Shıǵıs xalıqları ádebiyatı
.pdfBul Abay danalıq penen súwretlegen sol dáwirdegi qazań xalqınıń ishki jaǵdayı, |
|
||||||
sıpatı -dep |
túsinsek, shayır óz xalqınıń |
sırtqı |
kórinislerine |
de bir talantlı |
|
|
|
súwretshi sıyaqlı dıqqat awdarǵan. Yaǵnıy; |
|
|
|
|
|||
Dáwirińdi oylasam júz jılǵı ótken, |
|
|
|
|
|
||
Ton sırtınan kiygeniń shiydem, shekpen, |
|
|
|
|
|||
Jalań dambal sırtınan jarǵaq shalbar, |
|
|
|
|
|
||
Badaqların hár gúrde vdipletken. |
|
|
|
|
|
||
Abay jasaǵan zaman Orta Aziyada hayal-qızlar máse^-/ lesin.inde úlken daw bolǵan |
|
||||||
máháli e di. Bul jaǵday / negizinen sol zamannıń sháriyat nızamları tiykarın-da bir |
|
||||||
adamnıń birneshe hayal alıwı, hayal-qızlardıi e rkin sheklep onıń táǵdirin dúnya mal |
|
||||||
menen ólshew, sonıń ushında ǵarrı adamlardıń da jas qızlarǵa úyleniw huńıqınıń |
|
||||||
payda bolıwı edi. Tábiyat nızam-ları boyınsha hár nárse teń teńi menen bolıwı kerek. |
|
||||||
Biraq jap-jas qızlardıń ǵarrılar menen turmıs qu-rıwı keshirip bolmaytuǵın |
|
||||||
jaǵday e di. Sonıq ushın da Abaq bunday ádalatsızlıqlarǵa pútkilley kara-ma-qarsı |
|
||||||
boldı. Mısalı ol: |
|
|
|
|
|
|
|
Ǵarrı, jas bir-birine tatıw emes, |
|
|
|
|
|
||
Suwıq penen jıllılıq ápiw emes, |
|
|
|
|
|
||
Kúyewi úlken bolsa eki múshel. |
|
|
|
|
|
||
Mal berip alǵanı menen qatını emes. |
|
|
|
|
|
||
Biraq |
Abaydıń |
ózi |
de |
ákesiniń |
qıstawı |
menen |
úsh |
hayal alǵan adam. Lekin ol óz hayalları arasında tek Toǵjandı ǵana tán alǵan. Sonıń |
|
||||||
ushında ol bul qo sıqlardı áz tájiriybesi tiyqarında jazǵan bolı wı da múmkin. |
|
||||||
Sebebi onıń muhabbat lirikalarındada tek bir hayal alıw zárúrligi hám muhabbattı |
|
||||||
bir adamǵa baǵıshlaw kerekligi hakdında pikirler aytıladı. |
|
|
|
||||
Abay sonıń ushında emirdegi taza muhabbattı ńásterlyoydi. Al taza muhabbat bolsa |
|
||||||
jigit penen qız-dıń bir-birewine bolǵan súyispenshiligi tiykarında payda boladı, — |
|
||||||
dep túsinedi. |
|
|
|
|
|
|
|
Abaydıń túsiniginshe qızdıń kórki, sırtqı for-ması da adamǵa birden muhabbat |
|
||||||
oyata alıwı múmkkn. Biraq bul ótkinshi nárse. Dúnyada minezdiń gejir-iigi bárinen de |
|
||||||
jaman. Teris minezli qız benen ji-git qansham.a- gózzal bolıwına ńaramastan, sóylegeya |
|
||||||
.'sózi, minezi arqalı óz sulıwlıǵın joytıp aladı. Shayır bul pikirleri menen forma |
|
||||||
menen mazmunnıń birigiwiniń tárepdarı boladı. Ol hátte geypara"ho-sı.qlarında |
|
||||||
mazmundı |
formadan kóre de |
joqarı sz> naydı. Mısalı hayal-qızlarǵa sın |
bergen |
|
|||
tómendegi-she qosıǵın alıp karayıq: Birewdi kórikli eken dep, jaqsı kórme, Lapıldap kerse qızar nápsige erme, Áyel jaqsı bolmaydı kórki menen, Minezin aсlamastan kewil berme.
