Shıǵıs xalıqları ádebiyatı
.pdfMUXAMMED FIZULIY
Jobası:
1. Fizuliydiń ómiri hám dóretiwshiligi
2. Shayır dóretiwshiliginiń Shıǵıs ádebiyatındaǵı ornı 3. "Láyli hám Májnún" dástanı
4. " Jemislerdiń gúrrińleri" tımsallıq shıǵarması
Shıǵıs klassikalıq poeziyasınıń jarıq juldız-larınan bolǵan XVI ásirde jasaǵan kórnekli azer-bayjan shayırı Muxammed Fizuliy sóz dúnya-sında Orta hám Qishi Aziyanı ózine qaratńan danısh-pan^shayırlardıń biri e di. Ásirese Orta Aziya máde-niyatı tariyxında onıń ornı ádewir bólek. Fizuliy ózi jasaǵan zamanda e mes, bálki sońǵı dáwirlerde de túrki xalıqlar arasında úlken baxıtńa e risti. Má-selen XUSh-X1X ásirlerdiń ózinde Fizuliy shıǵar-malarınıń ózbek, qazaq, qırǵız, túrkmen hám qara-ńalpaq mektep medreselerinde sabaqlıq sıpatıida qollanılıwı bunı anıq dáliylleydi. Ásirese XIX ásirdegi qaraqalpa-ń klassikalıq poeziyasınıń rawaj-lanıw
baǵdarında Nawayı hám Fizuliy poeziyasınıń ustazlıq jolı ayrıńsha kezge túsedi. |
|
||||
Bul haqqında qaraqalpań klassik shayırı Berdaq: |
|
|
|||
Fizuliyden dúrlsr shashtım, |
|
|
|
||
Dilwarlardı izler edim. |
|
|
|
||
— |
dep |
jazǵan |
bolsa.-házirgi |
ńaraqalpaq |
poeziyasınıń |
kórnekli wákili, qarańalpań xalıń shayırı Ibrayım Yusupov óziniń «Tań atqansha» — dep atalǵan ńosıǵında:
Janına tiyse sahrayı qosıńlarım, Oqıyın Fizuliydan tan. atqansha.
—dep jazdı.
|
Demek Fizuliydiń ornı tek klassikalıq poeziya-sında ǵana e mes, al túrk tilles |
|
|||||||||
xalıqlardıń búgingi poeziyasında da úlken orındı iyelegenligi seziledi. |
|
|
|||||||||
|
Muxammed Sulayman ulı Fizuliy I98-jılı Kar-bala qalasında tuwılıp 1556- |
|
|||||||||
jılı qaytıs bolǵan. Ol negizi azerbayjanlıq bolıp, |
sol dáwirdegi ayı-rım |
|
|||||||||
topalańlar. nátiyjesinde semyası menen birlik-te Baǵdad qalasına kóship ketken. |
|
||||||||||
Fizuliy jaslıǵı-nan baslap ana tili sıpatında túrki tilin iyelegen bolsa, Baǵdadqa |
|
||||||||||
barǵannan keyin arab, parsı hám grek tillerin úyrengen. Usınday sebepler menen ol úsh |
|
||||||||||
til-de qosıń jaza alatuǵın dárejege e risken hám úsh til-de (túrki, arabsha, parıssha) |
|
||||||||||
qosсqlar diywanın ja-zıp qaldırǵan. |
|
|
|
|
|
|
|||||
|
Fizuliy jaslıǵınan baslap filosofiyaǵa qızı-ǵadı. Onıń l<as waqıtlarında |
|
|||||||||
jazǵan «Pikirler juyesi» — dep atalǵan shıǵarması áyyemgi grek filo-sofları |
|
||||||||||
Platon, Aristotel hám Geraklid pikirleri menen baylanısqan. |
|
|
|
||||||||
|
Fizuliy jasaǵan Baǵdad qalası Shıǵıstıń eski1 mádeniy oraylarınan bolıp, bul |
|
|||||||||
qalada turli dáwir-lerde hárqıylı hádiyselerdi basınan kyoshirdi. 1508-jılı |
|
||||||||||
Baǵdadtı shax Islam Xatay baǵındırıp, bul úlkege qaraslı ayırım belgili qalalarǵa |
|
||||||||||
medryose-ler qurǵızǵan e di. Usınday bir jaǵdaylarda Fizuliy Karbala hám Nadjib |
|
||||||||||
kalalarında ashılǵan medrese-lerge mudarris bolıp tayınlandı. |
|
|
|
||||||||
|
Sońınan Baǵdadtı 1534-jılı túrkler baǵındır-ǵannan keyin |
Fizuliy belgili |
|
||||||||
túrk shayırları Hiya-liy hám Yaxyabekler menen jaqınnan tanısqan. |
|
|
|||||||||
|
Fizuliy |
|
|
dáslep |
|
filosofiyalıq |
|
sezimlerge, |
ábden |
||
berilip |
ketip |
|
«Júrek |
|
joldası», |
«Densawlıq |
hám |
jap- |
|||
saq», |
«Oy |
hám |
sezim», |
|
«Gezbe |
hám |
tańwa» |
dep |
atalǵak |
||
shıǵarmaların |
tap |
ómiriniń |
aqırına |
shekem |
jazǵan. |
||||||
Bulardıń |
hár |
|
byrin |
|
óz |
aldına |
tán |
poemalar |
sıpa- |
||
tında bahalaw múmkin. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
"Fizuliy poeziyası Nizamiy Ganjaviy, Haqqaniy, Nasimiy hám Áliysher Nawayı |
|
|||||||||
poeziyasınıń |
sintezi e di. Sonıń |
ushın da ol XVI ásirdegi túrki poeziyanı |
e ń biyik |
|
|||||||
shıńlarǵa kótere aldı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
- 51 - |
|
|
|
|
Ǵázzel janrı |
Kúnshıǵıs ádebiyatında úlken orın-dı tutqanı sıyaqlı Fizuliy |
