Shıǵıs xalıqları ádebiyatı
.pdfQALILA HÁM DIMNA
Jobası:
1. "Qalila hám Dimna" haqqında ulıwma sıpatlama 2. Dóretpedegi obrazlar dúnyası
3. "Qalila hám Dimna" nıń dúnya mádenyatında tutqan ornı
Hind xalıqlarınıń ájayıp jazba e stelikleriniń biri "Qalila hám Dimna". Shıǵıstı izertlewshi alamlarıdıń pikirinshe bul dóretpe III-IV ásirlerde dúnyaǵa kelgen. Hind húkimdarı Dábshalimge Beydabo degen filosof jazıp tapsırǵan qusaydı. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, bul tımsal janrında jazılǵan bolıp "Qalila hám Dimna" degen sózler hind tilinen e rkek jınıslı shaǵal hám nashar jınıslı shaǵallardıń atların bildiredi. Kitaptıń avtorı Beydabo bul dóretpesi tuwralı mınaday dep jazıptıÚ " Bul kitiaptı haywanlar menen quslar tuwralı jazdım… Insannıń
haywanlardan |
joqarı uslaytuǵın tórt nársesi barÚ Danıshpanlıq, Aqıl, |
Qanaat, |
Ádalat." |
|
|
Hind húkimranları bul kitaptı "Danalıqtıń gilti" dep bahalaptı hám |
basqa |
|
mámleketlerge, kópshilikke taralıwına tıyım salınıptı. Iran patshası Ániwshırwan |
||
Ádil Qısraw |
bul kitaptı qolǵa túsiriwge hám onıń mazmunın biliwge oǵada |
|
qızıǵıptı. Oǵan múmkinshilik bolmaǵanlıqtan irianlı danıshpan Barzuyanı so kitaptı kóshirip jazıp alıwǵa qupiya túrde Hindstanǵa jumsaptı. Barzum júdá kóp
qıyınshılıqlardan soń bir hind dostınıń járdemi menen hind patshasınıń |
saray |
|
|||||||
kitapxanasına kiriw múmkinshigine |
iye bolıptı. Ólim menen ómirdiń |
arasında |
|||||||
jasaǵan ol birneshshe jılda "Qalila hám Dimna"nı kóshirip alıw baxtına miyasar |
|||||||||
bolıptı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Hind tilinde jazılǵan bul kitap soń parsı tiline awdarılǵan. "Qalila hám Dimna" |
|||||||||
túrkiy tillerge , sonıń ishinde, ózbek, ázerbayjan hám qazaq tillerine birneshshe ret |
|||||||||
awdarılıp, baspadan shıqqan. "Qalila hám Dimna" 1991-jılı qaraqalpaq tilinde |
de |
||||||||
basıldı. Kitaptı Qallıbek Ismaylov qaraqalpaqshalaǵan. |
|
|
|
|
|||||
Kitapta insan turmısınıń túrli qatlamlarına maǵana-mánis beriwge siltewshi |
|||||||||
mazmundaǵı hikayatlar (qısqasha gúrrińler) kóp. Olardıń kópshiligi e rteklik sıpatqa |
|||||||||
iye. Waqıyalardıń barlıǵınıń |
|
|
derlik |
personajları |
haywanlar |
hám |
quslar. |
||
Hádiyselerde sol personajlardıń tili menen bayan etiledi. |
|
|
|
|
|||||
Máselen, Torǵay hám Pil tuwralı |
hikayatta dúnyadaǵı eń kúshsizlik-menmen bolıw, |
||||||||
al e ń kúshli nárse awızbirshilik, |
degen mazmundı kórkem |
bayanlaydı |
Bul |
hikayatta |
|||||
jazılıwınsha haywanlar patshası Pil hesh kimdi kóz ilmeydi. Uya qurıp, ósip-óniwdi |
|||||||||
maqset e tken bir torǵaydan |
máyeklerin basıp |
sındırıp |
kete beripti. Torǵaydıń |
||||||
jalınıshlarına sirá-dá qulaq aspaptı. |
"Men patsha bolǵanlıqtan anaw-mınaw mayda- |
||||||||
shúydege itibar bermeymen" |
deydi |
e ken |
ol. |
Patsha |
Pildiń bul |
|
menmenligine |
||
qáhárlengen quslar awızbirshilikli túrde oǵan hújim etip eki kózin aǵızıp túsiripti. Buǵan ǵázeplengen Pil pútkil toǵaydı oyran qıla baslaptı, tereklerdi túp-tamırınan qoparıp búldiripti. Quslarǵa qurbaqalar járdem beripti. Sharpan hám shóller choqır Pil "Ol jerge suw bar shıǵar" dep juwırıp barıp, tereń qándekke jıǵılıp ólipti.
