Shıǵıs xalıqları ádebiyatı
.pdfARAB ÁDEBIYaTÍ: "MÍŃ BIR TÚN"
Jobası: 1. Erte dáwirdegi arab ádebiyatı haqqında túsirik 2. "Mıń bir tún" tuwralı ulıwma sıpatlama
3. "Mıń bir tún"niń obrazlar dúnyası
4. " Mıń bir tún"niń dúnya ádebiyatındaǵı áhmiyeti.
Orta.Aziyada arab tilindegi kitaplardıń tarqalı-wı oǵada e rte dáwirlerden baslanadı. Bulardıń ishin-de Ibn Kuteybanıń (828 — 899) «Shayırlar kitabı»,
Abul Faradjdıń (897 — 967) «Qosıqlar kitabı» ay-rıqsha orındı iyeleydi. Olardıń kópshiligi qoljaz-ba túrinde tarqalǵan hikmetler e di. Sońın ala arabtilinde jazılǵan bir neshe xalıq kitapları tarqala basladı. Olardıń arasıida ásirese «Mıń bir tún» (Alf Leyla va Leyla) ayrıqsha orındı iyeleydi. Bul kitap arab tilinde jazıltan e rtekke tákabbil-bir dástan bolıwına qaramastan onıń syujetleri tek arab e llerinen alınǵan e mes, kópshiligi hind ómiri-nen alınǵan. Bul máseleni dodalaǵan belgili rus alı-mı I. M .Filshtinskiy eziniń «Arab klassikalıq
ádebiyatı» — dep atalǵan miynetinde «Mıń bir tún» hind, arab, iran hám túr.k syujetleriniń qosılıspası-nan payda bolǵan»1 degen sheshimge keledi. Onıń ay-tıwı boyınsha bul kitapqa iranlılardıń «Sháriyar»-haqńındaǵı e rtegi baslı syujet e tip alınǵan. Hind-lerdiń Iran patshası Sháriyar haqqındaǵı erteginde, Sháriyar patsha hár kúnp bir hayal alıp, azanda tan at-qannan bas.lap olardı ólimge buyırǵan. Sonıń ushın
da bunday jawız patshaǵa hayal bolıwdı heshkim de qálemegen. Usınday bir jaǵdayda wázirdiń qızı Shax-rizada patshaǵa hayal bolıwǵa ırazı.'ekenligin bil-dirgen. Shaxrizada aqsham patshaǵa sonday bir tamasha-ertekti baslap, eń qızıq jerine kelǵende tańdı atırǵan.. Patsha: «Ertektiń kalǵan jerin e siteyin, sońı-nan óltirtermei» —
dep oylaǵan. Ekinshi aqshamda. e rtektin, onnan da qızıq jerine kelgende tań atıp ketken. Solay e tip e rtek bir hápte, ay hám jılǵa da-wam e tken. Ańırında aradan e ki jıl 281 kún yarnıyo bir mın, bir túnnen keyin .ertek tamam boladı. Bul aralıqta patsha ertek syujetleri tásirinde basqasha adam bolıp tárbiyalanadı. Ol Shaxrizadanı súyip qa-lıp óz niyetinen ńaytadı.
Bunnan tısqarı arablardıń 231 tún dep atalǵak ^ıssası da bar. Bul ńıssanıń syujetleri de Sháriyar ^ám Shaxrizadaǵa oǵada jaqın. Bunda da gózzal kyo-linshek 9 ay 9 tún dawamında patshaǵa qızıq ertek aytıp berip ólimnen qutıladı. Bul múddet ishinde kelinshek jas bosanadı. Patsha eziniń perzentli bol-ǵanın sezip, kyolinshekti ólimnen
azat etedi.
1 ' I. M. Filıntinskiy |
Arabskaya |
klassicheskaya |
literatura. « |
Moskva, Izd. |
«Nauka». 1965, str. 271-272 |
|
|
|
|
Arablardıń arasıida |
kóp tarńalıya |
ketken bul |
didaktikalık |
romanlardıń |
kópshiligi hind syujetle-ri tiykarında payda bolǵan. |
|
|
||
«Alif Láyla wá Láyla»daǵı aytılǵan syujetler bir mıń bir túnge sozılıp ketken bir mıń bir \ dás-tan. Álbette bundaǵı e rtek.yaki dástan túrindegi rá-wiyatlardıń hár birewi bir tańǵa jeterlik dárejede hikaya e tnlgenligi oqıwshını inandırmaytuǵın
bolsa da, ondaǵı hikayatlar qısqa bolıwına karamastan bel-gili.bir máqsetke baǵdarlanǵan. ' Buıda. arablardıń sol dáwirlerge tán bolǵai tálim tárbiya hám estetikalıq oyları bir kitapqa jámlengendey boladı. Sebebi bul shıǵarmanıń kompoziсiyalıq ózegin uslap tur-ǵan iatshaǵa hikaya aytıwshı eń baslı. qaharmannıń biri bolǵan qız hár bir hikayanıń e zinde de ańıl-pa-rasat, e ldi ádillik .hám ádilsizlik penen basqarıwdıń aqıbetleri, ilim úyreniw hám muhabbattı qádir-lewliс abzallıǵı pikirleri menen háddinen asıp, óz jolınan adasıp baratırǵan patshanı qaytadai tár-.biyalaw ushın da xızmet etedi. Kópshilik -alımlar «Mın. bir tún»di ertek dep esaplaǵan menen
de bul |
shıǵarmanıń syujetleri |
xalıq turmısı menen ádewir jaqın. Sebebi bunda |
ráwiyat |
e tilgen patshalardıń |
ayırımlarShıń atları háreketleri Shıǵıs xalıqla- |
|
|
- 21 - |
rınıń. tari-yxında ushıraydı. Demek bunı jazǵan adamnıń ózi de Qúnshıǵıs mádeniyatı tariyxınan ádewir xabardar bolǵan. Biraq bul shıǵarma folvk-lorǵa ádewir boyoındırılǵanı ushın da onda ápsana-nıń syujetleri ádewir muǵdarda ushıraydı.