Bir ńarawdan kóriner sulıw artıq, Opasız bop keledi onday qanshıq, Túri gózzal bolǵan menen aqılı joq, Shetinen menmensigen gilkiy sháltik. Bolmasa teris qıyal sóz ósegi,
Onday qız úyińniń baxtı esebi, Sondayın ushıratıp yar tańlasań,
" Kem bol.mas altın taxtan yar tósegi. Bay qızına bayırman dep kewil salma, Gedey qızı arzan dep qumarlanba, Arı bar, aqılı bar, uyatı bar, Ata-anańnıń qızıian ǵapıl qalma.
- 61 -
Abay bul pikirleri menen tek mazmunnıń ǵana qulı bolıp qala alMaydı. Ol sonıń menen birlikte for-manı da jaqlaǵısı keledi. Sebebi forma bir qara-ǵannan-aq adamdı ózine tartadı.
Sonıń ushında hayal-qızlar ushın en. zárúr nárse forma — dep túsinedi. Óytkeni muhabbat degenniń ózi de sulıwlıq kórinisten baslanadı. Sonlıqtanda qız' kórki muhabbat atawlınıń eń birinshi basqıshı dep te túsinedi.
Sonıń ushında ol e z qosıqlarında sulıw qızlar-dıń portretlerinde sheberlik penen sızıp kórsetedi--Mısalı:
Qıpsha bel, boyı sulıw, kishkene ayaq, Ushıraydı usınday qız jekke-sayaq, Qıyǵash qas, júzin kórseс pisken alma, Unataman sondayın kórgennen-aq.
Abay shınında da lirik shayır. Onıń lirikala-rı muhabbattın. álwan sezgileri hańqında sır sher-tedi- Ol muhabbatsız e mirdiń qápes e kenligi haqqın-da aytıp, adamlardı ıshqı jolındaǵı sadıqlıqqa shaqıradı. Onıń pikiri boyınsha ıshqı muhabbattıń «zi bir sıyqırlı dúnya. Sonıń ushında onıń qızı> ǵına berilip ketken
adam joldanda adasıwı múmkin-
Sonıń ushında onıń maǵanası keń. Óytkeni adam balası muhabbat degendetek hayalqızlardıń qusha-ǵın ǵana túsinbewi kerek. Onıń maǵanasına jaqın-ian túsingen adamǵa
jas náreste hám eq jaqın dos-tıńnıń ózi de muhabbat bolıp esaplanadı. Bul haq-qında ol:
Muhabbatsız dúnvya bos, Qızıǵı onıń bir tebe.
Kerek perzent hám yar dos, Barlıǵı da mártebe.
Sonıń ushında Abay dúnyadaǵı muhabbat —dep atal-ǵan sıyqırlı uǵımǵa perzent súyispenshiligi menen doslıqtı da ńosadı. Óytkeni adam balasının. mu-habbatı tek sáwer yardıń ıshqısı menen ǵana sheklen-beydi. Sebebi adamlarda watandı súyiw /gábiyattı súyiw hám. basqa da muhabbattıń álwan túrleri bar. Sonıń ishinde ashıqlıq adam muhabbatınıń ea sh qarǵı shıńı, Biraq kerse qızarlıq, qumarlılıq ta bar. Lekin bulardı heshqanday muhabbat dep aytıp bolmaydıMısalı:
Ashıqlıq, qumarlılıq eki tárep,
Qumarlıq nápsi bolar, isi ǵálet. Jaqsısı ómirlikke joldas tańla, Ómir serik bolǵanday qızdı qálep.
