Qaraqalpaq milliy atlı oyınlarınıń tariyxı hám qaǵıydaları

Burınları aylanıwǵa yamasa uzaqqa at jibergende jeti jastan baslap-aq, balalardı at shabıwǵa úyretip, oǵan jábir bolmaslıǵı hám awırlıq etpesligi ushın

jas balalardı tańlap, atı menen birge seyislep bir neshe kún hám aylar tayarlıq kórgen. Kókpar oyınında ılaqtı taqımǵa basıp, qarsılasına bermew ushın awır taslardı

qollarında oynatatuǵın qarıwlı shabandoz jigitlerdi tańlap alatuǵın bolǵan. Kókpar ılaq oyınlarınıń burınǵı oynalıw qaǵıydaları hár urıwdan toyǵa

barıp oyındı tamashalap turǵan qız-kelinsheklerge shabandozlar ózleriniń kúshliligin, shaqqanlıǵın kórsetip, ılaqtı basqa oyınshılarǵa aldırmay, hiylekerlik penen attıń qarıwlıǵı hám túsinpazlıǵı járdeminde ortadan ayrılıp shıǵıp, toparlasıp turǵan qızlardıń aldına «ılaqtı» ákelip taslaǵan jigitke qızlar

sharshıǵa túyilgen (gúmis teńge) t.b. bahalı zattı ılaqtıratuǵın bolǵan. Sonday-aq at oynatıp kelip ılaqtı taslaǵan jigitke shapan hám basqa da sıylıqlar menen xalıq aldında húrmet kórsetilgen.

«Alpamıs» dástanınıń payda bolǵanına 1000 jıl tolıw múnásibeti menen Surxandáryada baslanıp ótkerilip kiyatırǵan «Alpamıs» oyınları festivalı ele de dawam etip kelmekte. Bunday rásmiy oyın jarıslarında milliy gúres, kókpar (ılaq),

báygi, arqan tartıw, bilek kúshin sınaw, tas kóteriw, «Qasharman top», «Ańǵalaq», «Boran», «Mindi», milliy xalıq háreketli oyınları ótkerilip atır. Ullı sárkarda Ámir Temur

dáwirinde qollanılǵan «Turan» qol urısı hám sol sıyaqlı oyınlardıń bunday jarıslarda qollanılıwı milliy xalıq oyınlarına jaslardı kóbirek qaratıw dene mádeniyatın jetilistiriwde áhmiyeti úlken. Bul óz náwbetinde oqıwshı hám talaba jaslardı kúndelik turmıs hám oqıw dáwirinde xalıq milliy oyınlarınan maqsetli paydalanıwdı názerde tutadı.

2005 jıl Jizzaxta, 2007 jıl Shırshıq qalasında «Milliy xalıq oyınları» festivalı jarısınıń ótkeriliwi jaslardı shınıqqan, shaqqan, zeyinli etip tárbiyalawda ayrıqsha áhmiyetke iye boldı.

Dene tárbiyası hám sport haqqında 2000 jıl, «Tálim haqqında»ǵı 1997 jıl qabıl etilgen nızamları, «Salamat áwlad ushın», «Salamatlıq jılı» dep belgilengen 2005

jılǵı maqsetli dástúrler tiykarında jaslardı tárbiyalawda xalıq milliy oyınlarınan paydalanıw zárúrligin kórsetedi.

Sonı da aytıw orınlı milliy xalıq oyınları zamanagóy sport túrleri beretuǵın ámeliy dene shınıǵıwları sapalarınan qalıspaydı. Sonday-aq kókpar, ılaq, báygi, at omırawlastırıw, at omırawınan aylanıp ótiw, gúmis alıw, arba jarıs, tay jarıs,

shúllik, aq súyek, qasharman top, ańǵalaq, qız quwıw, jorǵa jarıs, attan awdarıspaq, jeke bellesiwler, doyır urıw sıyaqlı milliy oyınlar boks, futbol, basketbol,

voleybol, qol tobı, gimnastika ssport túrlerinen ústemirek bolıwı da múmkin. Sonlıqtanda xalıq milliy oyınlarınan tańlap alıp, olardı turmısımızda

qollanıw usılların úyreniwge shárt-sharayatlardı jaratıp, dene tárbiya sabaqları hámde sport dógerekleri dástúrine kirgiziw maqsetke muwapıq boladı.

Respublikamızdıń Jizzax, Surxandárya, Tashkent, Xorezm, Qaraqalpaqstan,

Q ashqadárya wálayatlarında 2000 jıldan beri at ústinde oynalatuǵın ılaq-kókpar hám basqa da milliy xalıq oyınları jarısları hár jılı ótkerilip barılmaqta.

