Shıǵıs xalıqları ádebiyatı
.pdfYUSUP HAS HAJIP HÁM ONÍŃ "QUTADGU BILIK" SHÍǴARMASÍ
Jobası: 1. Yusup Has Hajiptiń ómiri hám dóretiwshiligi
2. "Qudadgu bilik" ke ulıwma sıpatlama
3. "Qudadgu bilik"tiń ideyalıq, tematikalıq baǵdarı
4. "Qudadgu bilik" hám onıń túrkiy xalıqlar ádebitiyatındaǵı ornı.
Yusip Has. Xajib XI ásirde jasaǵan shıǵıs e l-leriniń kópshiligine belgili
bolǵan kórnekli shayır hám alımlardıń biri. Ol jaeap turǵan zaman túrki xalıqlar |
|
||||||
birlespeeiniń, e n, rawajlanǵan zamanı |
Qa-raxakiyler mámleketinin, ilim hám pán |
|
|||||
jaǵınan ósip,, joqarǵı basqıshqa kóterilgen dáwiri e di. Sonıń ushında bul ájayıp |
|
||||||
shayır túrki tilindegi jazba poeziyanıń baslawshılarıńıń biri boldı. |
|
|
|||||
Avtor shıǵarmasınıń kirispe bóliminde kórset-kekdey-aq: |
|
|
|||||
Arabcha, tájikcha kitablar wqnsh, Bizin, tilympzge bul yumǵi uqish. |
|
|
|||||
yaǵnıy; |
Bul |
waqıtlarǵa |
shekem |
arab |
hám |
parsı, |
tájik. |
tilindegi |
kitaplar |
rǵada |
kóp |
bolıp, |
bul |
biziń |
tili- |
mizdegi |
danıshpanlıqtıq |
dáslepki |
kitabı)—dep |
jaz- |
|||
ǵan edi. |
|
|
|
|
|
|
|
Yusip Xas |
Hajib |
Balasaǵuni bul |
kitaptı hijri |
e sabı |
meken tórt |
júz alpıs |
|
ekinshi jılı, jańa jıl? e sabı boyınsha bkr mıń. jetpisinshi jılları jazıp pitkergen. Bul haqqında avtordıń ózi de «on 'segiz ayda jazıp pitkerdim» degen pvkńrdi aytqan.- Bun-.. nan tısqarı onıń: «Jasta e liwge kelip qaldı. Bir waqıtları qara ǵarǵa e dik. Endi aqıl-da ábden to-lısıp, shash ta aǵarıńqırap, aq quwǵa aylanıp bara-tırmız»—degen sózlerine qaraǵanda, bul dástandı ol: e liw jaslar shamasında jazıwǵa kirisken. Usınday maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp «Qutadǵu bilik» tin, mıd jetpisinshi jılları jazılıp pitkerilgenligin e sapqa alǵanda, onıń avtorı bolǵan
Yusup Balasagunidiń bir mıń on besinshi jılları tuwılǵanlı-ǵın tastıyıqlawǵa boladı.
Yusip Xas Hajibtiń «Qutadǵu bilik» (Baxıtqa baslawshı bilim) shıǵarmasınıń házirge shekem tek úsh kusqası ǵana tabılǵan. Bunıń ed birinshisi—Ve-sh nusqası. Bul kitap 1439-jılı Gerat qalasında kóshirilgen bolıp, sońınan belgisiz sebepler menen Stambulǵa a]lıp ketiledi. Bul kitap sol jerde diplo-matiyalıq xızmette júrgen belgili Avstriya alımı Iosif fon Xammer purgishtal qolına túsedi de, oiı •satıp
alıp Venadaǵı korollik kitapxanaǵa sıylıq-qa beredi. Solay etip bul kitap Qutadǵu biliktiń Vena nusqası dep ataldı.
Ekinshisi Qair nusqası bolıp, bul qoljazba ne-gizinen arab háribi menen kóshirilgen. 1896-jılı nemeс alımı B. Moriс tárepinnei tabılǵan. Usı nus-qa tiykarında kóshirilgen belgili rus alımı V. V. Radlov qoljazbası SSSR Ilimler Akademyyasınıń Shıǵıs tanıw institutınıń Peterburg beliminde saq-lanadı.
Úshinshisi .Naıangan nusqası 1914-jılı A, 3. Valitova tárepinen Ózbekstaniıń Namangan qalası-ian tabılǵan. Bul kitap 1967-jılı belgili ózbek alımı Qayum Qarimov tárepinen transkipсiyalanıp baspadan shıqtı/
«Qutadǵu bilik» haqqında e ń dáslep franсuz alı-mı Djaubert Amades, venger alımı Gelzman Vamberi, rus alımı V. V. Radlovlar ilim izertlew jumıs-, ların alıp baoǵan.
Sońǵı dáwirlerde bul ájayıp dástan haqqında, S- E. Malov E. E. Bertele, A. Valitova, S. Mutal-libov, K- Karimov hám basqa da alımlar ez miynet-lerkn járiyaladı. «Qutadǵu bilik» haqqında qara-qalpaq filologiyası iliminde de arnawlı pikirler payda bola basladı, X. Hamidovtıq karaqalpaq tili tariyxına baplanıslı
miynetlerinde, |
sonday-aq K- Membetovtıń «Áyyemgi |
qaraqalpaq ádebiyatı», |
Nókis. |
1976, «Erte |
dáwirdiń ádebiy e stelikleri», Nekis, |
1986 j. miynetlerinde, |
bul |
|
- 41 - |
|
|
shıǵarmanıń qara-qalpaq tili hám ádebiyatı tariyxına baylanıslı má-selsleri sáz etildi.
Dástanda avtor negizinen tórt túrli máseleni or-taǵa qoyadı. 1). Ádalat. 2) Dáwlet, 3) Aqıl. 4) Qánáát.