|
|||||||
qáleminde' de e ń |
baslı orındı iyeledi. Parsı ádebiyatınıń e ń baslı janr-larınsh |
|
|
||||||
biri bolǵan ǵázzel Ataiy hám Sakkakiy dá-wirine kelip túrki poeziyaǵa da ótken. Al |
|
||||||||
Nawayı dáwirine kelip, bul janr pútkil túrki poeziyanı jer júzine tanıttı. Fizuliy |
|
|
|||||||
dáwirinde bolsa ol óz rád- |
|
|
|
|
|
|
|
||
be-ráńligi menen kórińdi. Ǵázzeldiń eń baslı tema- . sı ıshqı muxabbat bolıp, ol |
|
||||||||
hárbir dáwirdiń óz dár-tin bere alǵan bolsa da keyingi dáwirde jazılǵan ǵázzellerdi |
|
||||||||
tek ıshqı muxabbat tiykarında jazıl-ǵan shıǵarmalar sıpatında qaraw ńıyın. Ásirese |
|
|
|||||||
Na-wayı ǵázzellerinde bul baǵdar ádewir anıq seziledi. Al Fizuliy ǵázzellerin bolsa |
|
||||||||
insanlardıń muxabbat haqqındaǵı hawazı sıpatında |
ńabıl e tiw múmkin. Kóp |
ǵana |
|
||||||
ádebiyatshılar onı «Muhabbat jırshısı» — dep ataydı. Onıń ǵázzelleri de bul |
|
||||||||
pikirdi anıq dá-liylleydi. Mısalı: |
|
|
|
|
|
|
|||
Áy samal ǵamlı kewlimdi bir maydan shad e t, Ol gezzaldı meniń halımnan |
|
||||||||
xabardar et. Men bir ǵárip ol nigar jolında intizarman, Onıń dilbar jamalın kóz |
|
|
|||||||
aldımda tákirar et. Onıń dártinen nay bolıp nama shalayın, Ashıqlar diydarın bir- |
|
|
|||||||
birine zar e t. Íshqınıń zardabınan men bul - jaqta qáste boldım, Ashıqlar ıshqı |
|
||||||||
keselin giripdar et. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— |
dep |
aytıp |
keledi |
de, |
Fizuliy |
hárqanday |
muxabbat- |
||
tın, |
ústirtin |
|
bolmawın, |
yaǵnıy |
hárqanday |
adamnıń |
ez |
||
muhabbatı |
|
aldında |
«delbe» |
|
bolıp |
qalıwın |
|
qáleydi. |
|
Fizuliy basqa da shıǵıs shayırları sıyaqlı ǵáz-zellerden tısqarı muxammes, tájriband, másnawiy, murabba, rubayı janrlarında kep ǵana qosıqlar j&-zıp ńaldırǵan shayır. Solardıń ishinde murabba hám rubayı janrları qaraqalpaq poeziyasına ádewir ja-ńın. Shıǵıstan tarqalǵan murabba janrı tórt qa-tarlı qosıqlardan ibarat bolıp, qosıqtıń bánti birgelikli uyqaslı ńatarlar menen tamamlanadı. Onıń ayırım belgileri ńaraqalpaq xalıq dástańı «Qoblan»da: «Ne kórdiń ńara at, ne kórdiń?», Áji-niyazdıń «Bozataw» poemasıida: «Xosh aman bol bizden.qaldıń Bozataw» — degen qatarlarda ushırasadı.
Al Fizuliydiń murabbaları negizinen muhabbat temasına baǵıshlanǵan bolıp «Kózim, janım, kúnqa-rım, súyikli dáwletli sultanım»— dep atalǵan bir- \ gelikli radifli uyqaslar. menen tamamlanǵan. For-ması jaǵınan xalıq poeziyasındaǵı muhabbat qosıq-larına ádewir usap keledi. Mısalı:
Meniń kewlimdi soramadıń áy qıilı pariyshanım,
Sen ushın qáste boldım, qalmadı belde dármanım.
Sensiz emirim meniı, qarańǵı, áy gózzal janım,
Qezim, janım, kúnharım, suyikli dáwleti sultanım.
Fizuliydiń pikiri boyınsha yosh hámme wańıt ómir hádiyselerin dártli hám sezimtallı túsiniw tiykarında payda boladı. Sonıń ushında shayırlar may ishiwden de qaytpaydı. May (ishkilik) adamlar-dı birden tolqınlandıradı. Ishkilik ishqen
adamǵa dúnya gezzallıǵı azmaz boyanınqırap kórinedi. So-nıń ushında ol ulken sezgilerge berilip ketiwi múm-kyn. Biraq dúnya haqıyqatlıǵın sap aqılı menen seze almaydı. Al shayıqlar bolsa ishpey jemey-aq ibadatqa beriledi. Demek olardıńda óz aldına qoy-ǵan mańsetleri bar. Sonıń ushında Fizuliy shayır-lıq penen shayxlıq arasında kelisim bolıwı kerek, — dep túsinedi. Sebebi bul eqi taypada emirden áda- ,l'at izleydi. Shayırlar gózzallarǵa bolǵan ashıqlı-ǵıń jasırmastai más halında sóyleydi. Al shayxlar bolsa pútkilley qanaatshıl. Olar gózzallarǵa qıya baqpaydı. Pútkil ómirin qanaatlilik, tartınshaqlıq xám uyalshaqlıq penen ótkeredi. Olar bul jolda tek qú-diretli Alla taladan ǵana mádet soraydı. Shayxlar-dıń kópshiligi
- 52 -
ishkilik ishpeydi. Sonıń ushında olardıń aqıl-esi pútin adamlar yaǵnıy ómirdi bórttirip kórsetiwden, lapgóylikten qalıs adamlar de-gen pikirge. keledi.