Búgingi kúnde keń tús alǵan at oyınları jarısların ótkeriwde ilimiy kózqarasları menen óz úleslerin qosqan alımlar R.Abdimalikov, R.Qudratov, K.Yaranov tárepinen tayarlanǵan «Kókpar» ilimiy massalıq miynetinde (1997jıl) at oyınları haqqında ulıwma kórsetpeler berilgen. Sonday-aq professor P.Shılmanovtıń 1997 jılǵı jazǵan “Milliy qaraqalpaq xalqınıń at ústinde oynalatuǵın oyınları bayram

áá

seyillerinde” atamasındaǵı miyneti úlken áhmiyetke iye boldı. Bul miynetlerdiń á hmiyeti sonnan ibarat, bunda oqıwshı jaslardıń dene salamatlıǵın shınıqtıratuǵın bazı bir arnawlı shınıǵıwlar hám at oyınları arqalı olardı shınıqqan, shaqqan etip tárbiyalawda bir qatar usıllar hám usınıslar kirgizilgen.

Respublikamız húkimetiniń ǵamxorlıǵı hám wálayatlardaǵı shabandoz palwanlardıń erkin baslaması menen barlıq wálayatlarda (Jizzax, Nawayı, Surxandárya,

Q araqalpaqstan h.t.b.) kókpar-ılaq at oyınlarınıń jarısları shólkemlestirilmekte. Solardıń tiykarında jaslardıń dene mádeniyatın kamalatqa jetkeriw, súwretshiler de at oyınların may qálemlerinde hár túrli boyawlarda súwretlep, nátiyjeli kórgizbeler islemekte. Olardıń at haqqında salǵan súwretleri muzeylerde, teatrlarda kórgizbeli qural esabında paydalanıladı. Sonday-aq, olardıń eń áhmiyetli tárepleriniń biri «Alpamıs» dástanındaǵı «Barshınay» súwreti, jergilikli millet hayal-qızları tımsalında bolmaqta. Wálayatlar hám respublika birinshiligi boyınsha ózbek hám qaraqalpaq milliy gúresi, Qaraqalpaqstanda neshe ásirlerden kiyatırǵan milliy xalıq oyını «Qasharman top» oyınınıń áhmiyeti hám basqa da milliy sport túrleri boyınsha ótkerilgen jarıslarda jigitler hám qızlardıń jaqsı nátiyjelerge erisiwi qánigelerdiń hám tamashagóylerdiń alǵısına sazawar bolmaqta.

Juwmaqlap aytqanda, elimizde mádeniyat hám sport bir-birin bayıtıp, rawajlandırıp jaslar tárepinen at sportınıń dúnyaǵa tanılıwına paydalı tásirin tiygizbekte.

áǵ

Qaraqalpaq xalqınıń atlı milliy oyınların rawajlanıw tariyxı hám ótkeriw usılları

Jobası:

á. Qaraqalpaq xalqınıń at ústinde oynalatuǵın oyınların kelip shıǵıw tariyxı

ǵ. At ústinde oynalatuǵın oyınlardıń túrleri boyınsha jarıslardı shólkemlestiriw

Qaraqalpaq xalqı ázelden haywanlardıń eń bir hasılı jılqıǵa asa itibar bergen. Sebebi ata-babalarımızdıń danalıq sózleri bunıń ayqın dáliyli. Minseń kólik, súti (qımızı) mıń dártke dawa, tuyaǵı menen súyekleri adamzatqa paydalı.

Sonıń menen birge aqıllılıǵı, mártligi jaǵınan haywanlardıń ishinde jılqıǵa teń keletuǵını joq. Ázel-ázelden jılqı júk tasıwǵa, sútin ishiwge, al búgingi kúnde sportqa, turizmge paydalanılatuǵın kólik.

á. Laqay ǵ. Árebi

q. Qarabayır

ń. Ayteke atı

ó. Awır júk kóteriwshi ú. Orlov tuxımı

Q araqalpaq xalqı áyyem zamanlardan-aq óziniń milliy at oyınlarına bay xalıq. Milliy oyınlardıń biri - at ústinde oynalatuǵın oyınlarǵa xalqımızdıń

qızıǵıwshılıǵı ayrıqsha. Ásirese ılaq tartısıw, alaman báygi, at ústinen awdarıspaq, bir-birin at ústinen ózine tartıp alıw, at ústinde qılıshlasıw, at sekirtiw, omırawlastırıw, jorǵa jarıs, gúmis alıw, uzaq aralıqqa at shabısıw, alaman báygi, at arba jarısı, qız quwmaq, tay jarısı, qızlardıń at shawıp jarısıwı, shawıp baratırıp

at omırawınan aylanıp ótiw, shawıp kiyatırıp jerdegi ılaqtı bir ayaǵı menen ilip alıw, qanjıǵa qızartıw, at ústinen doyır urıw sıyaqlı milliy oyınlar xalıq arasında keńnen rawajlanǵan. Sonlıqtanda xalqımızdıń at ústindegi oyınlarınıń ayırımlarına túsinik berip ótemiz.