Eldi basqarıw ushıi usı tórt talap oǵada zárúr bo~ lıp esaplanadı. . Birknshiden, eldi basqarıw ushık patsha ádil bolmaǵı lazım. Bul baǵdar dástanda Qún-tutdı patsha
obrazı arqalı .berilgen. |
Ekinshidei, e l xalıq abadan |
jasawı ushın |
mámlekettiń |
|
||||||||
ǵáziynesi mol bolıwı hám bul" baylıqtı óz ornında -jumsawshı billmli adamlar |
|
|||||||||||
kerek, Patshalıqtıń ǵáziynesi esap-sanak arqalı alıp barılsa ǵana el baxıtlı, dáwlet- |
|
|
||||||||||
li boladı. Bul hádiyseler patshakıń wáziyri Aytol-dı o.brazı arqalı beriledi. |
|
|
||||||||||
|
Úshkkshnden, máıleket aqıl hám parasat arqalı basńarılıwı kerek. Bul másele |
|
||||||||||
wázirdiń aqıllı ulı Uǵdulmish obrazı arqalı sheshiledi. Tórtinshisi, hárqanday |
|
|
||||||||||
adamnın, qáyáát insaplı bolıwı kerekligi wázirdiń tuwısqanı dárwish Odǵurmish |
|
|||||||||||
obrazı arqalı berilgen. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
Dásxan sol dáwir_div, eń kelemli shıǵarmalarınıń biri bolıp altı mıń bes júz |
|
|
|||||||||
jigirma báyitten iba-'rat. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
Shıǵarmanıń baslı qaharmańı Kúntuwdı isimli patsha. Ol eziniń ádilligi menen |
|
||||||||||
pútkil dúnyaǵa má-lim bolıp, kóp ǵana adamlar onı kóriwdi hám pikir-lesiwdi árman |
|
|||||||||||
etken. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Biraq, |
Xas |
Hajib |
|
aytqanday, |
bir |
|
adamnsh |
|
dana- |
||
lıǵı, |
|
ádalatlıǵı |
hesh |
|
nárse |
bolmas |
eken. |
Onıń |
|
ideya- |
||
ların |
iske |
asırıw |
|
ushın |
|
járdemshi |
danıshpanlar |
|||||
kerek. |
Aytoldı |
tap |
|
usınday |
keyiptegi |
adamlardai |
||||||
biri |
|
bolıp, |
|
Kúntuwdını |
izleydi |
hóm |
|
tabadı. |
|
Kúntuw- |
||
dı |
onı |
kóp |
mártebe |
sınap |
|
kórgenen |
keyin |
|
ózine |
|||
wázir |
etip |
tayınlaydı. |
|
Aytoldı |
|
elge |
ushıp |
kelgen |
bir' |
|||
baxıt |
qusı |
|
sıyaqlı |
|
xalıqtıń |
|
bereketi |
|
birden |
|
tasıp.| |
|
kete beredi, |
, |
.,„ |
,. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Shıǵarmanıń basınan aqırına shekem , avtor |
óz* poziсiyasında anıq turadı. Ol |
|
|||||||||
bul |
kitaptı |
tek |
ná-siyat ushın ǵana |
jazbaǵan. Yaǵnıy, bul dúnyanı |
tanıw-dın, ózi |
|
||||||
negizinen bilim iyelew. Bilimsiz |
adamnsh nadanlıǵı |
kep. Sonıń ush-ında dúnya |
|
|||||||||
gózzallıǵı bi-limnen baslanadı. Bilim adamlardıń kózin ashadı. Jaqsı hám |
|
|||||||||||
jamanlardıń parqın túsiniwge járdem-' lesedi. Jamanlıq jolı menen |
|
tabılǵan |
||||||||||
baylsh:; adamlardıń abroyın túsiredi — degen pikirdi ayta-dı. Avtor bul haqqında: |
|
|
||||||||||
|
Gúmis tez |
sawılar |
hám pánt |
beredi, Danalıq sóz gúmis |
alıp |
keledi. Ómirge |
||||||
miyrasdur danalar sózi, Sóz benen ashılar aqıldıń kózi. Sonlıńtan sezimdi tarqatıp |
|
||||||||||||
elge, Miyras etkim keldi keyingilerge... Kóp adamlar bilmesede ózimdi, Qaldırmaqshı |
|
||||||||||||
boldım, seytip sózimdi, Násiyatlar jaqpas nadanlar ushın, Men jazdım haqıyqıy |
|
||||||||||||
adamlar ushıń -Bul sezlerdi bilimlige arnadım, Bilimsizdiń tilin' bile almadım... |
|
||||||||||||
|
Yusip |
Xas |
Hajkb |
bul |
kitaptıń |
jazılıwı |
|
hańqın- |
|||||
da |
ayta |
kelip: |
«Men |
|
ńartayǵan |
halımda |
|
ǵana |
bud? |
||||
dúIYanıń |
|
táshwishlerin |
|
jaqsı |
|
sezdim. |
Jaqsılar |
me- |
|||||
nen |
|
bir |
qatarda |
|
bul |
dúnyada |
jaman |
adamlar |
da |
áde- |
|||
wir |
|
kóp |
eken. |
Eger |
bular |
bir |
shımshım |
bolsada-dana- |
|||||
lıqtan |
|
sabaq |
alsa, |
|
bunday |
bolmas |
|
edi |
degen |
oy |
qıya- |
||
lıma |
|
keldi. |
Solay |
|
|
etip |
bul |
-shıǵarmanı |
jazıwǵa |
ki- |
|||
ristim. |
|
Soishama |
|
hádiyselerdi |
|
sezip |
júrgen |
|
bolsam-- |
||||
da |
|
bul |
|
kúnge |
|
|
shekeń_bid_qaxa42_jazbaǵanım'ushın |
ózim- |
|||||
di keyidim — dep aytadı |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
Qullası, Yusip Xas Xajibtiń «Qutadǵu bilik» 5ı oǵada erte dáwirlerde jazılıp |
|
|||||||||||
qalıwına ńa-stan, danıshpanlıq haqqındaǵı eń ájayıp shı-. -g |
a bolıp esaplag^adı. |
|
|||||||||||
- 42 -
AXMET YUGNAKIY HÁM ONÍŃ "HIBATUL HAKOYIK" SHÍǴARMASÍ
Jobası: 1. Axmet Yugnakiydiń ómiri hám dóretiwshiligi
2. "Hibatul hakoyik" shıǵarması tuwralı ulıwma sıpatlama 3. "Hibatul hakoyik"tiń ideyalıq mazmunı
XII ásirdegi túrk tilles .halıqlar ádebiyatının kórkem sóz sheberleriniń biri Axmed Yugnakiy Yusif Xas Xajibten keyingi kózge kóringen ájayıp shayır-lardıń biri edi.