Usınday sebepler menen Fizuliy shayırlar menen shayxlardıń pikirlerin birge ńosıp juwmaq shıǵa-rıw tárepdarı boladı. Sonın ushın da ol óz rubayı* larınıń birinde:
Bizler may ishemiz. úlken dert penen, Kewlimiz ótsin dep bárha shad penen. Shayxlardıń kuni ibadat penen.
Ekewin bir jerge qospasaq bolmas. dep jazdı.
Muhammed Fizuliy . qullası hárbir ǵázzel, muham- |
/mas, murabba hám |
rubaylarında muhabbat temasın úl-• ken yosh penen jırlaydg. Ásirese |
onıń sol |
dáwirde Shı-ǵıstıń muhabbat qıssaları syujetleri tiykarındaja-_ zılǵan Láyli hám Májun»dástanı ıсshı haqńındaja-zılǵan poemalardıd eń biyik shıdı,—dep atasa boladı. Bul poema kóp ásirler dawamında túrk tilles xalıqlar oqıwshılarınıń eń suyip oqıytuǵın shı-ǵarmasına aylandı. Solay e tip «Íshqı jırshısı» bolǵan Fizuliy turki poeziyasınıń eń talantlı klassikleriiiń biri bolıp ńaldı.
- 53 -
MÍRZA ULÍǴBEK. ÁBILǴAZÍ BAHADIRXAN
Jobası:
1. Ulıǵbek hám Bahadirxan ómir hám dóretiwshiligi tuwralı ulıwma sıpatlama 2.Ulıǵbektiń ilim hám bilimdi, mádeniyattı rawajlandırıwdaǵı xızmeti
3. Ábilǵazı Bahadirxannıń tariyxıy shıǵarmalarınıń áhmiyeti
XÚ-ásirdiń kózge kóringen. alımlarınan hám patshalarınan biri. Mırza Uluǵbek. Ol Temuriylardan bolǵan sháwketli patshalardıń biri Shaxruq Mırzanıń ulı Ámir Temirdiń aqlıǵı- Ha-qıyqıy atı Muxammed Taraǵay bolıp Temirdiń shı-ǵıs ellerine bolǵan sawashlarınıń biriyade 1394-jılı 22 martta Irannıń Sultakiya' qalasında
guwılǵan. |
|
Temir sarayındaǵı dástúrlerge baylanıslı |
jas Ulıǵbek Temirdiń báybishe |
Saray múlk- analıqtıń-tárbiyasına berilgen. Aradan bir |
jıl otkennen keyin 1395- |
jılı óz aqlıǵın eke-sheshesine qosıp Samar-qandqa jónetken-
Aradan tórt jıl ótkennen keyin 1398-jılı Sa-marqandtıń belgili alımı hám shayırı Shayx Aza-riy Ulıǵbektiń muǵallimi sıpatında bekitiledi. Ulıǵbek onnan til, ádebiyat hám tariyx tálimin úy-rengen. Ol Temiriylar dástúrine kóre altı jasıyaaa
baslap-aq bir neshe sawashlarda qatnasqan. Yaǵnıyjas ballar sawashlarda ńaharmanlıq
kórsetpese de, Ásker |
qorshawındaǵı arbalarda júrip óz |
atalarınıń 1<ahar-manlıq |
|
háreketlerin baqlap barıwı tiyis bolǵak; Sebebi patsha bolatuǵın adamǵa ózinin. jas |
|||
waqıt-larınan baslap-aq sawash maydanların kózden |
keshi-r:iw |
zárúr e kenligi |
|
uqtırılǵan. Usınday |
sebepler menen Ulıǵbek altı |
jasınan oi jas aralıǵında |
|
Siriya (1400-1404), Qıtay (1404-1405) sawashlarında ńatnasqan. |
|
||
Bul arada Ámir |
Temir ńazalanıp Maveranaxr-diń |
taxtın onıń |
aqlıqlarınıń |
biri Xalil Sultan iyelegen e diBul jaǵday shaxzadanın, óz basımshılı-ǵı menen bolǵanı ushında Temir áwladları arasında úlqen kelispewshiliklerge alıp keldi. Sonıń ushın-da Ulıǵbek babası Ámir Temir qazalanǵan kún 1403-jıldıń 18 fevralınan baslap tap 1409-jılı Xalil Sultan Shaxruq ámirleri tárepinen tutqınǵa alın-ǵanǵa shekem Xeratta óz ákesinin, panasında boldı. Xalil Sultan hákimliginen keyin Maveranaxr tax-tı 1409-jıldıń aqırınan baslap Ulıǵbekke nesip e t-ken e diBul waqıtta ol on úsh jasar bala bolıp, sonda da Ámir Temirdiń aqlıǵı bolǵanı ushın ǵana mámleketti basqarıwı kerek edi. Sonıń ushında ol mámleketti ákesnniń en, jaqın adamlarınıń járde-minde basqardı. Sol tiykarda ol tap 1449-jıl 25-oktyabrıe shekem qırıq jıl dawamında mámlekettn basqaradıEń sońında óz pyorzentinin. qaslıq etiwinen ashınarlı jaǵdayda qaytıs bolǵan.
Ulıǵbek qırıq jıl patsha bolıwına ńaramastan urıs qaǵısqa onshama kewli shappaytuǵın adam bol-ǵan. Sonıń ushında tariyxshılar ol hakdında orta dárejedegi hákim hám áwmeti onsha kelispegen sar-karda sıpatında táriypleydi-
Biraq oǵada talantlı alım bolǵan. Sonıń ushın tariyxta onıń patshalıǵınan kóre alımlıǵı kóbi-rek tilge alınadı. Ózi patshalıń e tken dáwirde kó-birek ilim, hám pánge itibar bergen. Samarqandqa bir neshe ilim orayları hám medreseler qurǵızǵan. Bunnan tısqarı ol talantlı astronom alım e di. So-nıń1 ushında Shıǵıstaǵı e ń e ski astronomiyalıq ob-servatoriyalardıń biri Samarqand qalasında sol dá-wirde Ulıǵbek tárepinen saldırılǵan.
