joqarı bilimli kadrlar tayarlawda barlıq shólkemlestirilip atırǵan jumısları sıyaqlı dene tárbiyası hám sport páni boyınsha ótkeriletuǵın sabaqlar joqarı bilimli kadrlardıń kásiplik uqıptı arttırıwda tiykarǵı maqsetke jetiwde, úlken

áhmiyetli tásirin tiygizedi.

Anjumanda bilimli kadrlardı tayarlaytuǵın joqarı oqıw orınlarında 2 saatlıq dene tárbiyası hám sport pániniń áhmiyetin esapqa alıw, sabaqtı qashan kestege qoyıw boyınsha usınıs, pikirler keltirgen. Bayanatshı, alımlarımızdıń pikirinshe, dene tárbiyası hám sporttı teoriyalıq hám ámeliy sabaq retinde úshinshi, tórtinshi

saatlarda, oqıw materiallıq bazalardı esapqa alıp, hápteniń bir kúnin «Sport kúni» dep talabalardıń qızıǵıwshılıǵına sáykes sabaqtı (sport túrin) shólkemlestiriw usınıs etiledi. Dene tárbiyası hám sport páni oqıtıwshısı oqıw baǵdarlamasın dúzgende tiyisli materiallardı biliwi hám sol tiykarda jumıs alıp barıwı lazım boladı.

Ulıwma orta bilim beriw mektepleriniń baǵdarlamasında basqa pánler sıyaqlı jaslardı fizikalıq jaqtan kúshli, salamat, keleshekte qánigeli sportshılar toparın jetilistiriw maqsetinde 5-9-klass oqıwshılarına háptesine eki saattan sabaq ótiw mólsherlengen. Oqıwshılardı fizikalıq jaqtan hár tárepleme shınıqtırıp tayarlaw, keleshekte hár túrli keselliklerdiń aldın alıwda, olardıń dene shınıǵıwları menen shuǵıllanıwın támiyinleytuǵın sabaqlardı joqarı dárejede shólkemlestiriw oǵada zárúrli jedel máselelerdiń biri bolıp esaplanadı.

Oqıwshılarǵa dene shınıqtırıwlar arqalı berilgen bilimler balanıń aqılına hám jasına qaray belgileniwi zárúr. Hár bir dene tárbiyası sabaǵında ámeliy shınıǵıwlar milliylikte suwǵarılǵan háreketli oyınlar tiykarında shólkemlestiriliwi tiyis. Bunda hár bir háreketli shınıǵıwǵa sáykes juwırıw,

ǵ9

sekiriw, ılaqtırıw, h.t.b. háreketli oyınlar, gúreste shınıǵıwlar tiykarında payda bolǵan kúsh-quwat, shaqqanlıq, tezlik, iykemlilik sıyaqlı basqa da kóp sıpatlı kórsetkishler payda boladı hám háreketli oyınlar nátiyjesinde kásiplik uqıplılıqtı sheberlikti iyelew áhmiyetli orın tutadı.

Oqıtıwshı oqıwshılarǵa dene shınıǵıwların úyretiwde hár bir milliy xalıq háreketli oyınlarınıń tariyxıy kelip shıǵıw dereklerin itibarǵa alıp, háreketli shınıǵıwlar islep paydalanıw maqsetke muwapıq boladı.

Respublikamızdıń barlıq wálayatlarında 2000 jıldan baslap dekabr-yanvar, fevral, mart aylarında kókmar ılaq oyını jarısı úlken maqtanısh penen ótkerilip kelinbekte.

At oyınları ilimiy metodikalıq miynet tiykarında pedagogikalıq izertlewler hám óz-ara soraw-juwaplardıń nátiyjesinde payda bolǵan pikirlerge tiykarlanıp, at ústinde oynalatuǵın oyınlardıń atamaları haqqında tómendegishe qısqasha túsinikke iye bolamız.

At ústinde oynalatuǵın oyınlardıń óz mazmunı oynalıw qaǵıydaları boyınsha tómendegi túrlerge bólinedi`

1.Kókpar (ılaq oyın)

2.Attı báygige jiberiw

3.Qız quwmaq

4.Attan awdarıspaq

5.Attan nayza ılaqtırıw

6.At ústinde qılıshlasıw

7. At ústinde oq jaydan atısıw 8. Jorǵa jarıs

9. Alaman báygi

10. Qızlardıń at shawıp jarısıwı áá. Gúmis alıw

áǵ. At omırawınan aylanıw áq. Tay jarısı

áń. At omırawlastırıw (omıraw qaqtırıw) áó. At sekirtiw

áú. At seyislew áw. Búrkit salıw áh. At arba jarısı

á9. Qanjıǵa qızartıw (Qız jeńgeleri biykeshlerin jigittiń artına atqa

mindiredi)

ǵ0. At ústinen doyır urıw

Bul oyınlar mazmunı, túri jaǵınan ózlerine say úrp-ádetlerimizdi, milliyligimizdi qayta rawajlandıratuǵın erkin, arnawlı háreketler islenetuǵın oyınlar bolıp esaplanadı. Sonıń menen birge shabandoz, palwanlıq kúsh, epshillik, shıdamlılıq, iykemlilik, uqıplılıq sıyaqlı háreketlerdi talap etedi.

Házirgi mádeniy rawajlanıw dáwirinde kóp qollanılatuǵın kókmar-ılaq, báygige at jiberiw, ulıwma at oyınları haqqında jaslarımızǵa anıqlama, maǵlıwmat,

tereńirek túsinik beriw búgingi kúnniń eń áhmiyetli wazıypası bolıp esaplanadı. Xalıq sózi menen aytqanda, milliy xalıq at oyınları alaman xalıq jıynalǵan

jerde oynaladı hám milliy xalıq oyınlarınıń tiykarı ekenligin kórsetedi. Bunda, birneshe mıńlaǵan adamlar, tamashagóyler sıpatında oyınlardı baqlap baradı hám

q0