Ekinshi bir |
hikayatta aqıllı qoyannıń hiyle isletiw jolı menen jawız |
arıslandı ólrigeni |
bayan e tiledi. Sebebi, bul arıslan men patshaman dep hár kúni |
toǵaydıń bir haywanın jep awqatlanadı eken. Bunda da arıslan óziniń menmenliginniń qrbanı bolıptı.
Úsh balıq tuúralı hikayatta bolsa, aqıl hám shıdamlılıq nátiyjesinde balıqshılılardıń jılımınan qalay aman qalǵanlıǵ sóz etiledi.
Tasbaqa hám shayannıń doslıǵı, Pal satatuǵın sawdager hám onıń dárwish qońsısı tuwralı hikayatlarda da insannan ómirinde, turmısında ushırasıp turatuǵın waqıyalar gúrriń etiledi.
- 11 -
"Qalila hám Dimna" daǵı hikayatlardı oqıǵan hár bir oqıwshı ómir hám onıń mazmunı, insap hám insapsızlıq, sadalıq hám sanasızlıq, jaqsılıq hám jamanlıq, bilim hám bilimsizlik, kishipeyillik hám menmenlik, mehir hám zulımlıq h. t.basqa da maǵanalarda sóz etiwshi waqıyalardıń qızıqlı sóz etiliwiniń gúwası boladı.
"Qalila hám Dimna" daǵı hikayatlarda sóz e tiliwshi kóp ǵana waqılar arab hám parsı, túrkiy xalıqlarınıń, sonday-aq, qaraqalpaq xalqınıń awızeki ádebiyatındaǵı erteklerdegi syujetlerdi eske saladı.
- 12 -
"QURANÍ KÁRIM" HÁM ONÍŃ BARKAMAL INSAN TÁRBIYALAWDAǴÍ ÁHMIYETI
Jobası:
1. "Quran"nıń jazılıw tariyxına ulıwma sıpatlama 2. "Quran"nıń súre, káliyma, ayatı boyınsha túsinik
3. "Quran" hám onıń insan ruwxıy dúnyasın tárbiyalawdaǵı áhmiyeti
Arab xalqı mádeniyatınıń, ulıwma islam dinindegi xalıqlardıń muqaddes máńgi miyrası – "Quran". Diniy alımlardıń tastıyıqlawınsha, "Quran" Allataalanıń Muhammed payǵambarǵa waqıya qılǵan, jer júzindegi bárshe adamzatqa jibergen sońǵı diniy kórsetpeleriniń toplamı. "Quran Kárim" Allanıń kalamı (sózi) bolıp, onıń
hár bir sózi Alla tárepinen sózbe-sóz aytılǵan hám Járayıl perishte arqalı Muxammed payǵambarǵa jiberilgen. Allataala tárepinen aqırǵı payǵambar Muxammed alayhissalamǵa jiberilgen bul sońǵı kitap tap qıyamet qayım bolǵanǵa sheke adamlar arasında máńgi ámelge asırıladı. "Quran Kárim" tek belgili qábiyle, xalıq hám ellerge ǵana emes, al bárshe adamzatqa, jer júzindegi barlıq xalıqlarǵa jiberilgen.
Quranı Kárimniń waqıya qılıp jiberiliwi madaddes ramazan ayınıń jigirma jetinshi kúni túnde baslaǵan. Sonıń ushın da bul ay muqaddes e saplanadı, oraza tutılǵan kúnlerdiń jigirma jetinshi túnlerinde "Laylat ullll Qádir", yaǵınıy qudiret túni, ilahiy qudiret payda bolǵan teberik tún dep ulıǵlanadı.