Astronomiya tarawındaǵı onıń e ń kólemli miyne-ti «Zichi jadidi Kuraganiy» (Kóraganiydin. jańa as-tronomiyalıq kestesi) 1437-jılı jazılǵan-
Ekinshi e ń kólemli miyneti tariyx ilimine ba-ǵıshlanǵan bolıp XSh—XIV ásirdegi mońǵol imperiya-sın sóz e tetuǵın «Ulusiy arbayi Chingiziy» (Chingiziylardıń tórt ulısınıń tariyxı». Bul túrki monǵol
- 54 -
tariyxına baǵıshlanǵan oǵada ájayıp kitaplardav biri bolıp, kiris bólimi payǵambarlar tariyxınan baslanıp, túrklerdiń ańızǵa aylanǵan.babaları Efas hám Nux payǵambarlardan baslanıp, sońınan Túrk xan hám Shıǵıs xan haqqında sóz baslaydı.
Birinshi bólim, ullı jurt, yaǵnıy Mońǵolstan me-nen arqaqıtay. tariyxına baǵıshlanǵan bolıp Uge-dey xan (1227-1241) jıllardan baslanıp, sońı Orday xan zamanı menen tamamlanadı-
Ekinshi bólim, Joshı ulısınan baslanǵan Altın Orda tariyxı. Bul Orda Edil hbm Jayıq boyları-nan baslanıp Xorezm, Túrkstan úlkenlerin óz ishine alǵan. Kitaptaǵı bul ellerdiń tariyxı tap XV ásir-ge shekemgi waqıyalardı sóz etedi-
Úshinshi bólimde Elxaniylar húkimranlıǵı sóz e tilip e ki ásir |
aralıǵındaǵı |
Iran hám azerbayjan arasımdaǵı tariyxıy waqıyalar sóz etiledi. |
|
Tártinshi bólim Shıǵatay ulısınıń tariyxına baǵıshlanıp (Qashqar, Jeti suw, |
|
Mavarunaxr hám Arqa Awǵanstan) xalıqlarınıń mońǵollar qol |
as-tında bolǵan |
dáwirindegi tariyxı bayanlanadı. |
|
Ulıǵbek bul xanlıqlardıń tariyxın ádewir jetik bilgenSonıń ushında tariyxshılar bul kitaptıń omir haqıyńatlıǵınan jazılǵailıǵın d.a tán aladı. Qullası Mırza Ulıǵbek óz dáwiriniń kórnekli patshalarınıń biri bolıwı menen birlikte kóp eller-ge atı jayılıp ketken alım da edi.
ÁBILǴAZÍ BAHADÍRXAN
Orta Aziyanıń oray-lıń qatlamlarında XUá-sirden baslap jazılǵan birqan-sha túrki qoljazbalar ushıraydı. Olardıń arasındaǵı eń dıqqatńa sazawar shıǵarmalardıń biri sap túrki ti-linde jazılǵan. Xiywanıń xanı Ábilǵazı Bahadırxan-nın, (1663— 1677) «Shejiraiy túrk» (Túrikler sheji-resi) dep atalǵan miyneti. Bul túrki xalıqlardın kelip shıǵıwı haqqındaǵı dáslepki ilimiy miynet-lerdkń biri bolıp óz qunlılıǵı menen ádewir ajıra-lıp turadı.
Ábilǵazı 1603-jılı 23 avgustta Úrgenish qala-sında tuwılǵanÓzi Qoqırat áwladlarına tiyisli hákim áwladlarınan bolıp on jeti jasınan baslap Xabash hám Jolbarıs Sultanlar menen taxtńa talas-qan. Sońınan Buxaraǵa qashıp ketip Isfandiyar
xan bolǵan (1623) jılları Xorezmge qaytıp keledp. Úrgenishke hákim e tip tayınlanadıBiraq soqınan 1627-jılı Isfandiyar xan tárepinen quwǵınǵa ushı-raydı. Bunnai keyin' Turkstanǵa qaraqalpaqlar ara-sına qashıp baradı. Ol jerde 1630-jılǵa shekem ja.saǵan. Sońınan Iranǵa ótip ketip 12 jıl dawa-mında quwǵınlıqta ómir keshiredi. Soсınan Isfan-diyar yoliminen soń Xorezmge qaytıp kelip 1644-jılı qaraqalpaqlar hám Arallı ózbeklerinin kuwatlawı tiykarında Xiywaǵa xan bolǵan. Ol Xiywa xanlıǵın jigirma jıl dawamında basqarǵan. Sońınan ózinin, payǵambar jasına jetiwine baylanıslı xanlıńtı balası Anusha xanǵa (1663-1687) tapsırıp
«Túrki mońǵol xalıkları shejiresi» kitabın jazıwdı qol-ǵa aladı. Biraq bir jıldan
keyin Ábilǵazı tosat-tan qaytıs boladı. Qitap tamamlanbay. qalǵan ushın-da Anusha
xan onı dawam' e tiw ushın saray diywanbe-gilerinen bolǵan Maxmud Ibn Muxammed Úrgenishiyge .tapsırılǵan. Sonıń ushında tariyxshılar bul kitaptıń I—.VI bapla'rı Muxammed Úrgenishiy tárepinen jazıl-ǵan degon juwmaqqa keledi.