Shayırdıń tuwılǵan jeri sol waqıttaǵı Karaxa-niyler mámleketiniń eń kernekli ńalalarınıń biri Yugnak, Túrkstan qalasına jaqın jer dep táriyple-nedi. Onıń ńaysı jılı tuwılǵanlıǵı belgisiz. Bi-raqta ol haqqında jazılǵan qosıqta: «Shayırlardıń shayırı, danalardıń danası. Sóz ónerinen gáwhar ter-gen adam» dep táriyplenedi.
Shayırdıń ómirbayanı haqqında jeterli maǵlıw-matlar saqlanıp qalmaǵan bolsada, onıń shıǵarma-ların XV ásirde kóshirgen kátibler bul haqqındaáde-wir maǵlıwmatlar beredi. Mısalı:
Atası atı máqámediy , Iukakiy Ádiy Axmed oglı, yok xechshaki
Yaǵnıy: (Shayırdıń ákesiiiń atı Muxammed Yugnakiy, al e ziniń atınıń Axıed ekenligine heshqanday gú-manımız joń).
Ádibiniń yeri atı Iuginek erur, Safaliq eteb yer, kongullar yarur.
(Shayırdıń tuwılǵan jeriniń atı Yugnak, zey-nińdi ashatuǵın bir ájayıp jer)
—dep jazıwına a^araǵanda, ózin Axmed Yugnakiy dep ataǵanın e |
ske |
alǵaiımızda' bul shayırdıń shınında da Yugnak qala-sında |
tuwılǵanlıǵınıń |
guwası bolamız.
Yugnak shınında da sol waqıttaǵı Qaraxaniyler-mámleketiniń soсialekonomikalıń jaǵınan rawaj-lanǵan-qalalarınıń biri. Turkstan menen bir qatar-da turıp, e ski túrki tiliniń rawajlanıwına úlken úles qosqan oraylardın, biri bolıp esaplanadı. So-nıń ushında Axmed Yugnakiy Yusip Xas Hajibten ke-yin ekinshi bolıp túrki tilinde úlken shıǵarma jg.-zıp qaldırıwǵa qol urǵan.
Onıń bizge shekem kelip jetken e n, kólemli shı-ǵarması «Xibbat ul haqoyiq» (Haqıyqatlar sıylı-ǵı) Axmed Yugnakiy múmkin' bunnan baqa da belgi-li shıǵarma jazǵan shıǵar. Biraq ol shıǵarmalar bi-zin, zamanımızǵa kelip jetpedi.
Haqıyqatlar sıylıǵı'»nıń qol jazbası tabılǵan-lıǵı haqqında e ń birynshi mártebe 1906-jılı túrk alımı Nájib Asim xabarladı. Biraq bunnan keyin de bir neshe qoljazbalarınıń tabılǵanlıǵı málim boldı. Solardıń ishinde e n, eskisi Samarqand nusqa-. sı bolıp, bul nusqa 1444-jılı samarqandlı. kolli-graf Zeynul-Abiddin Juraniy degen kisi tárepineс eski uyǵır háribi menen kóshirilten.
Bunnan basqasharaq bir qoljazba 1480-jılı Áb-durazaq baqsı degen bir adam tárepinen kóshirilgen. Bul nusqa osmanlı túrk tiline awdarılıp, óz teksti menen qosa 1916-jılı Nájib Asim tárepinen bastı-rıp shıǵarılǵan.
Bunnan basqa arab háribi menen keshyrilgen jáne bir qol jazba Berlindegi kitapxanada saqlanbaqta.
Bul miynyotti e ń dáslep izertlewshilerdin, biri túrk alımı Rashit Arat Raxmet bolıp, dástannıń to-lıq tekstin latın háribi tiykarında, awdarıp, 1951-jılı Stambulda bastırıp shıǵardı. Bunnan keyin Rus hám Ózbek alımları E. E. Bertels, S. E. Malov,. K. Maxmudov hám taǵı basqalar ilim izertlew jumı-ların alıp baradı.
«Haqıyqatlar sıylıǵı» negizinen didaktikalı^ shıǵarma. Bunda basqa shıǵarmalar sıyaqlı avtor tá-repinen óz qálemi menen nıshanaǵa alınǵan belgili syujet
te joq. Dástannıń bastan ayaǵına shekem ná-siyat. Násiyat bolǵanda da tyok jıltır sóz emes, bálki hár bapqa belinip berilgei didaktika. Bilim haqqında, jaqsılıq hám jamanlıq; minez qulıq haq-qındaǵı baplarǵa bólip qaraydı. Máselen, avtor bi-lim haqqında sez baslaydı:
- 43 -
Bilikten ayur — men sózumǵa ula,
Biliklkkke ya dost ózuńni ula,
Bilik birla bilikir saǵadat yolı,
Bilik bil saǵadat yolına bula.
Baxalıq diyar ol biliklik kishi,
Bul jaxil biliksiz baxasız bishi.
Biliklik .biliksiz qaǵan táń bolur,
Biliklik tishi jáhál er tishi.
Senekke iylik, erziǵa bilik,
Erzi kórki aql ol seiekniq yilik,
Biliksiz - yiliksiz senektek xalı,
Iylisiz sóndekka sunulmas ilik,
Bilik bilti bosti eren belwulik,
Biliksiz tirikle iytuk kórgulun,
Biliklik er elti atı olmatu,
Biliksiz esen erken atı óluk,
Bilikli birińińge biliksyzmıńın,
Tenekli tenedi bilikniń teńin,
Baqa kergul emti uqa sınayu,
Ie náń bar biliktin, asıǵıslıq eniń.
AWDARMASÍ:
Sóz etpekshi edim jáne bilyldi, Joldas bolǵay saǵaı bárha bilimli. Bilim menen baxıt jolı ashılar, El ǵamın oylaǵan oǵan asıǵar. Bilimli adam turar kúnińe jarap,
Bilimsiz adamlar, miywesiz daraq. Biri etpes pıshaq, birewi almas, Bilimsizler bilimlige teń bolmas. Hámme waqıt bilim kerek jigitke, Bilimsizler usar maysız jilikke, Ilimsizler bolar maysız súyektey, Ishi bop-bos, biraq elge kerektey, Bilimli dúnyanı kórkeyter taǵı, Sonın. ushın bálent bolar ataǵı. Bilimli ólse de atı elmeydi, Bilimsizler baxıt tappay shelleydi, Bilimli isler mıń adamnıń jumısın Bilimsizdiń kóriń qurı júrisin,
Bilim menen jasnar, dúnya adam da, Pámsiz bolsan. jańsı bolmas saǵanda. Sol payǵambar Rasuldıń ózi de,
Isen degeya bilimliniс sózine. Perzent qádirin úyren ata-anadan, Ilim qádiriya úyren bárha dan.adan,. Ilim menen dúnya qızıqlı bolar,
teseń. Qaltań, dorbań sebet sandıǵıńnıq bári ńalıp ketedi).