Quranda islam dini nızam-qaǵıydaları, isenim shártleri, huqıq hám moral normaları, insan ushın paydalı bolǵan, hámme zamanlarǵa da tuwrı keletuǵın hám qıyametke shekem ózgermeytuǵın hikmetli húkimler jazılǵan. Quranı Kárimniń
tiykarǵı mazmunı hám maqseti |
adamzat ideologiyasında kóp quraytuǵıntı |
rawajlandırıw hám Islam dinin orınlaw. |
|
Quranı Kárim 23 jıl dawamında kóńilge sińdirilgen. Muxammed payǵambardıń buyrıqlarına muwapıq Quran hár qıylı kólemdegi 30 bólimge 114 súrege bólinedi hám
77439 kaliyma, 325743 háripten ibarat |
6236 ayat jaylastırılıp, hár bir súrege at |
|||
berildi. Qurannıń sońǵı ayatı |
Muhammet payǵambardıń óliminen |
18 kún burın |
||
kewilge |
ornatıladı. Qurannıń |
birinshi |
súresi-"Fatiyha", keyingi bir |
júz on |
tórtinshisi "An-nas" súresi. |
|
|
|
|
Qurandaǵı súreler Mákke hám Mádiyne súrelerine bólinedi. 86 cúre , 4780 ayat |
||||
Mákkede |
610 –622-jıllarda, |
28 súre, |
1456 ayat Mádiynede 622-632-jıllarda kóńilge |
|
jaylastılıǵan.
Quran Muhammed payǵambar tárepinen e le jámlenip toplam halına keltirilgen edi. Payǵambar ólgen waqıtta Quran saqabalar, qarıy-hafızlar tárepinen tolıq yadqa alınıp, qurma aǵashınıń qabıqlarına, tastaxtalarǵa, teri hám basqa nárselerge jazıp qoyılǵan edi. So dáwirlerde Quranda tolıq yadqa bilgen saqaba hám habızlardan 30 adam sanaqta bar edi. Payǵambardıń 24 waqiy jazıwshı kátipleri bolǵan. Olar gezekpe-gezek kátiplik qılǵan. Muxammet payǵambardıń e ń belgili kátibi Zayd ibn Sabit raziyallahuw anhuw bolǵan.
Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Muxammed payǵambar oqıwdı-jazıwdı bilmegen. Payǵambar ayatlardı perishe Jabrayıldan e sitip, yadlaǵan hám saqabalarına aytıp,
uqtırıp turǵan, olar bolsa |
yadlap alǵan. Payǵambar hár bir jańa ayattı |
qaysı súrege |
|||
tiyisli e kenligin |
hám |
ornın kátiplerge |
túsindirip turǵan. |
Quran súreleri |
|
usılayınsha |
23 dawamında yadqa alınǵan hám xatqa túsirilgen. |
|
|||
Quranı |
Kárim |
tariyxta úsh márte toplam |
halına túsirilgen. Birinshi máretebe |
||
Muxammed payǵambar zamanında, ekinshi márte xpliyfa Abiw Bákir Sıdıq dáwirinde, úshinshi márte xaliyfa Usman Zunnurayn zamanında Quraysh qirááti (dialektinde) toplanıp kitap halında keltiligen.
Quranı Kárim xaliyfa Usman pármanı booyınsha arabsha kufiy háripte altı nusxada jazılǵan. Olardıń besewi quraysh qirááti menen oqıwdı úyretuǵın qarıy-
- 13 -
hafızlar menen birge Mákke, Sham, Kufa Basra hám Mádiynege jiberilgen. Altınshısın xalifa Usman ózleri ushın alıp qalǵan. Áne usı altınshı kitap qalǵan.
Áne usı altınshı kitap ústinde xalifa Usman sheyit boladı hám qanı Quran betlerine jógilgen.
Xalifa Usman Quranın Amir Temur Basradan Samarqandqa keltirilgen. 1869-jılda Túrkstan general-gubernatorı Konstantin Kaufmannıń buyrıǵı menen podpolkovnik Serov onı Peterburgke alıp ketti.
Bul Quran e ki tárepine jazılǵan 353 paraqyaǵınıy 706 betten ibarat bolıp, oınń biyikligi 68 santimetr, eni bolsa 53 santimetr.