«Báygi» oyını - xalıq arasında kóp taralǵan at oyınınıń túri. Jergilikli jerlerde qısqa jáne ortasha aralıqqa báygi jarısı ótkeriledi, ol jarısqa qatnasıwshılardıń barlıǵı ushın ótkeriletuǵın kross bolıp tabıladı.

Báygige qatnasıwshı sportshınıń taktikalıq sheberligi úlken áhmiyetke iye. Óytkeni, atı júyrek shabandoz bolmaydı, al attı irkip yamasa jiberip, shabandoz jarısta jeńiske erispewi múmkin.

Báygi jarısı ótkeriletuǵın aralıqlar 7-12-16 km bolıwı tiyis. Tegis jerde qısqa hám ortasha aralıqta tosqınlıqsız ótkeriletuǵın jarıslarǵa on segiz jastaǵı yamasa onnan da joqarı jastaǵı shabandozlar qatnastırıladı. Báygige jiberiletuǵın jılqı bes jas hám onnan da úlken bolıwı múmkin. Aralıqtıń qanday bolatuǵınlıǵın jarıstı ótkeretuǵın uyım anıqlaydı, ol 7 16 shaqırım aralıǵında boladı. Jarıs

tegis jerde, aylana, tuwrı jol menen tikke shawıp ótetuǵın jerde yamasa ippodromda ótkeriledi.

áq

Jarıs jeńimpazların anıqlaw

Báygige qatnasqan sportshılardıń orınlarına qaray birinshi orın-1, ekinshi orın-2, úshinshi orın-3 san belgisi qoyıladı. Báygige qatnasıwshı shabandozlar bolıp bir neshe toparlarǵa bólinip jiberilse, berilgen orınlar hár bir qatnasıwshınıń kórsetken waqıtı boyınsha anıqlanadı. Eger sızıqtan bir waqıtta yaki, atınıń bası sál aldında júrgen sportshı jeńimpaz bolıp esaplanadı.

Alaman báygi

Alaman báygige 20 jastaǵı hám onnan da úlken tayarlıqtan ótken sportshılar qatnasıwǵa ruxsat etiledi. Jarısqa jaqsı seyislengen, shıdamlı atlar taqlap alınadı. Aralıqtı jarıstı ótkeretuǵın shólkem anıqlap beredi. Báygige qatnasıwshılarǵa jarıstıń maqseti menen qaǵıydaları hám shártleri túsindiriledi. Báygide atlardıń shawıp ótetuǵın aralıǵı 20 shaqırımnan 100 shaqırımǵa deyin belgilenedi. Házirgi waqıtta jarıs aylawǵa shabatuǵın orında hám jumsaq, tuwrı jolı bar ippodromda ótkeriledi.

Báygi jarısın ótkeriw tártibi hám shártleri

Báygi jarısına qatnasıwshılardıń izbe-izligi hám tártibi tóreshiler jámááti báygige qatnasıwshı komandalardıń sárdarları jıynalısıp shek taslaw tártibi arqalı anıqlanadı.

Shek taslanbastan aldın komanda wákili báygige qatnasıwshınıń familiyasın, atın hám tuwılǵan jılın anıqlap talapnama jazıp beredi. Talapnamada da báygige qosılatuǵın attıń jınısı, tuwılǵan jılı hám basqa da qásiyetleri haqqında

maǵlıwmatlar bolıwı kerek. Mal dárigeri punktinde tekserilmegen atlar báygige jiberilmeydi.

_______________________________________ jarısqa qatnasıw. jámááti

Talapnaması

« _______» __________20 j ______________________ qalası

Báygide attı bir adamnıń minip shabıwına ruxsat beriledi. Báygige qatnasıwshılar jámáát belgilegen yamasa jarıstı ótkeretuǵın shólkem tastıyıqlaǵan kiyimdi kiyiwleri kerek.

Jarısqa qatnasatuǵın sportshıda shek taslanǵannan keyin tóreshiler belgilegen nomeri bolıwı, ol eki jeńiniń shıǵanaǵınan joqarısına yamasa erdiń artqı jaǵına toqımınıń eki jaǵına bekitilip qoyıladı.

áń

Jarısta belgilengen aralıqtı ózgertiwge, qaptalında shawıp kiyatırǵan ekinshi adamnıń atın qamshı menen urıw qattı qadaǵan etiledi. Eger jarıs qaǵıydaların buzıwshılar bolsa, onda qaǵıydanı buzǵan sportshı sol waqıt jarıstan shetletilip jiberiledi.

Jeńimpazdı anıqlaw

Báygige jiberiletuǵın orında jarısqa qatnasıwshılardıń aldı sızıq penen (start sızıǵı) belgilenedi. Jarıs qatnasıwshılarınıń qasındaǵı tóreshiniń bergen belgisi menen sportshılar sızıqtıń aldında sapqa turadı. Bul jerde atlardıń aldıńǵı tuyaqları sızıqtan ótpegen bolıwı tiyis.