Axmed Yugnakiy dúnyaparaz hám ashkóz - adamlardı ńattı sınǵa aladı. Onıń pikiri boyın-sha dúnyada sonday bir ashkóz adamlar toparı kóbeyip ketken. Olar arshaarsha altınlar arttırıp, kiyimlerin ja-map kiyip júredi. Bunday taypadaǵı adamlar
ózin-de hám átirapındaǵı adamlardı da ashtan óltiredi. Sonın, ushında ol: bul - 44 -
dúnyada jaqsı jasamańshı bolsań, ózgelerdi aldama. Óz miynetiń menen ǵana jasa. Al mal-múlki ózińe jetkendey e tip ǵana jıy-na. Eger e z miyneti menen tapqan bolsa.birewdin, mchl-kin kópsinbe. Xalıqtı aldap birewlerdiń e sabınan dúnya toplamaqshı bolǵan adamnan qash. Óz miynetiń menen tabılǵan hadal dúnyanı iship jewge úyren — dep uqtırmaqshı boladı.
Avtor bunna.n tısqarı kitaptıń sońında ózi haq-qındada tolńınlanıp jazadı: «Myon shayır Axmad pándu násiyat sózlerin ayttım.
Bunı xikmetli sóz yaki násiyat kitabı— dep atasa da boladı.
Onı oqıǵan hárqanday adam pal tatqanday boladı — degen niyettemen. Bálki ózim
ólip |
keter |
men. |
El |
arasıńda. |
sózlerim |
qalsın. |
Jaz |
ótedi, |
gúz |
keledi. Ómir ótip baratır. Bul jaz hám gúzler ómirimnin, bir bólegin alıp baratır. |
|
|
|||||||
Sonıń ushında tańsıq bolǵan |
bul túrkshe |
kitaptı jazdım. Qáleseń onı maqulla. |
|
||||||
Qálemeseс |
|
|
jamanla. |
|
Ózińniń |
|
|
erkiń. |
|
Ózim |
ólip |
ketkende |
bolsın |
dep, |
'bul |
|
tańsıq |
||
sózlerdi -jazdım». |
e |
stelik |
|
|
|
|
|
||
|
Usınıń ózinen-aq belgili bolıp turıptı. Axmed Yugnakiy oǵada talantlı shayır |
|
|||||||
bolǵan. Ol ez. sózi-nin, qádir-qımbatın biletuǵın adam bolǵanlıǵı da seziledi. |
|
|
|
||||||||
Bunnan tısqarı shıǵarmada ádep-ikramlılıq, dos-lıń haqqında sezler baradı. |
|
|
|||||||||
Yaǵnıy: «Kim saǵan ja-manlıq kılsa, sen oǵan opa ńıl». Sebebi: «Qandı qan menen |
|
||||||||||
juwıptazalap bolmaydı» dep aytılǵan bolsa, e kinshi jaǵınan ómir. filosofiyası |
|
|
|||||||||
haqqında pikir bildirip: «Bul dúnya bir kún ǵana qonıp ke-tetuǵın kárwan sarayǵa |
|
||||||||||
usaydı. Kárwan bir kún qo-nıp, óz jolın dawam e tedi. Biz de tap sondaymız. Adam |
|
||||||||||
balasına bul ómirdi bilip seziw |
ushın |
júz jıldın, ezi de qısqalıq etedi. Sonshama |
|
|
|||||||
emirdin, |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
«Bir |
kún |
quraqım |
|
kórinbeydi» |
— |
|
dep |
jazdı. |
|||
Qullası |
|
Axmed |
|
Yugnakiy |
óz |
zamanınıń |
|
belgili |
|
da- |
|
nıshpan |
|
shayırlarınıń |
|
|
biri |
boldı. |
Óz |
|
dáwiriniq |
||
«ádalatlı |
|
hám |
|
ádalatsız |
táreplerin |
shın |
|
júreginen |
|||
seze |
aldı. |
Ózinen |
|
keyingi |
áwladqa |
|
ádep-ikramlılıq |
|
|||
haqqında |
|
jaqsı |
sóz |
qaldırdı. |
Aradan |
kóp |
ásir |
wa- |
|||
qıt |
etken |
bolsada |
biz |
|
onın, |
ájayıp |
miyrasın |
húrmet |
|||
penen eske alamız.
- 45 -
ÁLIYSHER NAWAYÍ
Jobası: 1. Áliysher Nawayınıń ómir hám dóretiwshiligi
2. Áliysher Nawayınıń lirikası
3. "Xozoiynul maoniy" (mániler ǵáziynesi) atlı tórt kitabı 4. "Hamsa" tuwralı ulıwma sıpatlama
5. Nawayı dóretiwshiliginiń qaraqalpaq ádebiyatına tásiri
Ózbek xalqınıń ájayıp perzenti, danıshpan sha-yır hám oyshıl Áliysher Nawayı XV ásirdiń ózinde-aq pútkkl dúnyaǵa dawrıq sala alǵak Kúkshıǵıs klas-eikalıq ádebiyatında «Jeti juldızdı-ń biri» e sap-lanǵan e ń kórnekli sáz ustalarınıń biri
edi. Onıń ismi tez waqıttıń ishinde-aq pútkil Kúnshıǵıs penen Batısqa taralıp ketti. Onıń danıshpanlıq penen ja-zılǵan poeziyası aldında pútkil dúnya júgindi.
Ol hátte wázir dárejesine jetiwine qaramastan mansaptan kóre xalıń mápin joqarı sanaǵan, óz dó-retpelerinde ápiwayı xalıq mápin jırlaǵan, barlıq nárseden
kere xalıńtı, xalıq táǵdirin oylaǵan, óz kelyoshegin kórkem deretpege baǵıshlaǵan haqıyqıy in-san edi.