1917-jıldaǵı Rossiyadaǵı mámleketlik awdarıspaqtan soń Peterburgta dúzilgen Islam keńesi shólkeminiń talabası hám Leninniń 1917-jıl 9-dekabrde shıǵarǵan buyrıǵı menen bul Quran Rossiya musılmanlarına qaytarıp berildi. Bashqurstandaǵı Ufa din mekemesinde 1924-jılǵa sheke saqlandı. Bunnan keyin Túrkstandaǵı tariyxıy
múzeyler hám |
áyyemgi e stelikler boyınsha dúzilgen komitettiń talapnaması hám |
Rossiya húkimettiniń qararı tiykarında xalifa Usman kitap halına keltirgen Quran |
|
1924-jılı |
18-avgustta úlken saltanan penen Túrkstan avtonomiyalı respublikası |
paytaxtı Tashkentte alıp kelindi. Házirge shekem bul kitap júdá qásterlenip, kózdiń qarashıǵınday saqlanbaqta.
Quran ásirler dawamında musılmanlardıń e ń qádirli kitabı bolıp keldi, bir de
bir kimse oǵan dúzetiw kirgize almadı, zıyanın tiygize almadı. Bul tuwralı Allataalanıń arnawlı ayatı túsirilgenÚ "Álbette, bul zikirdi (yaǵınıy Qurandı) Biz ózimiz názik qıldıq hám onı ózimiz saqlaymız" (15-"Hisir" súresi, 9-ayat).
Ulamalardıń táriyplewinshe Quranı Kárimniń janıtáháret
basıbaslama
anası- "Fatima" súresi qorǵanı-"Ayat alQursiy qálbi-"Yasin" súresi kelini-"Ar-rahman súresi qulpı-"Íqlas" súresi tajı-"Múlk" ("Tabárik" súresi)
Quran Kárimniń sózlenine bir bir ózgertiw kigiziw, bir háribin, háttkie háripler belgisin ózgertiw múmkin emes, qatań qadaǵan etilgen.
Quran táliymatınıń oraylıq ideyası bir Quday tuwralı táliymat. Sonday-aq, onda iyman, Allaǵa isenim, álemniń jaratılıwı, perishteler, pyǵambarlar, axıret-qıyamet, qayta tiriliw, ájel, Islam dininiń tiykarları hám basqada diniy kórsetpeler belgilip berilgen. Ondaǵı morallıq, huquqıy, jámiyetlik, ekonmikalıq ólshemler islam dininiń nızamları jıynaǵı-sháriyatqa negiz etip alınǵan.
- 14 -
HÁDISLER
Jobası:
1. Hádisler haqqında túsinik hám olardıń kelip shıǵıwı boıyınsha sıpatlama 2. Hádislerdi toplawshılar tuwralı dáreklerler
3. Hádislerdiń áhmiyeti
Óz dárejesi |
boyınsha Qurannan sońǵı |
muxaddes kitaplardıń biriHádisler. |
||||||
Diniy alımlardıń pikirinshe, Hádis kitapları kóp jıllar hám ásirler dawamında |
||||||||
jazılǵan. Tolıqtırılıp keńeytilgen. Eń tolıq jazılǵan Hádis Muxammed payǵambar |
||||||||
óliminen |
bir ásir soń, VII ásirde payda bolǵan degen maǵlıwmatlar da ushırasadı. |
|||||||
Islam dini húkimranlıq e tken mámleketlerde Quranı Kárimge tiykarlana |
otırıp, |
|||||||
musılmanshılıq |
nızım-qádeleri |
keńeytip |
hám tereńlestiriw maqsetinde |
Quran |
||||
súreleriniń |
mazmunın kópshilikke |
e le |
de aydınlastırıp beriw zárirligi |
payda |
||||
bolǵan. Sonlıqtan Hádislerdiń mazmunı payǵambarlardıń ómiri menen baylanıslı. |
||||||||
Muxammed |
payǵambar |
ózi |
tiri |
|
waqtında |
sahabalarına |
mol-dúnyadan |
|
alınatuǵınlıǵın |
jazıp barıwdı |
tapsırǵan. |
Usıǵan baylanıslı Hádislerdiń |
|||||
dáslepki variyanları payda bolǵan. Geypara |
sahabalar Hádislerdi yadqa bilgen e ken. |
|||||||
Hádislerdi eń birinshilerden toplawshı sahabalardıń qatarına Abdulla ibn Ámir ibn Anas, Ali ibn Abu Tálib kiredi.