Tóreshi bayraqshanı kóterip: «tayarlanıńlar», degen belgi bergende, jarısqa qatnasıwshılar atlarınıń jibin tartıp, saq bolıp turıwları shárt.

Tóreshiniń «shabıńlar» degen buyrıǵın esitiwden hám tóreshi qolındaǵı bayraqshanı tómen túsirgen waqıtta shabanozlar shawıp ketiwi lazım.

Jorǵa jarısı. Jorǵa jarısına qız-kelinshekler ózleriniń milliy kiyimleri menen qatnasadı. Hayal-qızlar ushın aralıq 2-3 shaqırım, al jigitler ushın 2-10 shaqırım bolıp belgilenedi. Jarısqa 16 jastan kem bolmaǵan, atlardı jaqsı basqarıp biletuǵın sheber shabandozlar qatnastırıladı. Jarısqa qatnasatuǵın jorǵa attıń

jası 3 jastan kem bolmawı kerek.

Shabandozlardı, izbe-izlik penen jarısqa qosqan durıs boladı. Jarıs barısında aralıqtı azaytıwǵa, kóbeytiwge hám shabandozlardıń bir-biriniń atların qamshı menen sabalap urıwına ruxsat etilmeydi. Egerde atları jorǵalamay shawıp ketse, yamasa eki shaqırım aralıqta 2 ret, tórt shaqırım aralıqta bes ret, 6 shaqırım aralıqta 6-7 ret, 10shaqırım aralıqta 8-10 retten jorǵasın buzıp shawıp ketse, jarıstan shıǵarılıp jiberiledi.

Qızlar jarısı. Jarısqa 16 jasqa tolǵan hám onnan joqarı jastaǵı atlardı jaqsı basqara alatuǵın qızlar qatnastırıladı. Jarısqa qosılatuǵın at 3 jasta hám onnan joqarı bolıwı kerek. Jarıs aralıqların jarıstı shólkemlestiriwshi uyım belgilep beredi. Belgilengen aralıq 500 metrden 2000 metrge deyin bolıwı tiyis. Jarıs tegis jerde yamasa jumsaq, tuwrı jolda hám ippodromda ótkeriledi. Bul jarıstı ótkeriw tártibi hám qaǵıydaları er adamlar menen ótkeriletuǵın jarıslardıń

tártibi hám qaǵıydalarına sáykes kelmedi.

Jarısqa qatnasıwshı sportshılar ózleriniń milliy kiyimlerin kiyiwi kerek. Awdarıspaq. Awdarıspaq oynına arnawlı tayarlıqtan ótken, shıpakerden den-

sawlıǵı haqqında ruxsatnaması bar, 18 hám onnan joqarı jigitler jastaǵı jiberiledi. Olardıń jarısqa jiberilgenligi haqqında belgilengen úlgide talapnama toltırıladı.

Jarıstı shólkemlestirip hám ótkerip atırǵan uyımnıń ruxsatı menen hár tárepleme jaqsı tayarlanǵan 17 jastaǵı óspirimler de, úlkenler menen birge jarısqa qatnasıwǵa boladı. Bunday óspirimler úlken jastaǵı sportshılar menen birge jarısqa qatnasıwı ushın shıparkerdiń qol qoyǵan ruxsatnaması tiykarında jarısqa qatnasıwǵa ruxsat beriledi.

Jarısqa qatnasıw ushın, jarıstı shólkemlestirip, ótkeretuǵın shólkem tastıyıqlaǵan mandat komissiyası ruxsat beriwi shárt. Komissiyanıń quramında` bas tóreshi, xatker, shıpaker hám mal dárigeri boladı. Olar jarıs qaǵıydaları hám shártlerine muwapıq jarısqa qatnasatuǵın sportshılardıń hújjetleri menen talapnamaların tekseriwden ótkeredi.

áó

Jarısqa qatnasqan sportshılar ushın sol jarıstı ótkerip atırǵan uyım juwapker boladı. Jarısqa qatnasqan sportshınıń dene dúzilisi hám salmaǵı «awdarısapaq» oyını hám jarısında úlken rol atqaratuǵın bolǵanlıqtan, jarısqa qatnasıwshılar tómendegi salmaq kategoriyalarına bólinedi`

1.60 kg ǵa deyingi jeńil salmaq kategoriyası

2.70 kg ǵa deyin jeńil salmaq kategoriyası

3.80 kg ǵa deyin orta salmaq kategoriyası

4.80 kg nan joqarı awır salmaq kategoriyası.

Awdarıspaq jarısında absolyut chempiondı anıqlawda jarısqa qatnasıwshılardı salmaq kategoriyalarına bólmey, jarıstı olimpiyada esabı menen de ótkeriwge boladı. Usınday jarıstıń nátiyjeleri boyınsha ataq hám razryadlar beriledi.