Shıǵarmanın kompoziсiyası oǵada sheberlik penen dúzilgen. Sebebi hár bir tún ' waqıyasın bayanlawdıń e zinde de avtor áz aldına úlken maqset qoyadı. Birin shi jaǵınan shıǵarma syujetleri oǵada qızıqlı bolıp patshanı zeriktirmewi kerek. Eger patsha zerikken jaǵdayda qızdı ólim kútedi. Ekinshiden bul hikayat-ları menen shaxtı táwbege keltirip, qaytadan tárbiya-lawı zárúr. edi.
Álbette bul shıǵarma tutas bir mıń bir hikayattan ibarat bolǵanı ushın da onıń barlıtın ońıwshılar-ǵa aytıp jetkeriw múmkin e mes. Geypara shıǵıs izertlewshilerdiń aytıwına qaraǵanda bul shıǵarma bir mıń bir. kitaptan ibarat bolǵan. Sońınan bul kitap-taǵı hikayatlar ádewir qısqartılıp biriktirilgen.
Buinan tısqarı bul shıǵarmadaǵı hikayatlarda bir romannıń bir-birine baylanıeqan baplar sıyaqlı bi-rin-biri tolıqtırıp baradı. Máselen kitaptıń bas
betinen baslap-aq ushırasatuǵın Omar Nuǵman patsha hám onın, áwladları. haqqındaǵı hikayatlarda arab patshalıǵınıń ishi _menen tısına baha berilgeidey kórinedi. Sebebi Omar Nuǵman áwladı arasındaǵı da jaqsılıq penen jamanlıq arasında gúresiwshiler bolǵan. Ásirese onıń ulken balası Sharxan. Allataala onıń háreketlerin heshqanday súymeydi. Sonıń ushın ol hámme waqıt gúnaǵa batıw menen aq júredi. Íshqı jolında da talapları kelispeydi. Ákesi menen araz-lasıp basqa jurtqa ketedi. Ol jaqta da heshbir qız-dı qálemey júrip, urı Bádawiy tárepinen-urlanǵan anası basqa bolsa da ákesi bir bolǵan qarındası Nuzhat az-Zamanǵa úylenedi. Álbette bul máseleniń terkinin Sharqan da, Nuzhat az-Zaman da bilmeydi. Solay bolsada Allataala bulardı jazalaydı.
Kitaptıń 57 aqshamdaǵı hikayatlar menen 77 aqsham aralıǵındaǵı hikayatlar
negizinen usı máseleler haq-qında sóz etedi. |
|
|
Bul hikayatlarda patshanıń e n kishkene balası Daw-al |
Maqan oǵada |
aqıllı hám |
sabır taqatlı jigit sı-patında súwretlengen. Ol ózinin, jigit aǵasınıń Ie- |
|
|
rusalimde qattı qástelenip qalǵanın e sitip jolǵa shıǵadı. |
Biraq baskeser |
urı |
Bádawiyge ushırap ózi-niń qarındası Nuzxat az—Zamannan ajıralıp qala-•dı. Bir monshashınıń mehir muhabbatı hám doslıǵı tiykarında ǵana ol ólimnen aman qaladı.. Kvp ǵana qalalardı aralap óz qarındasın izleydi.
Ol hátte talantlı shayır sıpatında da kórinedi. Sebebi onıń óz qarındasın izlegen dártli kúnleri qosıqlar tiykarında berilgen. Mısalı:
Qarındastan ayrıldım, qaralı kewlim jubanbas, Shaxtın, qızın qaraqshı urladı desem inanbas. Júregime ot tiydi, jaman yoken jalǵızlıq, Qan tiygen daqtı heshkim de qanı menen juwalmas.
Eń izinde Daw al-Maqan óz darındasın izlep ta-badı. Bularada patsha Omar ibn an-Numandı óziniń qarsılasları záhár berip óltiredi. Soaınan e lge patsha saylaw kerek bolǵanda xalıh onıń úlken ba-lası Sharqannıń ádetlerin unatpay kishkene balası
Daw ál-Muqandı patshalyńсa miyasar keredi. Kitapta bul ráwiyatlar patshalar ádeti bayanı menen baylanıs-qan bolsa, sońǵı hikayatlarında xalıq hikmetlerine ádewir itibar beriledi.
