Shıǵıs xalıqları ádebiyatı

Sonıń ushın bul qıssalardın, srjetlik táreple-rine de itibar berińkirep, paydalı táreplerin úyre-niwimiz kerek.

adam ushın tán e mes. Esapsız baylıq hám gózzallıq-tı tal.ap e tedi. Adamlar bay hám gózzal bolmasada bul isti islewge esh boladı. Solayınsha olar qattı gúnáǵa batadı. Bul pikir Suwpı Álliyardıń temende :gi ǵázzelinde tolıq aytılǵan. Mısalı:

Adamzattı hálek etti ekkisi, Biri tamaǵıdur, biri—xirisi.

Demek Suwpı Álliyar XVI—XVII ásirdegi Orta Aziyadaǵı sufizm táǵliymatınıń eń iri wákillerinen biri bolıp e saplanadı. Ol Islam ideologiyasınıń rawajlanıwı

ushın shın kewli menen gúresken.

- 31 -

qaraqalpaqlar arasındakóp tarqalǵan bólegi. Bunda Rustem hádden tısqarı batır sıpatında súwretlengen. Rustem Turan shóllerinde kiyik quwıp, hálden tayıp, qulan gúshin jep, máy iship uyqlap qaladı. Oyansa Raxsh atlı atı joq. Samangan sháhárine baradı. Sháhár patshası miyman qıladı. Patshanıń qızı Taxminanı xanım ashıq bolıp Rustem oǵan úylenedi. Raxshtı da tawıp beredi. Rustem óz jurtına ketedi. Iran hám Turan arasındaǵı kelispewshilikler sebepli Rustem Turanǵa qayta almaydı. Al Turanda tuwılǵan onıń balası Suxrab atasınıń kim e kenligin bilmeydi áke hám sawashqa túsedi. Rustem tolıq kúshine iye bolıp Suhrabtı bılǵap tasqa uradı. Ólim halatında jatırǵan Suhrab óz ákesiniń atı Rustem ekenligin aytadı. Rustem óz balası ekenligin bilip topıraq shashıp jılaydı. Ol balasın Aman saqlap qalıw ushın Qay Qavustan Balzam soraydı. Qay Qavus ata hám balanıń birigip ketiwinen qorqıp balzam bermeydi. Suhrab usılayınsha qaza tabadı. E.E.Bertels óziniń "Prası-tájik ádebiyatı tariyxı" kitabında "Shaxnama"daǵı ápsanawiy qaharman Rustem obrazınıń kóp jaǵdayda shayır tárepinen oǵada adamgershilikli, qayırqom, mehriban qılıp onı obrazn júdá jaqsı e tip ashıp bergen"-dep kórsetedi. Shıǵs xalıqları ádebiyatınń ataqlı awdrmashısı S.Lipkin (óziniń ǴTradiсiyalar hám epigonlıq haqqndaǴ degen) maqalasında ǴShaxnamaǴ haqqında bılay jazadı. ǴSalıq sisteması, saray úripádetleri, áskeriy bólimlerdiń strategiyası hám taktikası, túrli túr taypalardıń óz-ara múnásibetleri, olardıń turmsı, mámleket dúzilisi, siyasiy tásirleri, ǵálleshilik, sharwashılıq, awshılıq, bázimler, oyınlar,….. xojalıq dástúri, túrli taǵamlardı pisiriw usılları, diniy isenimler, xarakterler, áskerlerdiń, sawdagerlerdiń, ónermentlerdiń, diyxanlardıń, patshalardıń, ruwhanıylardıń, qozǵalań basshılardıń

t.b. júzlegen xarakterler bári Ferdawsiy ǴShaxnamaǴsında sóz e tiledi. Bular Ferdawsiydiń ózi jasaǵan dáwirine jaqın turǵanın, kóp waqıya hám obrazlardı kórsetiwge tek ǵana miflerden hám ápsanalardan e mes, óz dáwirindegi ayırım adamlardan ilhamlanǵanın kórsetedi.

ǴShaxnamaǴnıń úshinshi bólimi tariyxıy dáwirler menen baylanısıp jeti ásirlik Iran tariyxın óz ishine aladı. Bul zardushlıq dini payda bolǵannan baslap. Iranda arab basqınshılarınıń húkimranlıq dáwirine shekemgi waqıyalar sóz e tiledi. Qánigelerdiń maǵlıwmatına qaraǵanda bul bólim Irandaǵı tariyxıy waqıyalar menen ádewir jaqın. Yaǵnıy avtor kóbirek tariyxıy faktlerge tiykarlanǵan. Bul bólimde Samaniyler dáwirindegi waqıyalar ilimpaz Berzuiydiń Hindstannan ǴQalila hám DimnaǴ dep atalǵan kitaptı alıp keliwi, shaxmat oyını hám qaǵıydaları haqqında pikirler bar.

Shaxnamanıń barlıq ideyası basıp alıwshılıq, qaraqshılıqqa pútkilley qarsı danıshpanlardıń ólimin óz kózi menen kórgen shayır urısqa nálet aytadı. Ulıwma Ferdawsiydiń dástanı epik tradiсiyalar qollanılatuǵın áyyemgi dáwir menen kórkem ádebiyatta realizm hám romantik tendenсiya júzege keltirgen orta ásirdegi dóretpe.