Áliysher Nawayı 1441-jılı, 9-fevralda sol dá-wirdiń eń kórnekli ńalalarınan bolǵan Xerat qala-sında tuwıldı. Ákesi Ǵiyasatdin kishkene saray hámel-darlarınan
biri bolǵan. Anası Temuriy shaxzadalar-dıń tárbiyashısı bolǵanı ushında jaslıǵınan |
|
|||||||||
baslap-aq shaxzada balaları menen birge tárbiyalanıp esti. |
|
|
|
|
||||||
Saray |
shaxzadaları |
arasındaǵı talas-tartıslar jas Áliysherge de tásir qılmay |
|
|||||||
qoymadı. Shaxruq mırzanıń óliminen keyin Áliysher semyası Iraqqa kóshti, sońınan |
|
|||||||||
Ábilqasım Babur járdeminde Xeratqa qaytıp keledi hám ez oqıwın dawam etedi. |
|
|||||||||
Ol jas waqıtlarınan |
baslap-aq |
kórnekli parsı shayırı Saadiy |
Sheraziydiń |
|
||||||
«Gúlistan» hám «Bostan» shıǵarmaların, sonday-aq Fadratdin Attardıń «Qus-lar |
||||||||||
tilin» qunt penen oqıy baslaydı. |
|
|
|
|
|
|
||||
Onıń |
Temuriy |
shaxzadalarınan |
bolǵan |
|
Xusayn |
Bay- |
||||
qara |
menen |
mektepke |
birge |
oqıwı |
hám |
doslasıwı |
kele- |
|||
shegi |
|
ushın |
úlken |
jol |
ashıp |
beriwge |
járdemlesedi. |
|||
Nawayı |
|
on-on |
|
eki |
jaslarınan-aq |
qosıń |
|
jazıwǵa |
ki- |
|
risedi. |
|
Bul |
jolda |
oǵan |
óz |
zamanınıń |
|
eс |
kórnekli |
|
shayırlarınan |
bolǵan |
Lutfiydiń |
ustazlıq |
|
járdemi- |
|||||
niń ayrıqsha bolǵanlıǵı málim. |
|
|
|
|
|
|
||||
Áliysher ata-anasınan jetim qalıp, on bes jasla-rınan baslap dostı Xusayn |
|
|||||||||
Bayqara meńen birlikte Ábilńasım Babur sarayına xızmetke kiredi. Sol jıl-ları ol |
|
|||||||||
óz zamanınıń e ń ájayıp |
adamları |
parsı-tá-jik ádebiyatınıń kórnekli |
shayırı |
|
||||||
Ábdiraxman Já-miy hám Mashxadtıń danıshpan adamları Sayd Xasan Ardasher hám |
||||||||||
Kamal Turbatiyler menen ushırasńan. |
|
|
|
|
|
|
||||
Biraq bul dáwirlerde de Xorasan taxtı ushın bol-ǵan sawash jánjellerdiń izi |
|
|||||||||
úzilmeydi. 1459-jılı Xorasan taxtın iyelegen' Ábdisayıt mırza zalım hám reyimsiz |
|
|||||||||
bolıp shıǵadı. Bunnan keyin Nawayı ilaj-sız Samarqandqa ketiwge májbúr brladı. Ol |
|
|||||||||
Samar-qandta kep ǵana alımlar menen ushırasıp birneshe doslar arttırǵan. Sońınan |
|
|||||||||
1469-jılı óziniń dostı Xusayn Bayqaranıń Xorasan taxtın iyelewine bayla-nıslı |
|
|||||||||
Xeratqa qaytıp kelgen. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||
Álisher Nawayı Xeratqa qaytıp kelgennen keyin sol waqıtları patsha bolıp |
|
|||||||||
turǵan ózinin dostı Xu-sayn Bayqaranıń birinshi wáziri bolıp tayıilana-dı. Ol |
|
|||||||||
wezir bolıp turǵan waǵında ztirapına kep ǵaia alım hám dilwarlardı jıynai, |
|
|||||||||
Xorasannıń aba-danlıǵı ushın xızmet e tken. Elde ádalat hám tártip ornatıwǵa aktiv |
|
|||||||||
qatnasqan. Biraq ózleri Temuriy áw-ladlarınan e saplansa da bilimsiz hám parasatsız |
|
|||||||||
bolǵan |
ayırım saray |
ámeldarlarına |
Nawayınıс |
bul háreketi unamaydı. Ásirese |
|
|||||
wázirlik orınǵa talas-qan Majitdin buǵan jamanlıq isleydi. Solay etip - 46 -
|
Nawayı saraydan shetletilip, Astrabad qalasına há-kim etip jiberedi. Biraq bul |
|
|
||||||||||||||
sheshim negizinen al-ǵanda súrgin menen barabar e di. Nawayı Astrabad-ta úsh jılǵa |
|
||||||||||||||||
shamalas |
bolǵan. Biraq densawlıǵınan |
ayırılıp Xeratqa |
qaytıp |
kelgen. Keyingi |
|
|
|||||||||||
ómiriniń |
hámmesinde kórkem shıǵarmalar jazıwǵa |
baǵıshlaǵan. Solay |
e tip |
Nawayı |
|
||||||||||||
1501-jılı 3 yanvarda alpıs ja-sında qaytıs boladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||
|
Áliysh?.r |
Ńawayı |
haqqında |
|
házir |
|
|
Amerika |
|
da, |
Ba- |
||||||
tıs |
|
Evropa |
da, |
Turkiya |
|
hám |
Awǵanıstan |
da |
|