"TOTÍNAMA"
Jobası:
1. "Totınama" boyınsha ulıwma sıpatlama 2. "Totınamada" ǵı tımsalıy obarazlar
3. "Totınama" hám onıń insan jan dúnyasın tárbiyalawdaǵı ornı
- 22 -
|
Arab |
jazba |
e stelikleriniń |
belgili |
shıǵarmaları- |
nıń |
biri |
«Totınama». |
|
|||
Kópshilik |
alımlar bul kitap e ń dáslep: «Hind |
ádebiyatında |
payda |
bolǵan» |
— |
dep |
||||||
jorıydı. Bul kitap hind ádebiy esteliklerine oǵada jańın bolıwına qaramastan, onıń |
|
|
||||||||||
Hind tilindegi jazba nusńaları tabılmaǵan. Sonıń ushında bul ki-tap eń dáslep arab |
|
|||||||||||
tilinen parsı hám túrkiy tilleoi"^ awdarılǵan. Sońǵı dáwirde hind tilinde tarqalǵan |
|
|||||||||||
ayırım nusqaları da bar. Biraq negizinen arab nus-qası tiykarında |
Orta Aziyaǵa |
|||||||||||
tarqalǵan. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Hátte bul kitap «Túrkiy Totınama»—dep atalǵan at penen 1904-jglı. Tashkentte |
|||||||||||
arab shriftinde, e ski e zbek tilinde basılǵan.' Bul Totınamaiıń arab nus-qalar-ınıń |
|
|||||||||||
parqı sonda, baslı ńaharmanlardıń atdta-rı ayırım ózgernslerge" ushıraǵan. Hiid |
|
|||||||||||
tilindegi nusqalarda baslı qaharmanlar hind, arab tilinde-gisinde arab, túrkiy |
|
|||||||||||
tilindegisinde túrk bolıp kele-di. Bul jaǵdaydı «Totınama»nı izertlewshi alım D. |
|
|||||||||||
Iomudovskiy de biykarlamaydı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
Usı |
tiykarda «Totınama»nıń ayırım nusqaları qaraqalpa1£lar |
arasına |
da |
|
|||||||
tarqalǵan. Onıń ayırım-ları úzyk-julıq halında, máselen besinshi, altınshı, |
|
|||||||||||
jigirma birinshi, jigirma jetinshi, otız tórtinshi aqshamda aytılǵan hikayatlar ertek |
|
|||||||||||
túrinde qaraqal-paq xalıq-erteklerine kirgen, |
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
«Totınama» shınında da Kúnshıǵıs adızlarınan ibarat. Bunıń baslı qaharmanı |
|
||||||||||
adam emes, al totı |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
qus. |
Soǵan |
qaraǵanda |
bul |
kitaptı |
hindlerdin, |
|
Qaliy- |
||||
la |
hám |
Dimna |
kitabınıń |
dawamı |
dep |
atasa |
da |
bola- |
||||
.dı. |
|
«Qaliyla |
hám |
Dimna»nıń |
|
baslı |
qaharmang |
hay- |
||||
wanatlar |
bolǵanı |
sıyaqlı |
|
bunıń |
|
eń |
baslı |
qaharmanı |
||||
Totı qustan ibarat. • |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
Adamzat biná bolǵannan._baslap haqıyqat hám áda-lat ushıń gúresken. Biraq bazda |
|||||||||||
adamiıń kewli jaman. Ol geyde jamanlıqqa da, ádalatsızlıqqa daiyterme-leydi. Adamlar bir-birewge sadıq bolıw ushın gúres-key. Ózleri qálep alǵan gózzallardıń kúyewlerine sa-dıq bolıp qalıwın qálegen. Biraq bir jerde otıra bergen adamǵa baxıt joq. Sonıń ushında márt adamlar kóbirek sayaxatlarda boladı. Bir el ekinshi el menen sawda qatnasların jasaydı. Yaki sawashlar uzaqqa so-zıladı. Sonlıqtańda burınǵı zamanda sulıw qatın-lardı saqlaw átashtandaǵı qozdı saqlaw menen bara-bar bolǵan. Bul
arada bazı qatınlar |
oparızlıqqa |
beriliwi |
de |
múmkin. «Totınama» usınday |
|
|||||
máselelerdi |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
aqıl |
menen |
|
sheshiwge |
baǵdarlanǵan |
bir |
shejire. |
|
Mı- |
||
sal |
ushın |
bul |
shıǵarmanıń |
syujetin |
|
alıp |
|
ńarayıq. |
||
Shıǵarma |
syujetlik |
hám |
kompoziсiyalıq |
|
jaǵınan |
|||||
«Mıń |
bir |
tún»nen |
heshqanday |
parıq |
qılmaydı. |
|
Bunda |
|||
kelinshek |
patshaǵa |
ertek |
|
aytıp |
berip |
otırmastan, |
||||
bálki |
totı |
|
qus |
kelinshekke |
ńızıqlı |
hikayalar |
|
aytı^ |
||
beredi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Erte |
dáwirde |
er |
adamlar |
kebirek |
'saparǵa |
|
shıǵatu- |
|||
ǵını |
bolǵanı |
|
ushın |
úylerinde |
kóbirek |
totı |
ńus |
|
saqla- |
|
ǵan. |
Sebebi |
hárqanday |
úy |
xızmetkeri |
pulǵa |
satılıp |
, |
|||
yaki |
bolmasa |
|
xojayın |
menen |
hayalı |
arasında |
|
jánjel- |
||
diń |
bolmaǵanın |
|
qálegeni |
ushın |
da |
hayaldın, |
qılmısla- |
|||
rın |
kermegen |
|
bolıp, |
jalǵan |
sóyleytuǵın |
bolǵan.. |
Al |
|||
totı |
quslar |
|
kórgen |
bilgenlerin |
tuwrı |
aytqan. |
|
Sonıń |
||
ushında |
Shıǵıs |
|
ańızlarında |
|
totı |
qus |
hámme |
|
waqıt |
|
hańıyńatlıqtı |
|
ashıp |
beriwshi. |
«Totınama»nıń |
|
baslı |
||||
kaharmanları da tap sonday. |
|
|
|
|
|
|
|
|||
- 23 -
|
Al totı qus bolsa e ziniń uzaq hikayasın baslaydı. Hikaya tamam bolǵan waqtında |
|||||||
tań atıp ketedi.de, Ha-jat ol kúni jigit penen ushırasa almay qaladı. Ekinshi kúni de |
|
|||||||
tap usınday waqıya júz beredi. Hayal |
|
|
|
|
|
|||
|
totı ńustan ruxsat soraǵan waǵında qızıq bir hikaya tayın boladı da, onıń |
|
||||||
sheshimi |
tań |
|
atńansha |
dawam |
|
ete- |
||
di. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
. Totı qus solayınsha otız bes ahsham dawamında hayalǵa hikaya aytıp b.eredi. Jáne |
|||||||
bunıń bir xarakter-li jeri barlıq hikayatlar hayallardın, ǵarlıǵına qarsı qaratılǵan |
|
|||||||
boladı. Sonın, ushında Hajat totı qustan otız bes hikayattı esitkennen keyin táwbege |
|
|||||||
ke-lip, qaytadan tárbiyalanadı. Totı qus e ń aqırında ruxsat bergen jaǵdayda da óz |
|
|||||||
pikirinen ńaytadı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bunnan |
tısqarı |
bul |
shıǵarmada |
hárqanday |
haqıy- |
||
qat |
ushın |
bolǵan |
gúrestiń |
parasat |
penen |
alıp |
barıw |
|
zárúrligi |
aytılǵan. |
Sebebi |
birinshi |
totı |
qus |
haqıy- |
||
qattı |
ayttı. |
Birań |
jazıqsız |
elip |
ketti. |
Al |
ekinshi |
|
totı |
qus |
parasat |
penen |
is |
alıс |
bardı. |
Dushpanın |
óz |
ideyasında tárbiyalap barıp kóndirdi. ' |
_^- |
|
|
|
|
|||
- 24 -
XOJA AXMET YASSAWIY HIKMETLERI
Jobası: 1. Yassawiydiń ómiri hám dóretiwshiligi tuwralı 2. Hikmetler tuwralı túsinik
3. Tasawwıf hám onıń basqıshları tuwralı túsinik 4. Ilahiy ıshqı tuwralı túsinik
5. Yassawiy poeziyasınıń qaraqalpaq klassik shayırları dóretiwshiline tásiri
Xoja Axmet Yassawiy — bul diniy mistik ádebiyattıń eń baslı wákilleriniq biri bolıp, ezin xalıq arasında oǵada keń násiyatlap «Mákkede-Muhammyod, Túrkstanda Xoja Axmet»—dep tanıstırıp júrgen sufizm ádebiyatınıń eń iri wá-ki-li edi.