Qánige alımlardıń kórsetiwinshe, Hádislerdi toplawda arab wúkimdarlarınıń biri xalıfa Omar ibn Abuláziz qolǵa alıptı. Al e ń binishi Hádis jazıwdı Ibn Shixab az Zahariy jolǵa túsiripti. Hádis jazıwda úsh jónelsi bar eken.
Birinshisi- "Musnad". Bul jónelistegi Hádisler óz mazmunı boyınsha álipbe táttibinde jaylastırılıptı. Bul baǵdardı Abdulla ibn Muwsa, imam Axmet ibn Xanbal jolǵa salıptı.
Ekinshsi- "Saxix". Bul jónelsike imam Buxariy tiykar salaptı. Ol Hádislerdiń e ń zárúr , eń isenimli dep esaplanılǵanların saylap kitap halına túsiripti.
Úshinsisi- "Sunan". Bul jónelistegi Hádiste isenimli hám isenimsiz Hádisler aralasıp ketgen. Qánigelerdiń jazıwınsha Iysa at termeziy, an Nasaniy, Ibn Majaniy
Hádisleri usınday baǵdarda eken. |
|
|
||
"Saxix" baǵdarında jazılǵan "Hádis" tiń |
tiykarın salǵan Ábiw Abdulla |
|||
Muxammed ibn Ismayıl |
al |
Buxariy xijriy |
194-jılı Buxarada |
tuwılǵan. |
Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda |
ol |
600000 hádis jıynap, usılardıń tek |
100000 ǵana |
|
toplamǵa kirgizgen hám oǵan "Hadis" (Al Jami as Saxix) dep atalǵan tór kitap 1991jılı tashkentte "Enciklopediya (Qamus) baspasında basılıp shıqtı. Kitap bir neshe bólimlerge bólinediÚ Iyman kitabı, Ilim kitabı, Haj kitabı, Namaz kitabı, Hayat kitabı, Kúnniń tutılıwı kitabı, Ruwza kitabı h.t.b.
Bunday hádisler kóplep ushırasadı. Máselen, "Qırıq hádis" (Qırıq namaz). Hádistiń eń kerekli dep tabılǵan qırqın óz aldına toplam etip shıǵarǵan.
XV ásirde jasaǵan shayır Ábdiraxman Jámiydiń parsı-tájik tilinde jazılǵan "Chil Hádis" (Qırıq hádis), Áliysher Nawayınıń túrkiy tilinde jazılǵan "Qırıq hádis" kitapları solardıń qatarına kiredi.
- 15 -
SHÍǴÍS JÍL ESAPLARÍ
Jobası:
1. Shıǵıs jıl esapları tuwralı túsinik beriw 2. Arab jıl esapları
3. Parsı jıl esapları 4. Túrk jıl esapları 5. Qıtay jıl esapları
Dúnyada hárqanday xalıqtıń ózine tán bolǵan ( dúnya tanıw, tábiyattaǵı ózgerislerdi boljaw usılla-rı bolǵan: hátte áynemgi dáwirden baslap óz akade-miyasına
.iye bolǵan Xorezmde tábiyat sırların- bol-jaw, geografiyalıq hám" astronomiyalıq tusiniklerge iye bolıw .oǵada aldıǵa ketken.
Qaraqalpaqstanda jasawshı xalıqlar erte dáwir-lerden baslap-aq kún, tún, ay hám jıl háreketlerin úy.rengen. Quyash, Ay hám juldızlardıń járdeminde wa-qıttı belgilegen. Juldızlar járdeminde túngi jol baǵdarların anıqlaǵan.