Sportshılardıń salmaq kategoriyasın anıqlawda ólsheniw jarıs baslanatuǵın kúni qaǵıyda boyınsha jarıstıń baslanıwınan eki saat burın ótkeriledi. Salmaqtı ólshew

30 minutqa sozıladı, salmaqtı ólshewden 30 minut aldın (hám 30minut dawamında) jarıs qatnasıwshılarına óz salmaqların rásmiy túrde ólshew ótkerip tekserip kóriwge boladı. Ólshengende keshigip kelgen yamasa kelmegen sportshı jarıstan shetletiledi. Jarısqa qatnasıwshı ólshengende súwreti jabıstırılǵan hújjetin kórsetiwi tiyis.

Jeke hám komandalıq jarıslarda sportshı ólshengende belgilengen salmaq kategoriyası boyınsha jarısqa qatnasıwǵa boladı. Sportshılardıń salmaǵın bas tóreshi tayarlaǵan komissiya ólsheydi. Onıń quramına bas tóreshiniń orınbasarı, shıpaker hám jarıstıń xatkeri kiredi.

Tóreshilerdiń qaǵıydalarına muwapıq awdarıspaq jarısına qatnasıwshılar jarıstan aldın maydandaǵı aǵa tóreshi sheńberdiń ortasında turıp, qasındaǵı járdemshi tóreshilerdiń tayar ekenligin tekseredi hám jarıs qatnasıwshıların belgi berip shaqıradı.

Bas tóreshiniń belgisi menen jarısqa qatnasıwshı eki shabandoz sheńberdiń ortasında bir-birine qarama-qarsı turadı. Bas tóreshi er-turmanların tekserip bolǵannan keyin, jarısqa qatnasıwshı sportshılardıń familiyaların, atın, ákesiniń atın hám qaysı komandadan (topardan) ekenin aytadı. Soń olar bir-biri menen qol alısıp, qarama-qarsı tárepke sheńber sızıǵınıń shetinde turadı da, bas tóreshiniń belgisi menen jekpe-jekti baslaydı. Sportshılardıń awdarıspaq bellesiwi juwmaqlanǵannan keyin, olar jarıs baslanıw aldından sheńber sızıǵınıń shetinde turadı.

Bas tóreshi jarıstıń nátiyjesin xabarlaǵannan keyin, olar bir-biriniń qollarınan alıp sheńberden shıǵıp ketedi. Awdarıspaq bas tóreshiniń belgisi menen

baslanıp hám toqtatıladı. Gongtıń belgisi menen juwmaqlanadı. Awdarıspaq jarısına 20 minut ajıratıladı, sol waqıt ishinde olardıń birdebirewi jeńiske erise almasa, onda jarıs nátiyjesi upay sanı boyınsha anıqlanadı.

Jarıs basında sportshılar bas tóreshiniń ruxsatısız sheńber sızıǵınan shıǵıwǵa bolmaydı. Eger jarısqa qatnasıwshılarınıń birewi jaraqat alǵanda yamasa olardıń kiyimlerinde qolaysızlıq bolsa, jarıs toqtatıladı, biraq bunday toqtaw waqtı hár

sportshı ushın 5 minuttan aspawı kerek, 5 minut ótkennen keyin, sportshı jarıstı dawam ete almasa, ol jeńilgen bolıp tabıladı.

Sportshılardıń birewi tez-tezden jarıstı toqtata berse, onıń toqtatqan waqıtı qosıp esaplanadı, ol 10 minuttan aspawı kerek. Awdarıspaq oyınında sportshı shaqqan háreketligine ball boyınsha jeńiske erisiw mumkin.

áú

Taza jeńis. Jarıs barısında attan súyrep túsirgen yamasa awdarıp taslaǵan (eger onıń múshesi jerge tiymegen bolsa) sportshıǵa taza jeńis beriledi. Taza jeńiske 3 upay, jeńilip qalǵan sportshıǵa 0 upay bolıp belgilenedi.

Ball boyınsha jeńiske erisiw

Jarıs barısında basım kelgen, yaki eskertiwdi az alǵan hám belsendilik kórsetken sportshıǵa jeńis ball tiykarında beriledi. Al eskertiw alǵan hám jarıstan

shetletilgen (qaǵıydanı buzǵan hám ekinshi mártebe eskertiw berilgennen keyin jarısta belsendilik kórsetpegeni ushın) sportshı ball menen jeńilgen bolıp esaplanadı.

Ball boyınsha jeńiske eriskende 2 upay, jeńilgende 0 upay beriledi. Eger jarıs juwmaqlanaman degenshe eki sportshınıń hesh qaysısı jeńiske erise almasa, olardıń alǵan eskertiwleri birdey bolsa teńbe-teń dep esaplanadı hám olarǵa bir upaydan jazıladı.