Onıń eń belgili shıǵarmalarınıń biri «Diywanı hikmet» (Danalıq kitabı) túrk tilles xalıqlardıс X ásirdegi ádebiy miyraslarınan biri e saplanadı. Xoja Axmet Yassawiy bul kitaptı xalıq arasında kópshilikke tarqatıw ushın da oǵuz-qıpshań tiliniq tásirinde jazǵan. Kitap Túrkstanda jazılıwına qa-ramastan sońın ala qıpshaq dalasına keń tarqalıp ketken.
Xoja Axmet Yassawiy Ispidjab (Sayram,) qalasın-da tuwılǵan. Qaysı jılı tuwılǵanlıǵı málim e mes, Al 1166-jılı Túrkstan qalasında qaytıs bolǵanlı-ǵı belgili. Ol e rjete kelip, Túrkstanda tálim alǵan. Buxara qalasında oqıǵan. Arab, parsı hám túrkiy ti-lin jaqsı bilgen adam. Úlken shayırlıq talantı da bolǵan. Ol óz talantın Orta Aziyada sufizmdi tarqa-tıwǵa jumsaǵan.
Yassawiydiń túsinigi boyınsha adamlar bul dúnya-da e zin e rkin dep e saplaydı. Gúnamdı heshkim bil-meydi-—dep kóp qáteliklerge jol qoyadı. Biraq alla-taalanıń olardıń ústinen gúzetip turǵanlıǵınan hesh-qanday xabaryu joq. Sonıń ushın bul dúnya adamzat-tı qadaǵalaw dúnyası. Hárqanday. adam e kinshi dúnya e sigine barǵanda ózi haqqında juwap beredi—degen túsinikke keledi.
«Diywanı hikmet» bolsa pútkilley usı ideyanı tar-qatıwǵa qaratılǵan. Bul shıǵarma XV ásirde arab imlası menen keshirilip kóp nusqada tarqatılǵan, «Diywanı hikmet» 1887-jılı Qazanda, 4901-jılı Stambulda, 1902-jılı Tashkentte basılǵan.
Negizi 109 hikmetten ibarat. Al keyingi baspalarında 40 hikmet ńosılıp, 149 hikmetke jetken. Kitap Xoja Ax-met Yassawiydiń sufistlik ideyadaǵı pikiri menen baslanadı. Meselen ol:
Ey, axli musulman, Sózime inan,
Bul .dúNya ótkinshi, Bul dúnya zindan!
— dep jar saladı.
Yassawiy hikmetlerinde xalıq tárepinen turıp ay^-tılǵai ayırım hikmetler de kóp. Bunda ol: ǵáribler-diń kewlin al, jetim-jesirlerge miyrimiń tússin, nápsi buzıq adamlardan ńash»—dep aytılǵan qosıq qatarları da ushıraydı. Mısalı:
Dana bolsań ǵáriblerdiń kewlin awla, Eldi gezyp, jetimlerge mehir áyle, Nápsi
jaman buzıklardan moyın tawla, |
Moyın tawlap dárya bolıp tastımmine. |
Biraq Yassawiy hikyetleriniń bári de bunday e mes. Ol negizinyon dúnyada bolıp |
|
atırǵan ádalatsızlıqlar-ǵa qarsı |
shıǵadı. Birań ol ádalatsızlıqlar menen bul |
dúnyada heshqanday gúresip bolmaydı. Máylya, ol seni qıynay bersin. Sonda da shıda. Sen bul dúnyada» kóz jumǵanıńnan keyin ǵana bunday ádalatsızlıqtan qutılasań. Allataala olardı qatal jazalaydı. Al se-iiń bolsa, ol jaqta e kinshi Ómirin baslanadı, dep úgitleydi. Máselen:
Basım topıraq, kózvm topır^aq, ózim topıryaq, Haqıyqatqa jetermen—dep ruwxım tarqaq, Ol dúnyada bolar eken tek hańıyqat, Tamshı bolıp jer a'stına kirdim, mine.