birqansha |
|
||||||
ilimiy |
miynetler |
|
jaratılǵan. |
|
Biraq |
|
|
onıń |
|
|
watanı |
|
|||||
bolǵan |
Ózbekstanda |
|
bul |
másele |
bárinen |
|
de |
|
|
|
joqarı |
|
|||||
shıńǵa |
keterilgen. |
|
Bul |
baǵdarda |
kóp |
|
ǵana |
|
|
|
alımlar |
|
|||||
jetisip |
shıǵıp |
|
onın, |
|
ájayıp |
miyrasın |
|
pútkil |
|
|
dunya- |
||||||
ǵa |
|
jaymaqta. |
|
Belgili |
|
alım |
|
Sharafutdinovtıń |
|
|
«Áliy- |
|
|||||
sher |
|
Nawayı», |
|
Hámid |
Sulaymannıń |
|
«Nawayı |
|
|
qoljaz- |
|
||||||
baları», |
|
Parsa |
|
Shamenevtiń |
|
«Xasa» |
|
Natan |
|
Mallaev- |
|
||||||
tiс |
|
«Danıshpan |
|
shayır |
|
hám |
oyshıl», |
|
«Nawayı |
|
|
poeziya- |
|||||
sının. |
|
xalıqshılıq |
|
negizleri», |
|
Ábdiqádir |
|
|
|
|
|
Xaytme- |
|||||
tovtın |
|
«Nawayı |
lirikası», |
|
|
Áziyz |
|
Kayumovtın, |
|
|
|
«Na- |
|||||
wayı |
|
xamsa»sı |
|
haqqında |
|
arnawlı |
|
|
izertlewler», |
|
|
Suy- |
|||||
ma |
|
Ǵánievanın |
|
«Áliysher |
|
Nawayı», |
|
Ábdirashid |
|
|
Ábdi- |
|
|||||
ǵafurovtın |
«Nawayı |
satirası», |
|
Sadır |
|
|
|
|
Erkinovtıń |
|
|||||||
«Farxad |
|
hám |
|
Shiyrin», |
|
Sayda |
Narzullaevanıń |
|
|
«Láy- |
|||||||
li |
Májnun», |
Izzat |
Sultannıń |
«Nauayınıń |
|
|
|
|
|
júrek |
|
||||||
dápteri», |
|
Yaqıpjan |
|
Ísaqovtın, |
|
«Nawayınıń |
|
dáslepki |
|
||||||||
lirikası»— |
dep |
|
atalǵan |
|
júdá |
|
kóp |
|
ilimiy |
|
izertlew- |
|
|||||
ler |
|
hám |
kitaplar |
|
maydanǵa |
kelgen. |
Bul |
haqqında |
|
|
at- |
\ |
|||||
pa-at aytıp bahalap beriw oǵada qıyın. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
Nawayı shıǵarmaların |
úyryoniw jolında rus |
alım-larınıń da atqarǵan |
reli |
|
|
|||||||||||
úlken. Bul máselelerde A. Borovkov, E. E.. Bertels, I. Yu. Krochkovskiy, |
V. |
M. |
|
||||||||||||||
Jirmunskiy, A. N. Kononov, B. P. Piotrovskiy, B. T. Rudenko kibi alımlardın. |
|
|
|||||||||||||||
miynetlerin tilge |
alǵan maqul. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
Nawayı |
lirikasınıń |
|
|
negizin |
|
ńuraǵan |
|
|
«Xazoyinul |
|
||||||
- |
maoniy» |
(Maǵanalar |
|
ǵáziynesi) |
negizinen |
|
tert |
ki- |
|||||||||
taptan |
turatuǵın |
|
úlken |
|
diwan. |
Bul |
|
kitap |
túrli |
|
jıl- |
|
|||||
lar |
|
arasında |
|
jazılǵan |
|
|
bolıp, |
|
tiykarınan |
|
|
1491-1498- |
|||||
jıllar |
|
arasında |
|
dúzilgen. |
|
Bunda |
Nawayı |
óz |
|
|
ómirin- |
|
|||||
de |
|
jazǵai |
lirikaların |
|
tert |
pasılǵa, |
|
bólip |
|
|
qaraǵan.. |
||||||
Yaǵnıy, |
7 |
jastai |
|
20 |
jasha |
shekem |
jaslıq, |
20 |
|
jastan |
|
||||||
35 |
jasqa |
'shekem |
.jigitlik, |
|
35 |
jastan |
|
45 |
jasqa |
|
shekem |
||||||
orta |
|
jaslıq, |
|
45 |
jastan |
|
60 |
|
jasqa |
|
shekemgi |
|
aralıq |
|
|||
ǵarrılıq |
dep. |
esaplaydı. |
|
Solay |
etip |
|
bul |
diwanǵa |
hám- |
||||||||
mesi |
|
bolıp |
3132 |
hárqıylı |
|
lyrikalıq |
|
|
janr |
|
úlgileri |
|
|||||
kirgizilgen. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
Adam balasının, dúnvyada, tutqan ornı úlken máse-le. Birew patsha bolsa, birewler |
|
|||||||||||||||
bir kásiptiń iyesi. Biraq hárqanday insan e z kásibinen nalımawı onı sú-yiwi, |
|
|
|||||||||||||||
kishkene kásiptiń ózinen-aq mazmunlı nátiyje shıǵarıp onnan baxıt hám abroy tabıw |
|
|
|||||||||||||||
zárúrligin uq-. tıradı. Adam óz kásibinen kamal tabıwı, ushın iz-leniwi, waqıttı |
|
|
|||||||||||||||
únemlewi kerek. «Eger waqtıńdı ut-tırsan,—baxıt qashadı»-dep uqtıradı Nawayı Yaǵ- |
|
||||||||||||||||
nıy:
Iyele tezden sen, ónerdiс túrin, Uaqıt jetkizbeydi — ushqan jıldırım. Bul úlken báygiden keshikken adam Uyqıda qalǵanday aldanar mudam.