Jarısta qarsılasınıń qolınan, belbewinen, záńgisinen shıǵarıp alıwǵa, ayaǵınan uslawǵa, gewdesin qapsıra qushaqlawǵa, qarsılasın qolı menen (urıwǵa bolmaydı), denesi menen gez kelgen tárepke iyteriwge, óziniń atınıń moynınan qushaqlap uslawǵa, dizesin yamasa tabanın qarsılasınıń atınıń búyirine tirewge ruxsat etiledi.

Qarsılasın, onıń atın qolı yaki, qamshı menen urıwǵa hám tebiwge, qarsılasınıń basınan (bet aldınan, moynınan, shashınan) jáne er-turmanınan (sonday-aq attıń basınan, jalınan, quyrıǵınan) uslawǵa, jarıs qaǵıydasında ruxsat etilmegen

ámellerdi qollanıwǵa (qolın, barmaqların qayırıwǵa) hám qolın qarsılasınıń ayaǵınıń hám onıń záńgisiniń astına jiberip uslawǵa, dizgindi (bas jipti) qarsılasınıń qolına, basına salıp uslawǵa ruxsat etilmeydi. Ámeldi durıs qollanbaǵan sportshınıń burın alǵan upayları esaplanbaydı (biykar etiledi).

Tóreshiler oyınǵa qatnasqan eki sportshınıń ruxsat etilmegen ámeldi qollanǵanın bilmey qalsa, onda jábir kórgen ekinshi sportshınıń dawıslap belgi beriwine boladı. Berilgen belgi boyınsha bas tóreshi jarıstı toqtatıp, jaǵdaydı túsindirip eskertiw beredi. Egerde ótirik belgi berilgen jaǵdayda, onda ol sportshı ruxsat berilmegen háreketti islegeni ushın jazalanadı.

Ruxsat berilmegen ámeldi qollanǵanı hám sheńberdiń sırtına shıǵıp ketkeni, jarıstı turpayı alıp barǵanı, sheńberge 2-3 minut keshigip shıqqanı ushın sportshıǵa eskertiw beriledi.

Jarısqa qatnasıwshı eki sportshınıń birewine eskertiw berilgende, ekinshisine bir upay qosıp jazıladı, eger sportshılardıń ekewine de eskertiw berilse, ekewinen de bir-bir upaydan alıp taslanadı. Awdarıspaq oyınına qatnasqan sportshı eki

mártebeden artıq eskertiw almawı shárt. Eki mártebeden artıq eskertiw alǵan sportshı jeńilgen bolıp esaplanadı.

Jarısta shaqqan háreket islemegen sportshıǵa birinshi eskertiw beriledi, bul jaǵday jáne qaytalansa, onda sportshınıń jarıstan shetletiletuǵınlıǵı eskertiledi. Birinshi hám ekinshi eskertiwler tóreshilerdiń dawıs beriw jolı menen ámelge asırıladı, al úshinshi eskertiw tóreshiniń pikirleri bir jerge jámlengende beriledi.

Sportshını jarıstan shetletiw sheshimi qabıllanǵanda, oǵan bas tóreshi de qatnasadı.

Jarıstan shetletiw. Jarısqa qatnasqan sportshı bas tóreshiniń sheshimi menen tómendegi jaǵdaylarda: eki mártebe eskertiw alǵannan keyin, úshinshi ret eskertiw beriw kerek bolǵanda, ruxsat etilmegen ámeldi qollanıwǵa háreket islegende,

áw

qarsılasına, tóreshilerge, tamashagóylerge turpayı háreket islegende, qarsılasına qol beriwden bas tartqanda, ekinshi ret shaqırılǵannan keyin 3 minutta sheńberge shıqpasa, qarsılasına jarıstı dawam ete almaytuǵınday dárejede ruxsat etilmegen ámeldi qollanǵanda jarıstan shetletiledi.

Jarıstan shetletilgen sportshı jeńilgen bolıp tabıladı, ol sportshıǵa 0 upay, al onıń qarsılasına 2 upay beriledi.

Eskertiw. Jarıstan shetletilgen sportshınıń nátiyjelerin tóreshiler jámááti biykarlaydı, ol sportshıǵa jeke yamasa komandalıq orın berilmeydi.

Jarıstıń nátiyjelerin anıqlaw.

Sportshınıń jarısta jeńgenin, teńbe-teń bolǵanın yamasa jarıstan shetletilgenligin bas tóreshi yamasa onıń orınbasarı járiyalaydı.

Jarıstıń nátiyjesi járiyalanarda bas tóreshi jarısqa qatnasıwshı eki sportshını da sheńberdiń ortasına turǵızıp, jeńiske erisken sportshı tárepke qarap qolın joqarı kóteredi.

Nátiyje tómendegishe járiyalanadı`

_________ sport jámáátiniń wákili (yamasa oblıstı) _____ familiyası ______

minut______sekund ishinde taza (upay sanı) boyınsha jeńiske eristi.