- 33 -

Sharap ishseq aqılı dana menen ish, Ya gúl júzli qası qara menen ish, gey-geyde ish, awlaq jayda ishe ber, Biraq, samsam shama menen ish,

Dúnyada adma tuwıladı, ónedi , ósedi, óledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp júrgen topıraqta patshanıń bası, shopannıń barmaǵı aralasıp jatpaǵanına kim kepil boladı. Hátte "máy quyılǵan mına gúzede bir waqıtları sulıw qız bolǵan shıǵar"-degen pikirge keledi.

Mınaw gúze mendey bolǵan yar qumar,

Súygeni de qra burım, xosh nigar,

Bul gúzeniń tutqası da bir gezde,

Gózzal moynın qushaqlaǵan qol shıǵar.

Mına gúze-patsha shıǵar, xan shıǵar, Endi bunnan suw iship júr jalshılar, Sharap quyǵan ıdıslardıń ishinde, Sulıwlardıń erinleri bar shıǵar.

Qullası Omar Hayam XI ásirde jasaǵan sóz sheberi ómirge filosofiyalıq pikir júrgizgen danıshpan shayır.

- 35 -

Kóringende ashlar, ǵrib hám jaǵdaysız,

Záhár bolǵay awzımdaǵı hár tislem nan,

Eger bánt bolıp zindanda dostı jatsa.

Qaysı kisi gúlzarda sayranlar eter.

Saadiy bul hikayada waqıya hám adamlardıń sırqı súlderin real súwretlew menen

ekilenbesten sóz etedi. Máselen ondaǵı bir hikayatta Hajjoj degen zalım arab patshası ǵárib bir dárwishten óziniń haqına bir duwa qılıwın soraydı. Dárwish: -"ey, quda, bunıń janın al!" degen duwa qıladı. Hajjoj hayran bolıp: - "Quda haqı bul qanday duwa?"- deydi. Dárwish bolsa:- Bul hám sen ushın bárshe musılmanlar ushın e ń jaqsı duwar! "-dep juwap beredi.

Jáne bir hikayatta bir insapsız patsha bir parsıdan "Ibadatlarıń ishinde e ń jaqsısı qaysı" dep saraydı. Ibadatshı bolsa: "Seniń ushın kúnniń yarımında uyqlaw. Sebebi, sarras sol waqıtta sennen adamlarǵa zállel kelmeydi"-dep juwap beripti.

Saadiy hikayatlarınıń formalarınan kórinip turǵanınday, olar xalıq awızeki dóretplerindegi hikayatlarǵa hám kúldirgi áńgimelerge júdá jaqın keledi. Shayırdıń "Gúlistan" hám "Bostan" atlı danıshpanlıq shıǵarmları dúnya ádebiyatında tereń iz qaldırdı.

- 37 -

HAFÍZ SHERAZIY

Jobası:

1. Hafız Sheraziydiń dóretiwshiligine ulıwma sıpatlama 2. Ǵázzel haqqında teoriyalıq túsinik

3. Hafız Sheraziydiń ǵázzelleriniń kórkem mazmunına sholıw jasaw

H. Sheraziy XIII-XIV ásirde jasaǵan parsı-tájik klassikleriniń biri Ol pútkil dúnya ádebiyatında ǵázzel janrınıń dańqın shıǵarǵan belgili sóz sheberlerinen

Hám olardıń húrmetine ǵázzel oqıp jılayın

- 38 -

Hafızdıń ǵázzelleri muhabbat haqqında bolıp, insannıń ómirge degen súyiw sezimin jalınlı qumarlıq penen jırlaydı. Onıń ǵázzelleri xalıq arasında nama menen aytıladı. Ol ózin haqıyqıy muxabbat jırshısı dep biledi.

Eger de kim yar ıshqısında kózdiń jasın aǵızdı Ol álbette oylaǵanı shayır Xoja Hafızdı

Muhabbat teması shınında da Hafız dóretpesinde oǵada keń hám tereń lirizm menen alınǵan .

Qırmızı gúlden samal, maǵan aramat alıp kel Hám háste janıma bir hararat alıp kel

Dártke sazawar kewildiń dártine dárman ber Yar xabarı túrtilgen bes qatar xat alıp kel

Kewlim sarsan, kózim giryan sol nigardıń jolında Kekilinen tar , kirpiginen oq –bir isharat alıp kel Jat mánzilde ayralıqtan qartaydım men háy samal Jaslıq piyalasınan bir jutım pal alıp kel

Sergitsin jaslıq sharabı ǵam kewlimdi , al eger Shıpasız bolsa, meyli, janǵa apat alıp kel Oylama erteńgini, táǵdir móri basılǵan

Bir bet qaǵazdı maǵan tezden uzat, alıp kel Sayratar tilin Hafız jubatsam dep ǵam kewildi Qırmızı gúlden, samal, maǵan aramat alıp kel.

Mine bunday qatarlar shayırdıń ólmes ádebiy miyras iyesi ekenligin sezdirip

turadı.

- 39 -

ABDIRAXMAN JÁMIY (1414-1492) Jobası:

1.Abdiraxman Jámiydiń ómiri hám dóretiwshiligi

2.Jámiy dóretiwshiliginiń baslı tematikası

3.Shayır lirikasında filosofiyalıq kóz-qarasları

jasaǵan zamanda turmıstaǵı bolıp atırǵan waqıyalarǵa e rkin pikir bildiriwshi shayırlar menen bir qatarda ádalatsız patshalarǵa qásiyda jazıp, orınsız maqtaytuǵın ayırım jeńil tábiyatlı saray shayırları da bar edi. Bul pikirler álbette shayırǵa jaqpadı. Sonıń ushın da ol :

- 40 -