Yassawiy geybir hikmetlerynde óz. dáwirinin, qazı imamların da qattı sın astına aladı. «Qazı imamlau nahaq dawa qılıp xalıqtı aldaydı. _Ekinshi dúnyaǵa barǵanda haram tamaq hákimlerdin, aw.halı bulardan da jaman»—degen pikirge keledi. Ol óz
- 25 -
zamanında bolıp atırǵan ádalatsızlıqlardı jaqsı sezedi! Bi-raq bulardı tek allataalanın, ózi ǵana jazalawı dár-kar depoylaydı.} Máselen:
Qazı ymam bolǵanlar, Náhaq dawa-qılǵanlar, Aqır zaman bolǵanda, Iuk astında qalarlar.
Daram tamaq hákimler, Jáhán malın alǵanlar,
Óz barmaǵın tishlaban, Qorqıp turıp qalarlar. -
Yassawiydiń bul pikirleri ádewir progressiv xa-rakterge iye. Degen menen ol bul adamlardı tiri waq-tında jazalaw tárepdarı bola almaydı. «Ólgennen keyin olar, báribir óz jazasın aladı»—dep xalıqtı aldarńatpaqshı boladı.
Usınday sebepler menen, ol hátte jigitlik waqıt-larınan baslap-ań qattı túskinlikke túsedi. Ó-zin kópti kergen qariya etip kórsetip, allataaladan ólim tileydi. Ol «arǵı dunyanıń» gózzallıǵına pútkilley isenip, sol jaqqa tezden jetiwge asıǵa baslaydı. Mısalı:
Otız tórtte alım boldım, dana boldım, «Hńkmet» ayt—dep hámir etti alla maǵan. Qırıq shilterdi yar dos tutıp, jora boldım. Dozaqıydur qudayǵa hikmet arnamaǵan.
Buńnan keyin otız jeti jasqa jettim, Qewil kıymay óstim, heshbir qara qashqa, Táǵdirimnen nalımayman, sabır ettim, Baxtım alla, kerek emes onnan basqa...
Otız segiz jasqa keldim, demim jitti, Bul ómirden bastı alıp keteyin, men. Bul bir dúnya ótkinshidur bastan ótti, Axırette tilegime jeteyin, men...
Mins usı pikirlerdiń e zinen-aq belǵili. Yassawiy sufistlik ádebiyattıń wákili. Onıń eń baslı ideyası bul dúiyadan waz keship, dúnyadan túńiliwshilik rux-сa berplpw. Sonıń ushında ol barlıq xalıqtı óz ideya-sıi quwatlawǵa shaqıradı.
GZizpс hommsmizge belgili- X-XSh ásirde progressiv odsbnyat maydanǵa kelgen edi. Sonıń ushında bul dá-wirde eki túrli ádebiyat wákilleriniń tartısın kó-riwge boladı.
Xoja Axmet Yassawiy bolsa mistikalıq ádebiyattın tikleniw táreydarı e kenligin bildiredi. Al qaraxaniyler mámleketinde ilim rawajlanıp áde-wir aldıǵa ketken edi.
Sonın, ushında Yassawiy: |
|
|
|
|
|
|||
|
Bul islerni haq Rasul bilerler, Zaman ǵárib ǵayrı dinler qastında, Bosap qaldı |
|||||||
meshit, maxrab, medrese, Dárwishler qaldılar ayaq astında. |
|
|
||||||
|
Yassawiy allataalanı alǵıslaw menen bir qatarda ezi jasaǵan jáyiyetke úlken jek |
|||||||
kóriwshilik penen |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
qaraydı. Patsha, |
wázir, |
sultan |
siyasatları |
da oǵan |
jaqpaydı. Xalıqtıń, |
||
dárwishlerdiń úgitlerin tıńla-may atırǵanlıǵına qattı nalıydı. Bul kemshilik- |
|
|||||||
lerdi joǵaltıw ushın ol allataladan ústi-ústine má-det soraydı. Bunday jaǵdaylardan |
|
|||||||
qutılıw haqńında xalıńqa óz pikirin aytpaqshı boladı. Mısalı: |
|
|
||||||
|
Áhli dúpya |
xalqımızda |
saqawat |
yoq, Patshalarda, wázirlerde ádalat |
yoq. |
|||
Dárwishlerdiń duwasıkda inabat yoq, Bir ǵániybet bashıńızǵa túshti'doslar. |
|
|||||||
|
Akırzaman alımları zalım boldı, Xoshametti áylegenler |
alım boldı. Haqnı |
||||||
_aytqan dárwishlerge ǵánim boldı. Ájep sumlıq zamanlar boldı doslar. |
|
|||||||
|
Yassawiy |
poeziyası |
ózinin, |
diniy |
suwpılıń |
isenim- |
||
lerine |
bay |
|
bolǵan |
shıǵarma. |
Bunda |
hárqanday |
pikir- |
|
din, |
ńaǵıydaları |
|
sıpatında |
ámelge |
asırıladı. |
Onda |
||
tek |
din |
ǵana |
hámme |
nárseden |
ústin |
etip |
kórsetilip, |
|
- 26 -
hárqanday |
|
kemshylikti |
dúzetiwshi |
kúsh |
sıpatında |
be- |
ryledi. |
. |
.. |
|
|
|
|
Onıń |
pikiri |
boyınsha baylıq, |
jarlılıq hámmesi |
tek allatalanıń qálewi |
|
|
tiykarında |
ǵana boladı. So-n.ıń ushında buǵan qarsı |
gúresiwden |
payda joq, |
Tek |
||
hárqanday hádiysege sabır qılmaq kerek,—degen pi-kirge keledi.
Xoja Axmet Yassawiy sol dáwirdegi Quran súreleri menen bir qatarda payǵambar hám áwliyeler hańqın-daǵı ańızlardı da jaqsı bilgen. Ózine tán shayır-lıǵı da bar.