Eger taza jeńis bolmasa (ball boyınsha yamasa qarsılası jarıstan shetletilgenligi menen jeńiske erisken bolsa) familiyası, respublikası, oblastı, rayonı qosıp járiyalanadı. Eger teńbe-teń, dep sheshim qabıllanǵan bolsa, tóreshi qolın eki qaptalındaǵı qatnasıwshı-eki sportshıǵa qarap qolın sozadı.

Tóreshilik hújjetlerin toltırıw. Tóreshilik bayanlaması jeke sátleri,

yaǵnıy eskertiw -»e», saqlandırıw- «s» háripleri menen kórsetilip, qarsılasına tiyisli 1 ball berilgeni belgilenedi hám ol qosımsha tiykarǵı hújjet bolıp esaplanadı. Awdarıspaq jarısınıń sońında onıń nátiyjeleri toltırıladı. Taza jeńiske erisken sportshınıń familiyasınıń tusına 3 upay hám waqıt belgilenedi, al jeńilgen sportshıǵa 0 upay hám waqıt qoyıladı.

Ball boyınsha yamasa qarsılası jarıstan shetletilgenligi ushın jeńiske erisken bolsa jeńimpazǵa 2 upay, al jeńilgenge 0 upay jazıladı. Eger jarıs barısında sportshılar bir-birinen basım shıqpasa onda jarıs nátiyjesi teńbe-teń dep esaplanıp, eki sportshıǵa da bir balldan qosıp jazıladı. Jarısqa qatnasıwshı sportshınıń (jámááttiń) izbe-izlik sanı shek taslaw arqalı anıqlanadı hám jarıs juwmaqlanǵansha saqlanadı.

Jarısqa qatnasıwshı sportshılar sanı taq bolsa, baǵanaǵa eń sońǵı sannan keyin nol qoyıladı. Nomeri (sanı) nolge tuwrı kelgen sportshı bul aynalımda (aylawda) bos boladı.

Jarısqa qatnasıwshılardıń orınların anıqlaw. Jeke jarısta barlıq ushırasıwdıń nátiyjesinde kishi toparda (finalda) eń kóp upay toplaǵan sol topardaǵı sportshı jarıstıń qatnasıwshıları arasında birinshi orındı aladı. Qalǵan orınlar

upay sanınıń muǵdarına qaray bólinedi. Qatnasıwshı eki sportshınıń da upayı teń bolǵanda, olardıń óz-ara ushırasıwınıń nátiyjesi sheshiwshi áhmiyetke iye boladı.

Eger qatnasıwshılardıń upayı teń bolǵanda, olardıń óz-ara ushırasıwınıń nátiyjesi jeńiske erisiw sanına qaray anıqlanadı. Upaylardıń sanı birdey bolsa, olarǵa beriletuǵın orın óz-ara ushırasıwdaǵı jeńis sapasına qaray anıqlanadı.

Ball boyınsha kóp jeńiske erisken sportshılarǵa usı aytılǵan izbe-izlik tiykarında orın beriledi.

áh

Eger sportshı kishi toparda yarım finalda yamasa finalda jarıstıń yarımınan ótken waqıtta den-sawlıǵına baylanıslı jarıstı dawam ete almaytuǵın bolsa, onıń qarsılası 00 minut 00 sekund waqıt ishinde taza jeńiske erisken bolıp, oǵan tiyisli orın belgilenedi.

Final yamasa yarım final toparına kirgizilmegen sportshılar jarıstı juwmaqlaydı da, tiyisli orınlarına iye boladı.

Jarısqa qatnasıwshılar eki kishi toparǵa bólingen bolsa, onda eki kishi topardaǵı 3-shi orın alǵan sportshılar óz-ara 5-6 orınlardı, al 4-orındı alǵan sportshılar 7-8-orınlardı bólisedi.

Jarıs qatnasıwshıları tórt kishi toparǵa bólingende, kishi toparda 3-orın hám yarım finalǵa kirgizilmegen sportshılar 9-12-orındı, al 4-orın alǵanlar 13-16- orındı bólisedi. Jarıs barısında oǵan qatnasıwshılar kishi toparlarǵa bólinip,

onıń quramındaǵı qatnasıwshılar sanı altı adamnan kóp bolmawı kerek.

Jarısqa qatnasıwshılardı eki kishi toparǵa bólgende, jeke orındı anıqlawda final jarısı ótkeriledi. Hár bir kishi topardan finalǵa sol topardaǵı birinshi hám ekinshi orındı alǵan jarıs qatnasıwshıları shıǵadı. Jarıs qatnasıwshıların tórt

kishi toparǵa bólgende, birinshi hám ekinshi orın alǵan sportshılar arasında yarım finallıq jarıslar ótkeriledi.

Birinshi hám ekinshi kishi topardıń jeńimpazlarınan birinshi yarım final toparı, al úshinshi hám tórtinshi kishi topardıń jeńimpazlarınan ekinshi finallıq toparda birinshi hám ekinshi orın alǵan jarıs qatnasıwshıları finalǵa shıǵadı.