Sutkanı bes mezgilge, aydı tórt háptege bólip qa-raw usılı burınnan-aq Kúnshıǵıs e llerinde bar há-diyse. Biraq bulardıń atamaları parsı tilindegi sanaq
san «yak» (bir) arab tilindegi «sham>> (kún) tiy-karında berilgen bolıp yakshamba (ekshembi) túrinde berilip sońınan túrkiy tilindegi' xalıqlarǵa da ara-lasqan. Parsı
tili tiykarında ruz. (kún) max (ay), sal (jıl) atamaları da kirip kelgen. Sol atamalar tiykarıńda «Ruznama» (kúndelikli waqıyalar yaki bolmasa gazeta), maxnama (bir ay
ishindegi hádiyseler yaki bolmasa jurnal), «salnama» (jıl nama) hám taǵı basńalar. |
|
|
|||||||||
Bulardan |
tısqarı |
|
kún, |
ay |
há'm |
jıl |
ózgesheliklerin |
||||
belgilewshi |
|
ayırım |
|
kalendarlar |
|
payda |
bolǵan. |
Bul |
|||
kalendarlardıń |
tiykarǵı |
shıǵısı, |
|
arab, |
hind, |
|
qıtay, |
||||
iran |
hám |
yaponiya |
ellerinde |
|
payda |
bolıwına |
|
karamas- |
|||
tan |
derlik |
Aziyanıń |
barlıq |
|
|
jerlerine |
|
tarńalǵai. |
|||
Bular |
«Kúnshıǵıs |
kalendarı» |
— |
|
dep |
atalıp, |
|
biziq |
|||
ata-babalarımız |
negizinen |
|
tábiyat |
|
|
ózgesheliklerin |
|
usı |
|||
kalendar tiykarıida úyrenip barǵan. . . |
|
|
|
|
|
|
|
||||
Kúnshıǵıs kalendarı tariyx hám geografiya nlim-leri menen bekkem baylanıslı |
|
||||||||||
bolıwına ńaramastan,. Shıǵıs |
e lleriniń ilim |
hám biliminiń belgili bir |
tarawı |
|
|
||||||
sıpatında tariyxıy |
filologiyalıq baǵdarda da |
úyrenilmekte. Sonıń up^ın da ol |
|
||||||||
házirgi oqıw pro-grammalarına muwapıq joqarı 'hám orta mekteplerde pán sıpatında |
|
||||||||||
etiledi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Kúnshıǵıs |
kalendarı |
|
Shıǵıs |
|
|
elleriniń |
|
áyyemgi |
|||
mádeniy |
e |
steliklerinin. |
biri |
bolǵanı |
|
ushında |
bul |
ki- |
|||
taptan |
arnawlı |
orın |
|
ajıratılmaqta. |
|
Bul |
kalendarv |
||||
negizinen |
XI |
ásirde |
|
Qıtay |
hám |
|
Hindstanda |
payda |
bol- |
||
Qúnshıǵıs kalendarında kúndi belgilew negizinen arab hám parsı sózleriniń, qosılıspasınan kelip shıqqan. Máselen: arabsha sez Sham (kún)ge parsılar-dıń san esabı qosılǵan. Yaǵnıy: yak (bir), duw (eki), siy (úsh), chaxor (tórt), panj (bes) hám taǵı basqalar. Usı tiykarda esaplanǵanda:
Shamba — kúnniń baslanıwı Yakshamba — birinshi kún Duwshamba — e kinshi kún Seshamba.— úsh-inshi kún Chaxorshamba tertinshi kún Panjshamba — besinshi kún )Kuma
— altınshı kún. |
|
|
|
|
|
|
|
|
Negizinen |
alıp |
qaraǵanda |
juma |
kuni |
shembi |
dem |
alıs |
kúni |
bolıp |
esaplanǵan. |
Bul |
kúni |
adamlar |
bazar- |
osharlar |
menen |
shuǵıllanǵan. |
Al |
biziń |
házirgi |
kara- |
|
- 16 -
qalpaklardın, Qaraqalpaqstan xalıqlarınıń túsinigi boyınsha hápte sanaw:
Dúyshembi — birinshi kún Siyshembi — ekinshi kún Sárshembi — úshinshi kún Piyshembi — tórtinshi kún Juma — besinshi kún Shembi — altınshı kún Ekshembi — jetinshi kún.