Ábilǵazı Bahadırxan shınında da bvdgamli, ta-lantlı hám tájiriybeli adam bolǵai. Sebebi onıń jiǵirma jıllıq ómiri quwǵıplıqta ótip, ol bul arada Buxara, Turkstan, Tashkent hám Iran xanları-nıń. turmısı m.enen jaqınnan tanıs bolǵan. Ásirese ol qazaq, qaraqalpaq hám túrkmen xalıqlarınıń tur-mısın hám tariyxıy. áńgimelerin jaqsı bilgen-
Máselen onın 1630-jılı qazaq xanı Tursınnan járdem sorap Tashkentke barıwı, 1631-jılı Xorezm túrkmenleri tárepinen jaqsı qabıl alınıwı, 1643-jılı Qońırat qaraqalpaqları hám Arallı ózbek-leri arasında bolıwı onıq shınında da túrk til-les xalıqlar arasına pútkilley sińisip ketken adam .ekenligin bildiredi. Sonıń ushında onıń jazǵan «Turki xalıqları shejireleri» úlken tájiriybeler tiykarında payda
- 55 -
bolǵan ilimiy miynet. Bul kitap toǵız baptan ibarat'bolıp, birinshi bap —tap Adam
Atadan Mońǵol) xanǵa shekem: e kinshi bap —Monǵol xannan Shınǵıs xanǵa shekem; úshinshi bap —Shınǵıs xannıń tuwılıwı hám ólimi; tórtinshi bap —Úgedey xan; besinshi bap — Shıǵatay xan; altınshı bap—Ál xan; jetinshi bap —Joshı xan: segizinshi bap —Shay-banıxan; toǵızınshı bap— Shaybanı xanıın, Xorezmdyo patshalıq etken áwladlarına baǵıshlanǵanHár bypta sóz etilgen xanlardıń tek ózleri
ǵana .emes, bálki olardıń áwladlarınıń tajı taxt saltanat-ların sóz etxen.
Álbette Ábilǵazıdan burında mońǵollar tariyxı hańqında tariyxıy shıǵarmalar jazǵan alımlar bar. Máselen Rashrd-ad-din, Mırza Ulıǵbek hám basqalar-Lekin bul shıǵarmalardıd kópshiligi parsı tilinde jazılǵan bolıp, túrki xalıqları hám patshaları haqqında arnawlı pikir bildirmegen. Al Ábilǵazı bolsa mońǵollar tariyxın jazıw menen birge turki xalıqlardıń kelip shıǵıw tariyxında óz aldına maqset etip qoyǵan. Onın. ústine túrki tilinde' ja-zılǵan- Sol jaǵınan ńaraǵanda bul shıǵarmanıń túr-ki xalıqlar tariyxın úyreniw jolındaǵı ornı bólek.
Ábilǵazınıq bunnan tısqarı «Túrkmenler-' she-jiresi» — dep atalǵanda belgili miyneti bar.
- 56 -
MAQTUMQULÍ
Jobası:
1. Maqtumqulınıń ómiri hám dóretiwshiligi
2. Maqtumqulı lirikasınıń idealyaq-tematikalıq baǵdarı 3. Shayır dóretiwshiliginde filosofiyalıq lirika
4. Maqtumqulı dóretiwshiligi hám qaraqalpaq poeziyası
Xalqınıń danıshpan Pıraǵiy Shıǵıs el-an belgili sóz usta túrkmen qáwimlerin bolsada bul xalıq-menen birge Iran XVIII ásirde jasaǵan túrkmen shayırlarınıń biri Maqtumqulı leriniń kópshyligine tanıs bolǵ larınıń biri edi.
Maqtumqulı jasaǵan zaman bir orınǵa biriktiriwshi dáwir tıń Xiywa hám Buxara xanlıǵı shaxlarıńın, tartıslı dáwirlerine tuwra keldi. So~ nıń. ushın da Maqtumqulı óz dáwirinde kóp ǵana daw jánjellerdin, guwası boldı.
Onıń ákesi Dáwletmamat Azadiy e z dáwiriniń bel-gili shayırlarının, biri bolǵan. Sonıń ushın da ol túrkmen ádebiyatı tariyxında «Uaǵzı Azad» dep atal-ǵan kelemli dástanı menen málim-
Mak/gumqulı usı Dáwletmamat Azadiy semyasında 1733-jılı Átirek dáryasınıń boyında Hajıwǵawshan. degen jerde tuwıldı. Ol óz ákesiniq tálimi tnyka-rında toǵız jasınan baslap-aq qosıq jazıw uqıbına e risken. Dáslep Charjaw janındaǵı Idiris baba me-dresesinde, sońınai Xiywadaǵı Sherǵazı medresele-rinde oqıp tálim alǵan.
Onın,. jigitlik shaǵı oǵada qıyın dáwirlerge dus keldi. Endi ǵana e l arasında atı shıǵıp kiyatırǵan-da ol basqınshılardıń awır jazalarına giripdar boldı. Sol waqıtlardaǵı túrkmen.xalqınıń basıia túsken awır kúnler onıń da basına tústi. Basqınshı-lar onıń barlıq qoljazbaların selge ıǵızıp, moy-nına buǵaw salıp bende etip alǵan e diTúrkmen e lin-degi bunday basqınshılıqlar; bir jaǵınan túrkmen ruwlarınıń bir-biri menen kelispewshyliklerinen ke-. lip shıqqan bolsa, e kinshi jaǵınan basqa xanlıqlar-dıń bul xalıqtı boysındırıwǵa bolǵan qızıǵıwshılıqlarıian kelip shıqtı.