Yarım finalǵa qatnasqan sportshılardıń nátiyjeleri yarım finallıq dep esaplanıp, yarım finallıq jarıslardıń bayanlamasına jazıladı.

Yarım finallıq (finallıq) jarıslar eki sheńber (birinshi sheńber 1-3~ 2-4, ekinshi sheńber 1-2~ 4-3) boyınsha ótkeriledi.

á9

Jarıstıń ótkeriliw ornı

Awdarıspaq jarısı tegis maydandaǵı sheńberde ótkeriledi. Sheńberdiń aylanası 40 m. Sheńberden 25-30 metr aralıqta tamashagóyler otıratuǵın orın tayarlanadı.

Bas tóreshi jarıstı basqaradı hám onıń qaǵıydalarıǵa muwapıq ótkeriliwin qadaǵalaydı. Ol sportshınıń birewi jeńilgende, ruxsat etilmegen ámeldi qollanǵanda, sportshınıń birewi jaraqat alǵanda, jarıs barısında kiyimde ózgeris bolǵanda, eskertiw kerek bolǵanda, tóreshiler jámááti sportshını eskertpey-aq jarıstan shetletiwge sheshim qabıllaǵanda jarıstı toqtatadı.

Jarıs barısında bas tóreshi jarıstıń ótkeriliwin qadaǵalap, olardıń háreketlerin baqlap, qaysı sportshı jarıs barısında jaqsı háreketler menen sheberlik, shaqqanlıq kórsetkenligin, qaysı sportshı jarıstı durıs aparmaǵanın, anıqlap barıwı lazım.

Awdarıspaq jarısınıń durıs ótkeriliwi ushın bas tóreshi biyliktiń barlıǵın qollanıwı kerek.

Jarıs barısında qaǵıydalarǵa muwapıq eskertiw kerek bolsa, bas tóreshi jarıstı toqtatıp, qaptaldaǵı tóreshiler menen másláhátlesip, keliskennen soń ańlatıw beriwi kerek.

Sportshı ruxsat etilmegen biraq jarıs barısında tásiri tiymeytuǵın ámeldi qollanǵanda, bas tóreshi jarıstı toqtatpastan-aq onday ámeldi qollanıwın toqtatıwdı talap etiwge minnetli.

Bas tóreshi jarıs waqıtında qaptaldaǵı tóreshilerdiń belgisine qarap, olardı qaǵıydaǵa muwapıq paydalanıp turıwı kerek.

Jarıs nátiyjesin járiyalaǵanda, bas tóreshi tóreshilerdiń stolına qaray basın burıp, jeńiske erisken sportshıǵa qolın kóteredi. Jarıs teńbe-teń bolıp juwmaqlanǵanda, ol eki sportshıǵa da gezekpe-gezek qarap, eki qolın kóterip turadı.

Qaptaldaǵı tóreshi sportshılardıń hár bir háreketin bahalaw kerek bolǵan da jarıstıń ayırım háreketlerine bas tóreshiniń dıqqatın qaratadı. Qasındaǵı tóreshiler at ústinde jaqsı otıratuǵınday bolıwı kerek. Olar jarıs barısında sheńberdiń sırtında dizgindi qolınan shıǵarǵan sportshıǵa járdem beriwge tayar bolıp turadı. Qasındaǵı tóreshiler bas tóreshiniń eki qaptalında turadı. Jarıstı toqtatıw kerek bolǵanda olar qolların joqarı kóteredi. Qasındaǵı tóreshi jarıs qatnasıwshısın (qatnasıwshılardı) saqlandırılıwın yamasa onıń (olardıń) diskvalifikaсiyalanıwın talap etiwge huquqlı.

Sonday-aq, bas tóreshidey, qaptaldaǵı tóreshiler de durıs sheshim qabıllaǵanlıǵın túsindire alatuǵın dárejede bolıwı tiyis.

Tóreshi-sekundomershi bas tóreshiniń stolınıń qasında otıradı. Jarıs juwmaqlanǵanda gong qaǵıladı hám jarıstıń juwmaqlanǵanlıǵı haqqında belgi beriledi.

Jarısqa qatnasıwshı jarıs barısında jaraqat alsa yamasa onıń kiyiminde ózgerisler bolıp, tayarlanbay jarıstı úziliske túsirse, onda tóreshi qosımsha waqıt belgileydi.

Tóreshi-sekundormershini bas tóreshiniń yamasa onıń járdemshisiniń belgi beriwi arqalı toqtatadı.

Awdarıspaq oyın jigitlerdi batır bolıwǵa, shaqqanlıqqa, uzaq waqıt sharshamawǵa, uqıplı bolıwǵa úyretedi hám olardıń kúshine kúsh qosadı.

ǵ0