Bunnan keyingi úlken waqıt birligi — Ay. Orta esap penen. otız kúndi óz ishine aladı. Qarańalpa^-lar basqa da xalıqlar sıyaqlı bir jılda 360 kún bar dep e saplap, onı 12 ayǵa bólip qaraǵan. Bul aylar hárbir jıldıń hárbir máwsimlerine tuwra keledi. Yaǵnıy jıl: báhár, jaz, gúz, qıs sıyaqlı1 tórt pasılǵa „bólinip, hár máwsim úsh ayǵa bólingen. Hár ayda kún sanınıń teń bolmaslıǵı musılman kalendarında da kózde tutılǵan. Máselen:
Dáliw •—yanvar Hut — fevral Hamal — mart Sáwir — aprel Jawza— may . Saratan — iyun Háset — iyul Súmbile — avgust Miyzan — sentyabr Aqırap — oktyabr Qawıs — noyabr Jeddi — dekabr
Leknn xristian kalendarı tiykarında belgilengen Jańa jıl yanvar ayı Musılman kalendarınıń Jańa jıl e sabına tuwrı kelmeydi. Shıǵıs kalendarı boyınsha Jańa jıl Hamal yaǵnıy mart ayınıń 21-mart kúninen basdanıp 19-aprelıe shekem dawam etedi. Se-bebi bul kúni jer betindegi barlıq tirishilik háre-ketke kelip, qurt-qumırısńalar oyanıp, ósimlikler bórtik ashıp Nawrız kirip keledi. Sonıń ushında bul kúndi Jańa jıl — dep qabıl e tken maqul. Óyt-keni Jańa jıl shıǵıs kalendarında birinshi yanvar-dan e mes, bálki 21-mart Nawrızdıń birinshi kúninen baslanǵan.
Shıǵıs kalendarı boyınsha:
Hamal — 21-mart—19-aprelv, aralıǵı Sáwir — 20-aprel — 20-may
Jawza — 21-may — 21 iyun Saratan — 22-iyunb — 22-iyul Háset — 23-iyul — 23-avgust
Súmbile — 24-avgust — 22-sentyabr
Miyzan — 23-senTyabr — 22-ofyabrv Aqırap-—23-oktyabr — 21-|ńoyabr Qawıs — 22-noyabr — 21-dekabr ' Jeddi — 22-dekabrv—19-yanvar Dáliw — 20-yanvar — 18-fevral Hut—19-fevral- - 20-mart
Hijriy jıl 354 kunge sáykes keletuǵın bolǵanı ushında hijriy aylardıń ózleri
de ádewir ózgeriske ushıraydı. Hár jılı.4 kúnge teń ezgeris payda bola-tuǵın bolǵanı ushında hijriy aylar belgili bir pa-sıl yaki máwsimge baǵınbaydı. Sonıń ushında
- 17 -
Rama-zan (oraza) bınıl báhárde kelse, aradan kóp jıllar etiwi menen jazda yaki сısta da
keliwi-múmkin. Bas-qa aylarda da tap sonday ezgerisler boladı. |
|
|
|
|
|
|||||||
Dúnyadaǵı waqıt birliginiń eń.úlkeni jıl bolıp esaplanadı. Bir jıl on eki ayǵa teń |
|
|
||||||||||
kelip |
|
|
|
|
360 |
|
|
|
|
|
|
kúndi |
óz |
ishine |
aladı. |
Shıǵısta |
hárbir |
|
jıldıń |
|
ezi |
|
múshel, |
||
arqalı |
|
beriledi. |
Hárbir |
jıldı |
|
belgili |
|
bir |
|
haywan- |
||
nıń |
|
atı |
menen |
atap |
12 |
jıllıq |
dáwirdi |
belgilewge |
||||
áyyemgi |
|
Qıtay |
alımları |
tiykar |
|
salǵan. |
|
Bul |
|
biziń |
||
eramızdan |
|
burınǵı |
eki |
mınınshı |
|
jıllarǵa |
|
tuwra |
ke- |
|||
ledi. |
|
Bul |
jıl |
esabı |
soyaınai |
|
arab, |
iran, |
monǵol |
hám |
||
túrk |
|
xalıqlarına |
da |
kirip |
|
kelgen. |
Hárbir |
|
jıldıń |
|||
haywanlar |
|
ataması |
msnen |
atalıwında |
|
|
tartıslı |
|
pi- |
|||
qirler |
|
de |
kep. |
Meselen, |
bul |
|
haqqında |
|
kóbirek |
|
tarńal- |
|
ǵan |
|
qarakalpaq |
xalqı |
arasında |
«jılǵa |
talasıw» |
||||||
dep atalǵan hikayat ta bar.