Maqtumqulı sonın, ushındd bul ádalatsız gúres-lerde ádewir jekkelengen e di. Sonın, ushınd^ ol Meń-li dep -atalǵan e z yarının, dyydarına da jete alma-dı- Bir neshshe jıllar xan zindanlarında ayanıshlı ómir keshirdi. Usınday qayǵılı turmıslardıń qóp jábirin tartqan shayır 1772-jılı qaytıs boldı. Sonın, ushında
onıс ádebiy miyrasları "Ádewir quramalıOl sózge sheshen hám danıshpan adam bolǵanı ushın da keyingi áwlad ol haqqıida ádewir áp-sanalar toqıǵan. Bul ápsanalardıń aytıwına qara-ǵanda Maqtumqulıdan aytılmaǵan sez qalmaǵan. Ol xátte barlıq waqıyalardı aldın boljantuǵın «kózi ashıq» shayır sıpatında da kórinediMáselen Maqtum-qulı aytıp ketken:
- Ayaqlar bas bolar, Bas ayaq bolar.
degen sózler hár kıylı dáwirlerdiń ózgeriwi bo-yınsha shayırdıń aldındaǵı dáwirlerdi boljap ayt-qan sózleri sıpatında aytıladı. Yaki. bolmasa: ,
Ámiwdárya aybatıńa quwanba, Uaqtın, jetse jermenen teń bolarsań.
*—degen qatarlardıń da Maqtumqulı tárepinen aytı-lıwı ózynen sońǵı jasaǵan shayırlarǵa da ádewir tásir jasaǵan. . Sonıń ushında qaraqalpaq klassikle-leri de Maqtumqulıiı aldın boljawshı "shayır sı-patı.nda tán aladı. Máselen XIX ásirde jasaǵan qa-; raqalpaq klassik shayırı Kúnxoja Ibrayım ulı:
Maqtumqulı Maǵribtey aldıсdı ' bolja. Ólgen soń 'alarsań tiliсnen olja.
dep aytqan edi.
"Maqtumńulı kórnekli túrkmen klassigi bodıw menen bir qatar mádeniy myyrasları qaraqalpaqlar arasına da kóbirek tarqalıp ketken shayır. Bunıń en, baslı
sebepleriniq |
biri |
onıń |
deretiwshilik |
ómiri- |
|
|
|
- 57 - |
|
.niń bir bólegiXiywa menen baylanıslı bolıp, sol dáwirde Xiywada oqıǵan qaraqalpaqlardıń oqımıslı toparları Xorezm mádeniy orayları menen baylanı sıp kópshiligi Maqtumqulı poeziyasın úyrengenliginde bolsa, e kinshi jaǵınan
qaraqalpaqlardıń túrkmen ler m.enen shegaralas bolıp, mádeniy qatnasıqlardın, durıs |
|
||||||||||||||||||||
jolǵa Qoyılıwında edi. Bunnan tısqarı Maq tumqulı poeziyasınıń negizi qaraqalpaq |
|
||||||||||||||||||||
poeziyasınıń |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
janrlarına |
|
|
tán |
|
bolǵan |
|
|
qosıq |
|
|
janrının. |
|
|
tiykarında |
|||||||
qurılǵan |
e |
di. |
Sonın, ushında |
qaraqalpaq* |
xalıq |
shayırı |
Ibrayım |
Yusupov: |
|
||||||||||||
«Qaraqalpaqstan Maqtumqulınıń e kinshi shayırlıq watanı» —dep durıs bahalaydı- |
|
||||||||||||||||||||
1905-jılı |
|
|
xalıq |
|
|
|
poeziyasınıń |
|
|
|
úlgilerin |
|
|
jıy- |
|||||||
naw |
|
|
ushın |
|
qaraqalpaqlar |
|
|
arasına |
|
|
kelgen |
|
Peterburg |
||||||||
universitetiniń studenti A. I. Belyaev ta bul pikirdi quwatlaydıOl professor |
|
||||||||||||||||||||
Meloranskiydiń |
belgili |
shákirtleriniń |
biri |
|
bolıp |
1917-jılı |
Ashxabadta |
|
|||||||||||||
«Maqtumqulı hám qarańalpaq ádebiyatı» — dep atalǵan maqala járiyalaǵan. Demek |
|||||||||||||||||||||
Maqtumqulı kóp ǵana shayırlar poeziyasında ustaz shayır sıpatında da málim. |
|
|
|
||||||||||||||||||
|
Maqtumqulı shınında da filosof shayırSonıe ushında |
ol |
rz |
jasaǵan |
|
||||||||||||||||
zamanınıń qayǵı hásiretleri menen ńuwanıshların oǵada tereń sezdi. Máselen onıс. óz |
|
||||||||||||||||||||
zamanı haqńında jazılǵan «Bolmadı» qosıǵın alıp ^arayıq: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||
|
Kim qıynaldı, kim jıladı, kim kúldi, Halıńdı soraǵan zaman bolmadı. Qimniń |
|
|||||||||||||||||||
baxtı jandı, kimisi kúldi, Xalıq ushın qásterli dáwran bolmadı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||
|
XVII1 |
ásirde shegin.e jetken basqınshılıqlar Maq-gumqulınıa |
dártine |
dárt.. |
|
||||||||||||||||
ńostı. Sonıń ushında od dáwir qısmetlerin qosıń qatarları arńalı tereń. bayanlay |
|
||||||||||||||||||||
alǵan |
oǵada |
talanlı shayır. e di. Onıń |
qosıq-ları til |
ózgesheligi, stili |
hám |
kewil |
|
||||||||||||||
dártiniń tásir-shedligi jaǵınan da kópshilik túrki xalıqlar ushın |
túsinikli e di. |
|
|||||||||||||||||||
Sonıń ushında. onıń qosıqları Orta. Aziyanın, dalaları menen ńazaqstan sahraları |
|
||||||||||||||||||||
qosıla tıdladı. Bul kewil dártleri onıń «Náyleyin» qosı-ǵında oǵada anıq seziledy. |
|