Arab, parsı hám túrkiy poeziya úlgilerin jaqsı ózlestirgen hám onı ápiwayı e tip tusindirip bere alǵan shayır. Xalıq aldında ózin ádewir qara-payım e tip kersetip, adamlar arasında bolıp atır-ǵan jaǵımsız hádiyselerdi miiep, «bulardıń bárin jónge salatuǵın tek jalǵız alla»—degen pikirge ke-ledi. Namaz oqıp, oraza tutıp, hár jılı óziniń 40 kún e mirin jerdiń astında ótkizedi. Ol bul dúnvya-dan heshqanday baxıt kútpegen. Jigirma jasınan bas-lap jekkelikke úyrenip, otız jasınan baslap ólimdi kúsegen. Ózin allatalanıń jerdegi elshisimen»—dep esaplaǵan.
Dárwish kiyimin kiyinip, joqshılıqta ómyr keshir-gen. Ózin islam dininiń násiyatshısı esaplaǵan.
Ol ózinid qosıqların hámme birdey oqıy almas-lıǵın da sezedi. Sonıń ushında «Men bul hikmetle-rimdi tálib ilim adamlarına jolladım»—degen pk-kirdi de aytadı. Mısalı:
Meniń aytńan hikmetimniń sanı yoqdur, Hámmelerge oqıp alar imkan yoqdur. Xoja Axmet sózi erur dártke dárman, Talıblarǵa bayan etsem qalmas árman.
Xoja Axmet Yassawiy, birdei suwpı bolǵan shayır e mes. Ásirese onıń jaslıq dáwirindegi poeziyası bul dúnyanıń gózzallıǵına qumar ^bolǵanlıǵın da bildi-redi. Bir hikmetinde sulıw ńızǵa ashıq bolıp, boza iship qoyǵanın da aytadı. Al jáne bir
bir xikmetin-de jaslıńtaǵı ármanların bayan etedi. Mısalı:
Taw shıńına shıǵıp turıp, shilten bolsam bolmay ma; Ániwshirwanádil ki.bi sultan bolsam bolmay ma, Aq bultlardı awdarıp, sansız jańbır jawdırıp, Jasıl aǵash ósirip, bostan qılsam bolmay ma. Bultlar msnen jarısıp ushńan lashıi ńus bolıp, Sansız qustı úrkitip, sayat .qılsam bolmay ma. Torǵaylarǵa qosılıp, toqsan mıń tolǵaw aytıp, Búlbillerge qosılıp, nama salsam. bolmay ma, : Men tárk etip ńullıńtı, árman etip ullılıqtı, Xoja Axmet joqlıńtı,' toqlıq ńılsam bolmay ma.
Bul ńosıqta álbette Yassawiydiń dúnya tanıw jo-lıpdagı e kileniwin seziwge boladı. Ol bir jaǵınan bul dúnyanıń gózzallıǵında qıymaydı. Ómirdiń ór-kspipe ńaray ńosılıp ketejaq. Ekinshi jaǵınan bun-iap blsqa da óz sheshimi bar. Ol óziniń toq bolıp j;с'aw|.[ ushıida múmkinshiligi bolıwına ńaramastan joqshılıqqa shıdam bermekshi. Joqshılıq^-bul onıa dárwishlikti qálewi.
Yassawiydiń pikiri boyınsha adam balasınıń eń baslı dushpanı—nápsi. Adamnıń nápsi ne nárseni kú-semeydi. Eger adam balası óziniń kewlindegi nárseniq borin isler bolǵanda, bul dúnya qarabaxanaǵa ayla-nadı. Sonıń ushında nápsi degenniń de shegi bolıwı ksrek. Adamnıń nápsi jasırın túrde orınlanatuǵın bolsa bul—urlıq. Sonıń
ushında adamlar «meniń urlıǵımdı heshkim kermedi» dep oylaydı. Biraq al-latala bunı bilip, esapqa alıp turadı. Sonıń ushın da men allatala tárepindemen dep aytadı.
Aǵash atqa mingizip, Salsa seni láhátke,
Eki iyninde perishte, Tu-ar soraw-juwapqa. Dozaqqa tutar basıńdı, Kórseń kóp xorlıqtı, O dúnyada hesh waqıt, Keshirmeydi urlıqtı.
Yassawiy qolına hasa alıp, eldi gezip júrgen dúm-she mollalardı qattı sın astına aladı. Hárqanday din iyesi сudaytalaǵa dúnvya mal arttırıw ushın xız-met qılmaǵı zárúr emes. Bálki óz dúń.yasın din ushın jumsamaǵı kerek—dep uqtıradı.
Mısalı:
Qolına ushı súyir hasa alar, Basına ulıǵ dástar shalma shalar,_ Shehár gezip insanlardan" názir alar, Ushbu yańlıǵ shayxlardan yıraǵ bol.
- 27 -
Dúnya |
ushın pardaların |
asharlar, |
Teńge |
bereeń dárya |
bolıp tasharlar, |
|||
Ǵáriblardan nari qarab qasharlar, Ushbu yaсlıǵ shayxlardan yıraǵ bol. |
|
|
||||||
Yassawiy shın maǵanasındaǵı sufist. Ol derlik hár-bir hikmetinde bul dúnyanSh |
|
|||||||
gózzallıǵın umıtıwdı ilajı bolǵansha hárqanday adam qor-zar jasap, o dúnYaNın, |
|
|||||||
ráhátin kútiwi kerekligi haqqında uqtır-maqshı boladı. Sonıń ushında hárbir. |
|
|||||||
hikmetiniń izi onıń tómendegi shaqırıq túrinde jazılǵan qosıǵı tamyamlana beredi. |
|
|||||||
Mısalı: |
|
|
|
|
|
|
|
|
- Bilgiń kelse axırsttiń sawdasın., |
|
|
|
|
|
|
||
Umıt tezden. bul dúnyanıń ǵawǵasın, |
|
|
|
|
|
|||
Sen tererseń sonda jánnet miywasin, |
|
|
|
|
|
|||
Bas qosarsaс jánnet ǵulmanlarına. |
|
|
|
|
|
|
||
Qullası, |
Xoja |
Axmet |
Yassawiy |
solay |
etip |
X-X1 |
||
ásirdegi |
sufistlik |
ádebiyattıń |
eń |
|
kóote |
kóringen |
wá- |
|
killeriniń |
biri |
bolıp |
qaldı. |
|
Yassawmy |
«Bul |
dúnyada |
|
hámme nársege ńánáát etiw kerek»
Onıń «jetim jesirlerge járdem bergen nápsi buzıq adamlardan ázińdi awlaq tut» degen sezlerine qulaq qoyıwǵa boladı, Qalayda, onın, «qıyınlıq aldıida tótepki ber»—degen jaqsı sózi bar. Biraq bul,«Miy-n-et e tsen, ńarnıń toyadı»—degen sózdi ańlatpaydı. Ol «Myynet etip qıylan» demeydi. Hákisiie «ayırım adamlardıń miynet etpey, óz isine qánáát etip, ashtan eliwin de» mártlikke sanap jiberedi.