- 47 -
Shax bolıw shárt emes, shártli insan bol, |
|
|
|
|
|||
Biraq bul dúnyaǵa kerek insai |
|
|
|
|
|
|
|
Nawayınıń pikirinshe hátte dúnyaǵa kelip ketip. |
|
|
|
||||
atırǵan patshalardıń ózi de hárqıylı. |
«Birewleri |
|
|
|
|||
bul dúnyanı dúzetse, birewleri buzıp |
atırǵanday». |
|
|
|
|||
Sonıd ushında ol hámme waqıt ádalatlı |
patshayın. |
|
|
|
|||
bolıwın árman etedi. Bul pikirler onıd:" |
|
|
|
|
|||
Dúyayaǵa san mıń shax keldi hám ketti, |
Birewleri buzdı, biri dúzet.ti. |
|
|
||||
degen |
qatarlarında |
bul |
pikirler |
oǵada |
ayqın |
ay- |
|
tılǵan. |
Óz |
|
poeziyasında |
teren, |
súwretlegendey |
|
Nawayı |
|||
hesh |
waqıt |
tek |
ózi |
hańqında |
ńayǵırǵan |
emes. |
Ol |
hám- |
||
me |
waqI* |
|
xalıq |
atınan |
sóyleydi. |
hám |
xalıq |
dárti |
me- |
|
nen. qıynaladı, quwanadı. Sonıń ushında ol: |
|
|
|
|
|
|||||
|
Ózime jaia qılsa, bir mártebe «waq» dermen, |
|
|
|
|
|||||
|
Byraq elge japa qılsa, mın. mártebe «dat» dermen. |
|
|
|
||||||
|
— |
dep |
pútkil |
álemge |
jar |
saladı. |
Nawayı |
lirikası- |
||
nın. |
tematikası |
|
hár |
qıylı.- |
Onda |
ásirese |
siyasiy |
|
fi- |
|
solofiyalıq |
|
lirika |
|
menen |
bir |
qatarda |
muhabbat |
hám |
||
tábiyat |
lirikaları |
|
eń |
baslı |
orınǵa |
kóterilgen. |
Na- |
|||
wayı ez ǵázzellerinde hayal-qızlardın, pákligin hám
-opadarlıǵın úlken yosh penen jırlaǵan. Bunday pi-jirler onıd: Júz tumen napań erden jaqsıraq, Pák qatınlar ayaǵınıń basqan izi. -—dep baslanǵan ǵázzel ńatarlarında oǵada ayqın kó-
rinedi. -
Yaawayı poeziyasında sufizm elementi bar. Biraq ol sufist shayır bolıp qalǵan emes. Ol ózin «tárki dúnyalıqtan» awlaq tutıp, gezzallıqtıń hámmesinde -bul dúnyadan
izleydi. Sonın, ushın da ol |
|
Zaxidler |
diń |
«O |
dúnya» |
haqqındaǵı |
túsiniklerine |
||||
pútkilley qarsı shıǵıp: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
Zahid saǵan húr |
bolsa, janana kerek Jánnet saǵan bolsın, maǵan máyxana kerek. |
||||||||||
— |
|
dep |
jazǵanlıǵı |
bunıń |
ayqın |
dáliyli |
bola |
aladı. |
|||
Tap |
usı |
ńatarlarǵa |
únles |
bolıp |
jazılǵan |
|
ekinshi |
||||
bir ǵázzelinde Nawayı: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Maǵan táriyp e tti ol, |
o dunyanıń gózzalın, Ol |
gózzaldıń kórmey turman, |
bul |
||||||||
gózaldan abzalın. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
— |
|
dep |
jazıwında |
da |
úlken |
haqıyqatlıq |
bar. |
Sebebi, |
|||
Nawayı |
|
jasaǵai |
zamanda |
|
sufistler |
«tárki |
dúnyashı- |
||||
lbsh» |
|
haqqındaǵı |
pikirlerdi |
|
kóp |
aytqan |
bolıp |
«ekin,- |
|||
shi |
dúnya» |
(adamnıń |
elip, |
qaytadan |
tiriliwi) |
|
hám |
||||
ondaǵı jánnet haqqında kóp ǵana pikirlerdi aytqan. |
|
|
|
|
|
||||||
Nawayı adamlardı iymanlı hám hadal bolıwǵa shaqıradı. Biraq iyman menen |
|||||||||||
hadallıq bul dúnya-nı gúllentiw ushın kerek e kenligin uqtıradı. Ayı-rım pasıq |
|
||||||||||
minezli adamlardıń, zaxıd |
hám shayırlar-dıń háreketlerinen |
nalıp, «olar menen |
|
||||||||
gúresiwden men pútkilley sharshadım. Bular «dozaqta» óz sıba-ǵasın aladı» — degen |
|||||||||||
pikirge keledi |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
Áliysher Nawayı bunnan tısqarı kep ǵana epika-lıс shıǵarmalar jazdı. Bulardıń |
|
||||||||||
arasında 1482-1485 jıllarda |
jazılǵan «Xamsa» (Bes kitaptan ibarat dástan). 1499- |
||||||||||
jılı jazılǵan |
«Lisanut-tayr» |
(Qus-lar |
tili) shıǵarmaları |
ayrıqsha dıqqatqa |
iye. |
|
|||||
Ási-rese «Xamsa» Áliysher Nawayınıd dańqın pútknl1 álemge jayǵan e di. Álbette xamsa jazıw Kúnshıǵıs •ellerinde burınnan-aq bar dástúr. Xamsa dóretiw isinde eliwden artıń shayırlar ńatnasqan bolsa da, bul ,baǵdarda tek tert.adam ǵana putkil dúnyaǵa belgili bolıp qaldı. Bulardan eń birinshi mártebe «Xamsa» nsazıwdı baslaǵań kórnekli azerbayjan shayırı Ni-zamiy Ganjaviy (XPásir) hám bunnan eki ásir ke-yin
- 48 -
Hind elinde Xısıraw Dexleviy, Nawayınıń za-manlası kórnekli parsı-tájik shayırı |
|
|
|||||||||||
Ábdiraxman Jámiy hám Áliysher Nawayınıń ózi. Bul jazılǵan Xamsallar negizinen |
|
||||||||||||
bir derekke tiykarlanǵan,bolsa da, biraq olardıń .hár biri' bir-birinen parıq qı- |
|
|
|||||||||||
ladı. Sebebi hár Xamsada jaratılǵan obra-zlarda shayırlardıń jasaw dáwirine ńarap |
|
|
|||||||||||
ádewir e zgeris-lerge ushıraǵan. Bul jaǵdaylar kóbirek Xısıraw, Bah-ram, Farhad hám |
|
||||||||||||
Shiyrin obrazlarında ádewir kózge taslanadı. Bunnan tısqarı Nizamiy, Dexleviy, Já- |
|
|
|||||||||||
miyler Xamsanı parsı tilinde jazǵan bolsa, Áliy-sher Nawayı túrki tilinde jazadı. |
|
|
|||||||||||
Bul jaǵınan ńa-raǵanda da Áliysher Nawayınıń miyneti oǵada úl-ken. Nawayı Xamsa |
|
||||||||||||