||||||||||||||||||||
Mısalı: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Mártler námárt boldı, námárt márt boldı. Qurtlar shıbın boldı, shıbın qurt |
|
|||||||||||||||||||
boldı, Otaw oyran boldı, zindan jurt boldı, Sul pálek láshkerin saldı náyleyii. |
|
|
|
||||||||||||||||||
|
Bazarım suwıdı, dimarım |
taldı, |
Dúkanım iyesiz qaldı |
náyleyin. |
|
Kewil |
|
||||||||||||||
múlklerimdi qaraqshı aldı, Júrekke ǵulǵula saldı náylenin. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||
|
Yar |
yardan |
ayrıldı, mártler e |
linen, |
Dáryanı |
ayırdı |
tawı |
selinen, |
Baǵı- |
|
|||||||||||
sárwisinen, búlbil gúliien, Ayırıp zarlattı endi náyleyin. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||
|
Bul |
|
álbette |
|
Maqtumqulınıń |
|
|
óz |
|
|
zamanında |
bolıp- |
|||||||||
atırǵan |
|
|
biy-bastaqlıqlarǵa |
|
|
|
bolǵan |
|
|
|
úlken |
|
|
narazı- |
|||||||
lıǵı |
|
|
edi. |
|
Maqtumńulınıń |
|
|
pikiri |
|
|
boyınsha |
|
. |
hár- |
|||||||
qanday |
|
adam |
óz |
kásibine |
|
ámel |
|
etpeǵi |
|
|
lazım. |
|
Eger |
kim- |
|||||||
de |
kim |
óz |
kásibine |
|
qıyanet |
|
etse, |
bir |
|
|
talantlı |
zerger |
|||||||||
sıyaqlı |
|
óz |
|
isiniń |
|
|
gózzallıǵın |
|
elge |
|
|
|
jetkize |
|
almasa, |
||||||
ol |
adam |
zalımǵa |
|
aylandı, |
|
degen |
|
pikirge |
|
|
keledi. |
-Yaǵ- |
|||||||||
nıy: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Adam jaqsısı alımdur. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
Ámel etpese zalımdur. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
Bul jolda hátte úlken alımlardıń ózi de zalımǵa aylanıp qalıwı múmkin- |
|
|||||||||||||||||||
Sebebi alımlıq degenniń ózi de ómirǵe tuwrı baǵdar beriw, adamlardı haqıy-k.ıy |
|
||||||||||||||||||||
jolǵa baǵdarlaw menen baylanıslı. Sonıń ushın-da ol óz zamanınıd hańıyqatlıq |
|
||||||||||||||||||||
jolın tuta alma-*an alımları haqqında: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||
|
Alımlar ilimge amal etpedi, |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
Quran oqıp mánisine jetpedi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
-dep jazıp, xalıq tán almaǵan bolsada ózin alım sakaǵan nákaslardıń ústinen |
|
|||||||||||||||||||
kuledi. |
Sonıń |
ushında Maqtumqúlı |
poeziyasınıń negizleri |
|
adam balasınıń |
|
|||||||||||||||
bul~dúnyada tutqan~ornın! |
belgilew- |
|
den |
ibarat |
boldı. |
Shayırdıń |
táriyplewi |
|
|||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
- 58 - |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
boyınsha dúnyadaǵı eń aqıllı makluqat bolǵan adamzattıń ómiri de júdá qısqa. Olar dúnyanı ózgertiwshiler bolıp, qısqa waqıt ishinde barlıq tájiryybelerin iske sala
almay qaladı. Sonıń ushında |
adamzatbul dúnyaǵa bir |
miyman sıpatında keledi. |
|
Adamzat vmiri kól bolsa |
hár aralıǵı jigirma |
jıldan |
bolǵan bes dawan-nan |
(asırımnan) ibarat. Olardıń arasında jaqsı xám jamanları |
da kóp. Jaqsılardıń |
||
talabı jaman-ǵa kesent beriw |
bolıp tabıladı. Mine |
usınday ńara-ma-qarsılıqlar |
|
tiykarında pútkil dúiya rawajla-nıp baradı. Shayır túsinigi boyınsha adamzat negizinen topıraqtan jaralǵan bolıp. sonınan topıraq-ka kaytadı. Sonıń ushında adamzat ómiri bul dúnya-lıq sırların ashıw, jamanlardıń talabı jaqsılar-da bes kúnlik miyman sıyaqlı. Sol bes kúnlik e mir-den de óz baxtıńdı tap. Ilajı bolǵanınsha bul dú-nyada jaqsılıq penen at qaldır-degen sheshimge ke-ledi- Sonıń ushında Maqtumqulınıń qosıqlarınıń kópshiligi filosofiyalıq mánige iye. Mısalı:
Ómir kelip keter bir bes dawandur. ..! Bes wsh namaz haqtan bizge pármandur, Adamzat bul dunyaǵa miymandur,
Párwaz alıp hár kún ushar yaranlar.
Sonıń ushında túrkmen e liniń belgili bes qáwimin birigip, ulken e l bolıwǵa, shaqırdı. . Ertekte bir atadan órbigen turkiy qáwimlerdiń, sońınan bir-birin ǵayrı el sanaǵanınday, bes túyir túrkmensh-sh bir-biri menen birikpey, bir-biri menen tartısqanlıǵı oǵan unamadı. Sonıń ushında shayır:
Túrkmenler bir jerge baylasaq beldi, Qurıtarmız Gúlzimdi hám dárya Nildi, Teke, yawmıt, kóklen, yazır, áliyli, Bir dáwletke qullıq etpesek bolmas.