Solay bolsa da ol ózi jasaǵan zamanǵa narazı bo-ladı. Qazı-kálanlardıń háreketin jaman kóredi. Bi-rak olar menen gúresiwdiń jolın ańlap jetpeydi. Eń izinde «bulardıń bárine de alla ez jazasın be-redn».....degen pikirge keledi.
- 28 -
SULAYMAN BAQÍRǴANIY. RABǴUZIY. SUWFÍ ALLAYAR
Jobası:
1. Baqırǵaniy, Rabǵuziy, Suwfı Allayar ómiri dóretiwshiligi tuwralı sholıw 2. Diniń filosofiya haqqında túsinik
3. "Mıń bir tún"nió obrazlar dúnyası
4. Dóretiwshiligindegi obrazlar dúnyasınıń barkamal insan tárbiyalawdaǵı áhmiyeti. XII ásirdegi sufistlik taǵliymattıń kórnekli wákillerinen biri bolǵan Su-
layman Baqırǵaniy shama menei 1123-jılı Xorezmniń Baqırǵan awılında tuwıldı. Ol G186-jılı kaytıs bolǵap. Alımlar Sulayman Bańırǵaniydiń payǵambar jasında qaytıs bolǵanlıǵın shamalay otırıp tuwıl-ǵan jılı haqqındaǵı pikirdi shamalaydı.
Ol shınında da Xoja Axmet Yassawiydiń eń sadıq shokirtleriniń biri bolǵan. Bul
onıń:
Yassı dárya arası, jarıq gáwhar shırası, Mashayıqlar seresi shayxım Axmet Yassawiy,
Aziyada qanshama belgili bolıwına aqramastan sufist shayır bolǵanı ushın soqǵı dáwirlerde úyrenilmey kelingen e di. 1990-jıldan baslap onıń shıǵarmala-rına qaytadan dıqqat awdarıla basladı. 1991-jılı Ózbekstannıń «Jazıwshı» baspasınan Ibrahim Haq-qul hám Sayfitdin Rafatdinovtıń baspaǵa tayarla-wında «Baqırǵan kitabı» baspadan shıqtı.
Bunnan tısqarı Sulayman Baqırǵaniy biziń jer-lesimiz de bolıp e saplaiadı. Onıń jerlengen jeri Qońırat penen Moynaq qalasınıń ortalıǵında. Há-zir de káramatlı «Hákim ata» atı menen atalǵan úl-ken áwliyeshilik bolıp e saplanadı. Professor Qabıl Maqsetov bul haqqında «Bizin, ullı jerlesimiz,XP ásirde e tken Hákim ata shıǵarmaları»—dep atalǵan at penen úlken maqalada járiyaladı. («Erkin Qara-qalpaqstan», 1992 jıl, 27-fevralv). Sulayman Baqır-ǵaniy (Hákim ata) shıǵarmaları keleshek áwladlar tárepinen úyreniwge turarlıq danıshpan shayırlar-' dıń biri.
Sulayman Baqırǵaniy qosıqları e ski túrki tilin-degi Qıpshaq dialektinde jazılǵanlıǵı ushın da xa-lıq sóylew tiline ádewir jaqın. Oqıw ushın oǵada túsinikli. Mısalı:
Hár kimdi kórseń Xızır bil, Hár túndi kórseń Qádir bil.
degen qosıq qatarlarında úlken hikmet bar. Bunıń e n, baslı mánisi adam balasının, óz háddinen aspay kishi 'peyil bolıwı, yaǵnıy hárqanday adamǵa mensinbey qarawshı bolma, sebebi hár adamnın, da ózine jarasa qádir qımbatı boladı. Sonıń ushın da olardı joqarı már-tebeden turıp sına. Al hár ótken kún hám túnlerińe shúkirshilik etip, hárbir túnıin, ózin «Qádir tún» kórgendey sezgeyseń—deydi.
Sonın, menen birlikte ol ez qosıǵı arqalı óz dá-wirine bolǵan kez-qaraslarında ashıq-aydın aytadı. Yaǵnıy hárqanday adamnıń isenimge baǵıshlanǵan óz dárti bolıwı kerek,—deydi. Mısalı:
Dawa tilsim sanı joq, ıshqısızdıń janı joq, Dártsizlerge dawa joq, táwibimnen soradım men.
Negizinen Allatalanı shın kewlinen súyiwge byǵısh-lanadı. Bul jaǵday onıń tómendegi ǵázzel báyitleoin-сe oǵada ayqın kerinedi. Mısalı:
Qul Sulayman sózlerdi, sırın xalıńtan giznedi, Suwretsizdi izledi, kerek diydar kersem men.
Demek onıń «suwretsizdi izlewi» Allatalanı izlewi, onıń jolında ózin pidá etpekshi bolǵanlıǵında se ziledi.