Abay tábiyat lirńkasında sheberlikpenen súwretlengen shayırlardıń biri boldı. Sonlıqtanda ol jıl máw-eimlerin súwretlewde tasqın talantqa iye bolǵan súwretshige de usap ketedi. Máselen, onıń gúz pasılı haqńındaǵı súwretlemelerin alıp qarayıq:
Sur bulttan tas túnek bop tussiz aspan, Qońır gúz dumanlanıp jerdi basqan, Bilmeymen toyǵanıma tońǵanı ma, Qozı oynap, tay sekirip tolıo tasqan,
dep jazılǵanqatarlar sóz benen salınǵan súwretke usaydıYaki bolmasa ayazlı qıstsh kórinisi haqqında:
Aq kiyimli áwdiygen aq saqallı, Soqır, mılqaw, tanımas tiri jandı, Ústi bası sh qıraw, túsi suwıq, Basqan jeri sıqırlap kelip kaldı.
Abay jasaǵan zaman qazaq dalasınıń jańadan oyanıp atırǵan dáwirleri edi. Sonıń ushında kóshpeli. xalıq arasınan jańadan mektep hám medreseler ashı-lıp, ilimniń paydası tusindirile basladı. Xalıqtıс shıǵıs hám evropa tillerinde bilim alıwları kele-she;kke bolǵan isenimlerin ádewir molayttı.
Ásirese Abay sıyaqlı talantlı shayırlar ushıya bul jańalıqlar ayrıqsha e di., Solay bolsada Abay ilimniń paydasın keshirek túsingenine ádewir, óki-kedi. Bul haqqındaol óz qosıǵında:
- 62 -
Jasımda |
ilim bar dep eskermedim, |
|
|
Paydasın |
kóre tura teksermedim. |
|
|
Erjetken |
soс túspedi uwısıma, |
' |
|
Qolımdı |
mezgnlinen kesh sermedim. |
|
|
— dep jazsa, ekinshi bir qosıǵında: |
|
||
Ilim tappay maсtanba, |
'; - |
|
|
Orın tappay baplanba|
•— dep jaslarǵa násiyat beredi-
Sonıń ushında Abaydın, kópshilik ńosıqları- di-daktikalıq sıpatqa iye. Bul didaktykalıń pikir-lerdiń kópshiligi xalıq danalıǵı menyon shıǵıs klas-sikalıq ádebiyatınıń úlgisi tiykarında payda bol-ganlıǵı ayqın seziledi. Mısalı:
Bes nárseden qashıq bol,
. Bes nársege ashıq bol, Ósek, ótirik, maktanshaq,
Erinshek, biykar pul shashpaq. Bes dushpannıń belgisi. Talap, miynet, tereń oy, Kánáát, rehim bilip qoy. Danıshpanlıq elshisi.
Sol tiykarda Abay tereń filosofiyalıq lirika-larǵa da jol asha basladı. Bul baǵdarda jazılǵak qosıqlarınıń arasında:
Sende bir gerbish dúnyaǵa, Ketigin tapta bar, qalan.
— dep jazıp hárqanday adamnıń da dúnyadan ez ornın tabıw zárúrligi haqńında aytadı. Sonıńushın-da ol ádebiyattan naǵız qosıq múlkiniń sultanı bolǵan shayırlardan bolıp ńala aladı. Bul hakqında ol yz pikirin:
Men jazbayman qosıqtı ermyok ushın, Barlı joń ótirikti termek ushın, Kókiregi sezimli, tili oramlı,
Jazdım úlgi jaslarǵa bermek ushın. dep oǵada anıq aytqań-
Shay lirikalıq qosıqlardan tısqarı bir neshe poemalar da (jazǵan. Onıń poemaları arasında «Masǵut», «Iskender» poemaları ayrıqsha orındı iyeleydi.
Abay bunnan tısqarı qara sóz benen de násiyatnamalar jazıp, kórnekli rus klassikleri A- S. Pushkin hám M. YuLermontovtıń birneshe shıǵarmalaların qazaq tiline awdarǵan. Ásirese onıń awdarmasındaǵı A. S. Pushkinniń «Evgeniy Onegin» poeması" sátli shıqqan awdarmalardan e saplanadı. Solay e tip, Abay XIX ásirde kezge kóringen túrk tilles xalıqlar ádebiyatınıń kórnekli wákilleriniń biri bolıp qaldı.
- 63 -