Maqtumqulı túrkiy xalıqları arasınan shıqqan sonday bir danıshpan shayır edi. Sonıń ushıida onıe dańńı túrkmen topıraǵı shegaralarınan da otip ket-ti. Onıń lirikasın Túrkiya, Yran, Awǵanstan xalıq-ları da ógeysigen e mes. Ázerbayjay e linde ol tap óz xalqınıń arasında júrgendey dańqqa e risti. Óz-bek, qaraqalpaq hám qazaq xalıqlarınıń toyları Mak/gumqulınıń qosıqlarısız ótpedi. Son.ıń ushın-da qaraqalpaq xalqı arasında «Aldı Maqtumqulı, keyni sıptırıńqı» dep aytılǵan naqıl-maqaldar payda boldı. Bul laqıl negizinen sózdi oǵada shi-reli e tip baslap, izin warsaqı sózge aylandırǵan_ kórkem óner iyelerine qaray aytılǵan shayırlarınan
Demek bul sózdin mánisinen-aq
"Sóz aitsań Maqtumqulıday bolıp ayt» degen pikirdi ańlaymız. Usınday sebepler menen Mańtumqulı túrk tilles xalıqlar poeziyasınıń en, danıshpan bolıp qaldı.
- 59 -
ABAY
Jobası:
1. Abay ómiri hám dóretiwshiligi tuwralı
2. Abay qazaq poeziyasınıń reformatorı sıpatında 3. Abay túrkiy xalıqlar ádebiyatındaǵı ornı
XIX ásirdegi ńazań ádebiyatınıń kórnekli wákili Abay Qunanbay u'lı tek qazań ádebiyatı tariyxında ǵana e mes, bálki túrk tilles xalıqlar arasında keń-nen málim bolǵan kórkem sóz iyeleriniń biri e di.
Abay qazaq ádebiy tiliniń tolıq qáliplesiwi ushıi gúresti. Sonıń ushında onıńshıǵarmaları Mańtumqulı hám Mashrab sıyaqlı kóp úlkelerdi ara-lamaǵanı da málim. Solay bolsada Abay túrk tilles xalıqlar ádebiyatında Qıpshaq dialekti tiykarında qosıq jazǵan shayırlar arasında Xoja Axmet Yas-sawiyden keyingi kópke tanımalı shayırlar qatarına kiredi. Bunnan xısqarı ol ulıwma XIX ásir áde-biyatında da ayrıqsha orınǵa iye. Bul dáwirde ol bilimi dúnyaǵa kóz-qarası, talantı jaǵınan ázgrbayjanlı Mırza Fatali Axundov sıyaqlı kepshilik-ae málim bolıp qalǵan edi. Sonıń
ushında ol kósh*-peli.hám |
yarım kóshpeli xalıqlar arasınan shıqqa.ch e ńi iry tulǵa |
|||
bolıp e aplanadı. Abay (Ibrayım) Qu-nanbay ulı 1845-jılı házirgi Semipalatinsk |
||||
oblas-tı |
Abay rayonınıń |
Shıńǵıs tawında |
tuwılǵan. Ata-babaları burınnan |
|
shınjırma-shınjır kiyatırǵan |
qa-zsh 'feodalları |
bolıp, |
óz atası Qunanbay sol |
|
úlkeniń |
belgali bolıslarıńıń biri e di. Al sońınan bolsa |
Qar-daralı okrugine aǵa |
||
sultan bolıp saylandı. Biraq Abaydıń jaslıǵınan baslap shayır tábiyatlı bolıwı zkesi menen kelistire almadı. 'Ákesindegi awır qa-tallıq, ja>gızlıq Abay minezindegi ádalatlılıq, tuwrılıq penen talay mártebe toqnastı. Solay e tip, Abay
menen ákesi Qunanbay arasındaǵı múnásibetler-diń ózi de XIX ásirdegi Qazaqstannıń soсial-zko-nomikalıq jaǵdayların pútkilley ashıp taslaǵan e di. Abay jaslıǵınanbaslap e ski mektepte sawatın ashıp, arab, parsı hám túrkiy tillerin úyrendi. Bul tillerde qosıqlar jazǵan shayırlardıń shıǵarmaları menen tanıstı. Sońınan jáne orıssha mektepte úsh jıl oqıdı. Bul jaǵdaylar onıń-Shıǵıs hám Evropa má-deniyatın jaqınnan úyreniwine sebepshi boldı. Ol bi-lim alıwdı jáne de dawam e tpekshi e di. Biraq ákesi rnıń hákimshilik penen shuǵıllanıwın talap e tti. So-lay bolsada .ol hámme nárseden de shayırshılıqtı ab-zal kerdi. Onıń e ń dáslyopki qosıqları on jasınan baslap jazılǵan. Birań jigirma jasınan baslap jyazılǵan qosıqları tolıq saqlanǵan. Basqa da túrkiy shayırlar sıyaqlı onıń e ń dáslepki qosıqları «Álip-be» qosıǵınan baslanadı. Sebebi Álipbe qosık arab háripleri tiykarında uyqas sezlerdi izlew tiyka-rında payda bolıp, bwl usıl derlik sol dáwirdiń kópshilik shayırlarında ushırasadı. Abaydın bul qosıqtı jazıwında da e ki túrli .mańset bar. Biriy-shisi tolıq kazaq álipbesi dúziw bolsa, e kinshisi— bul baǵdarda óziniń shayırlıq - talantın: da sınap kóriw e di. Abay bul e ki sınaqtanda úlken nátiyje-lerge e risti. Solay e tip ol on toǵız jaelarınan baslap-aq, talantlı shayır sıpatında xalıń arasında
tanıla basladı.
Abay jasaǵan zaman XIX ásirdegi qazaq xalqı arasındaǵı ruwlar tartısınan ibarat e di. Sonıń ushında ol bul kelispewshiliklerdiń ómir e pkinlerinen izleydi. Mısalı:
Sabırsız, arsız erinshek, Kórse qızar, jalmawız, Sorlı qazaq sol ushın, Altıbaqan altı awız. Birin biri kúnleydi. Jaqının jalǵan mineydi.
- 60 -