Sulayman Baqırǵaniy bulardan tısqarı «Aqırzaman» hám «Biybi Máryam» qıssalarında jazǵan. «Aqırzaman» qıssasınıń aytıwına qaraǵanda: «Aqıyırdıń waǵında adamlar hadal-haramdı ayıra almay buzılıp ketetuǵını, alımlardıń aynıwı,
- 29 -
er hám hayallardıń buzıqlıqqa jol qoyıwı, Tájjaldıń Rum hám Xorasanǵa bolǵan saparı, Iysannıń Tájjaldı óltirip Mádiydi imam e tiwi, dúnyanıń apatshılıǵına sebepshi -bolǵan Yajujdiń payda bolıwı, Israfıl qırǵınınıń kelip shıǵıwı, Ázireyildiń óz janın ózi alıwı, Kekte tek qudadan basqa tiri jannıń qalmawı, adamlardıń qaytadan tiriliwi, Qudanıń dostı Muhammed payǵambardıń óz úmmetlerine bolǵań ǵamxorlıǵı haqqında sóz boladı.
Al Biybi Máryam» qıssasında Máryam degen hayal-dan atamız Iysanıń tuwılıwı, Allatalanıń oǵan «Injil» kitabın inám e tiwi, onda sonday káramat-.lardıń payda bolıp kózsizlerge kóz, mayıplarǵa ayaq-qol inám etiw qúdiretiniń bolǵanlıǵı hańqında aytıladı.
Sulayman Baqırǵaniy qullası sufizm táǵliymatı tereń iyelegen óz dáwiriniń belgili shayır shayıqlar-ınıń biri boldı.
RABǴUZIY HÁM ONÍŃ «QÍSSA-SUL RABǴUZIY» KITABÍ
Burxanatdin Rabatiy Nasritdin Rabǵuziy XIV ásirdiń orta gezinde Xorezmde ómir súrgen belgili sóz ustalarınıń biri. Ol jaslıǵınan ^ ádebiyat, ta-riyx hám~ filosofiyaǵa qızıǵıp, e l awzınan kóp ǵana ańız hám qıssalardı jıynap, onı xatqa
kóshirip aytıp júrgen. Ol arab tiline jetik bolǵanlıǵı ushında sol túrdegi kóp |
|
|||
kitaplardı |
|
rqıp, |
ondaǵı |
áwliye |
hám payǵambarlar haqqındaǵı qıssalar jóninde bir kitap jazıp, bul tuwralı óz xalqı |
|
|||
menen pikirles pekshi boladı. Sebebi sol waqıttıń ózinde arabtili «qudaydın, tili» |
|
|||
esaplanıp, |
quran |
súreleri |
hám |
basqa |
ráwiyatlar basqa tilge awdarılıw múmkinshiligine iye emes edi.
Rabǵuziy, bul ráwiyatlardıń eń kerekli jerlerin alıp, ózinshe onı ádebiy usılda islep túrki tilinde ápiwayı xalıqqa túsinikli bolǵan qıssalar dúrkinin payda etpekshi boldı.
Onıń aldına qoyǵan máqseti, eń dáslep adamlardı dúnya hám jaratılıstıń payda bolıwı haqqında ta-nıstırıw e di. Sońıian jin, shaytan, perishte hám ázireyiller haqqında qıssalar toqıp, «o dúnyanıń» jańsılıq hám jamanlıq álamatları tuwralı pikir-ler júrgizedi.
Ózi Rabat úlkesiniń qazısı bolıp ielep turǵanda bul kitaptı jazıwdı qolǵa alǵan hám sol jerdin, ámiri Toqbuǵaǵa sıylıqqa bergen. Rabǵuziy qıssala-rınıń XV ásirde kóshirilgen bir nusqası Londonǵa Britaniya muzeyinde saqlanbaqta. Al XVI ásirde Xiy-wada tabılǵan bir nusqa Ózbekstan Ilimler akade-miyasınıń Ábu Rayxan Beruniy atındaǵı Shıǵıstanıw institutında saqlanǵan.
«Qıssa-sul ánbiya» 1859—1881-jılları Qazan qala-sında bir neshe mártebe baspadan shıqtı. Sońınan Tashkent ńalasında basıldı.
Rabǵuziy qıssaları Qazan baspasında «Qıssa-sul ánbiya» dep atalǵan bolsa, negizgi nusqalarda «Qissaiy Rabǵuziy» rep ataladı. Rabǵuziy qıssaları negizinen 72
Qgssadan |
nbarat |
bolıp, |
|
bulardıńishinde |
úlken |
hám kishi qıssalar da bar. Máselen, Shiys, Muwsa, Salıx, Yusip haqqındaǵı qıssalar |
|||||
kólemi jaǵınan ádewir bar. Hátte Yusip haqqındaǵı |
qıssa bir lirikalıq |
povest |
|||
dárejesine keterilgen. |
|
|
|
|
|
Qıssalar negizinen payǵambarlardı násiyatlaw tiykarında jazılǵan bolıp Muwsa, |
|||||
Nuh, Salıx, Ib-rayım, Ísaq, Ismayıl, Yaqıp, Yusip, Lot, Ayub, Dawıt, Sulayman, Iysa, |
|||||
Yunus payǵambarlar |
hám |
ánbiyalardıń e |
mmrine baǵıshlanǵan hikayatlar menen |
||
tolıqtırılǵan. |
|
|
|
|
|
(Qullası |
Rabǵuziydiń |
|
qıssalarınıń |
kepshiligi |
|
I shıǵıs xalıqlarınıń mifologiyasına syujetleri menen pútkilley aralasıp ketken. |
|||||
Bunıń bas ńaharmanları payǵambarlar bolıwına qaramastan, oǵan |
e rte dáwir |
||||
adamlarınıń |
jaqsılıq |
hám |
jamanlıń |
ushın |
|
gúresleri, ózleri jasap turǵan dúnya haqqındaǵı túsinikleri de aralasıp ketken. - 30 -