jazǵaida da ózinen aldın ótken ustazlarına úlken húrmet penen qaraydı. Eń birinshi |
|
||||||||||||
mártebe Xamsa jazıi qaldırǵan Nizamiy Ganjaviydi alǵıslap: |
|
|
|
|
|
|
|
||||||
Emes ańsat, bul zaman ishinde turmaq, Nizamiy pánjesine pánje urmaq. |
|
|
|||||||||||
— |
dep ayta kelip, Xamsa avtorları bolǵan úsh ustazına da úlken |
||||||||||||
minnetdarshılıq bildirmekshi boladı. Yaǵnıy; |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
Jollasa bul jolda Nizamiy jolım, Qollasa Xısıraw menen Jámiy qolım. dep |
|
|
|||||||||||
jazıp, |
bul'húrmetli |
ustazları |
|
aldında |
|
|
|
|
bas |
||||
iyedi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Nawayı bul ájayıp kitaptı jazıw jolında |
|
óz ustazları sıyaqlı bes kitapqa |
|||||||||||
bóledi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. «Xayratul-abrar» (Jaqsı adamlardıń hawlıǵısıwları); |
|
|
|
|
|
|
|
||||||
2. «Leyli hám Májnún»; |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
3. «Farhad hám Shiyrin» |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
4. «Jeti ıqlım». |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
5. «Saddi Iskandarin» (Iskender diywalı). Bul besewi de tematikalıq jaǵınan |
|
||||||||||||
basqa |
Xamsalarǵa |
oǵada |
jaqın. |
Biraq |
Nawayı |
bul |
|
temalardı |
e |
zin- |
|||
she rawajlandırǵan. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
«Xayratul-abrar» Nawayının, óz zamanına bolǵan filosofiyalıq kóz-qaraslarında |
|
||||||||||||
payda bolǵan. Sonıń. ushında onı filosofiyalıq, soсial-ekonomikalıq, tár-biyalıq |
|
|
|||||||||||
máseleler tiykarında bahalaw múmkin. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
«Leyli Májnún», «Farxad hám Shiyrii» hám «Jeti-ıqlım» da ıshqı muhabbat |
|
||||||||||||
máseleleri menyon birlik-te |
ádalatlı hám ádalatsız |
patshalar |
obrazı |
menen |
|
||||||||
ushırasamız. Álbette bul dástandaǵı syujetler Kún-shıǵıs e llerine burınnan-aq kóp |
|
|
|||||||||||
tarqalǵan |
arablar-dın, |
«Qays hám Láyli», Mısır hám |
Assiriyanın, |
«Jeti |
gózzal», |
|
|||||||
«Mehribanu hám Shiyrin» qıssalarınan alın-ǵan. Solay bolsada bul obrazlardı |
|
|
|||||||||||
Nawayı óz dáwi-rine ádewir'jaqınlastıradı. Usınday sebepler |
me-nen hár Xamsada |
|
|||||||||||
patshalar obrazı hárqıylı. Xısıraw menen Bahram geyde ádalatlı, bazda ádalatsız |
|
||||||||||||
bolıi kórinedi. Ashıqlar obrazında da tap sonday ózgeshelikler bar. Álbette buǵan |
|
||||||||||||
sebepshi bolǵan jaǵdaylar da bar e di. Nawayı dáwirindegi belgili shayır |
|
qız |
|||||||||||
Rabiyanıń bir quldı |
jaqsı kórip qalıwı, |
yaki bolma-sa Temirdin, |
aqlıǵı |
Xalil |
|
|
|||||||
mırzanıń bir temirshi-nin. qızı |
Shadimúlkti jaqsı kóriwi, |
^Májkún»— dep atap |
|
|
|||||||||
onıń ústinen kúliw hám onın, ashıq bolǵanı ushın ayıplanıp súrginde eliwi, sońınan |
|
|
|||||||||||
Shadimúlk-tiń óz ashıǵı qábiri úetine barıp kóksine |
|
qanjar urıp qaytıs bolıwı |
|
|
|||||||||
Nawayınıń ashıqlıq haqqında-ǵı dástanlarǵa qol urıwına sebepshi bolǵanlıǵıia |
|
|
|||||||||||
heshkim gúmanlana almaydı. Sonıń ushında Nawayı-nıń qálemine tiyisli bolǵan túrki |
|
||||||||||||
tilindegi «Láy-li hám Májnún» ádewir tásyrli bolıp shıkdanlıǵın moyınlawımız |
|
|
|||||||||||
kerek. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Al |
Farxad obrazı bolsa |
Xamsada |
pútkilley |
jańa obraz. Bul e rte |
dáwirdegi |
|
|||||||
qıssalardıń hesh birewin-de de joq. Sonıń ushında Nawayı bul obrazdı sol wa-qıttaǵı |
|
|
|||||||||||
Xorasandaǵı, suw tansıqlıǵı iátiyjesinde |
ózi oylap |
tapqan |
háreketshil obraz. Ol |
|
|
||||||||
ápiwayı xa- |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
lıq arasınan shshqan ádalatlı, sadaqatlı hám batır jigit. |
|
|
|
|
|
|
|
||||||
Al Iskender Zulxarnayn obrazı Nawayı xamsasın-da pútkilley ózǵeshe. Nizamiy |
|
||||||||||||
hám Dexleviyde Isken-der sháwketli patsha bolıw |
menen |
bir |
qatarda |
payǵam-bar |
|||||||||
|
|
|
|
- 49 - |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
sıpatında súwretlegen. Al Áliysher Nawayı bol-sa Iskender Zulxarnayin (Aleksandr Makedonskiydnń) e i baslı sıpatı onıń aqıllı, kúshli hám bilimli bolıwında dep biledi. Sonın, ushında Iskender óz átirapına kóp ǵana alımlardı jıynaǵan. Bular Nańumojis (AristotelDIń atası). Aflatun (Platon), Suxrat (Sokrat) Buqrat (Gippokrat.), Faysongurs (Pifagor) hám taǵı basqalar.
Bul jolda Nawayı álbette realistlik joldan bar-ǵan Aleksandr Makedonskiydiń dańqqa erisiwinde áy-yemgi Greсiya alımlarınıń tutqan ornın ashıp kór-setkyon.
Solay etip, Áliysher Nawayının, qálemi menen túrki tilinde payda bolǵan Xamsa pútkil dúnya áde-biyatınıń eń jarńın ǵáziynelerinen orın aldı
- 50 -