- 18 -
QABUSNAMA
Jobası:
1. "Qabusnama"nıń jazılıw tariyxı haqqında 2. "Qabusnama" daǵı obrazlar
3. "Qabusnama"nıń Shıǵıs xalıqları ádebiyatındaǵı ornı.
|
Bul kitap |
parsı |
tájik |
tilinde jazılǵan Shıǵıstıń ullı |
didaktikalıq |
|
||||||
shıǵarmalarınan esaplanıp, XI ásirde xatqa túsken. Qitaptıń avtorı Unsurul-maomiy |
||||||||||||
Qáyqawıs Qaspiy teńizinin, túslik jaǵala-rında jasawshı qabilalardan bolıp, ilimdi |
||||||||||||
tereń iyelegen óz zamanınıń belgili patshalarınan boldı. Ol mámleketti ilim |
||||||||||||
tiykarında basqarıwdı qálegen, adamlar arasındaǵı qarım-qatnas, ádep-ikramlılıqqa |
||||||||||||
úlken máni beretuǵın adam edi. Sonıń ushın da ol turmıstan alǵan óz tájiriybelerin |
||||||||||||
balasına da úy-retiwdi maqul kórgen. Sol tiykarda óz balasına wá-siyatnama tiykarında |
||||||||||||
bir |
kitap jazıp qaldırıwdı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
maqset |
e |
tken. |
Biraq. |
bul |
kitaptı |
tek |
bir |
patshanıńóz |
balasına |
jazǵan |
|
wásiyatnaması sıpatında qarap bol-maydı. Sebebi kitap Orta ásirdegi estetikadıq taǵ- |
||||||||||||
liymatlardı tolıq óz ishine alǵan. |
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
«Qabusnama» 1082-1083-jıllar arasında jazıl-ǵan. Bul dáwirde Káyqawıs^ 63 |
|||||||||||
jasqa |
shıqqan |
bolıp: |
«Perzentim, |
men qartaydım. |
Qartayǵan adamnın, |
tur-mıs |
||||||
tájiriybeleri mol boladı. Sonın. ushın da |
saǵan e |
stelikke |
bir |
kitap jazıp |
||||||||
qaldırıwdı maqset ettim» — dep aytadı. |
|
|
|
|
|
|
||||||
|
Sońın ala bul kitap úlken dańqqa iye bolıp dú-Nyanıń kóp ǵana tillerine |
|||||||||||
awdarıldı. Qállibek Is-mayılov awdarmasındaǵı «Qabusnama» 1987, 1991-jıl-larda |
||||||||||||
eki mártebe qaraqalpaq tilinde baspadan shıqtı. |
|
|
|
|
|
|
||||||
|
Bul kitap negizińen didaktikalıq tiykarda ja-zılǵan bolıp adam balasınıń |
|||||||||||
turmısta tutatuǵık ornı bilim iyelew, dos tańlaw, óziniń baxtı háı qá-dir qımbatı |
||||||||||||
jolındaǵı gúresleri haqqında sez ete-di. Sonıń ushın da avtor bul joldıń tiykarǵı |
||||||||||||
túyin-leri tárbiyaǵa baylanıslı,— dep biledi. Qırıq tórt baptan ibarat bolǵan bul |
||||||||||||
kitaptıń hárbir babında adamzat terbiyasınsh e ń áhmiyetli máselelery sheshi-lip |
||||||||||||
baradı. Sonlıqtanda bul |
baplardıń hámmesi de wásiyat túrinde jazılǵan. Máselen; |
|||||||||||
«Ata-ananı |
húrmetlew |
haqqında», |
«Ónerdiq |
artıqmashılıǵı», |
«She-shenliktiń |
|||||||
áhmiyeti», «Ǵarrılıq hám jigytlik», «Sha- \ rap ishiw yaki ishpeslik qaǵıydaları», |
||||||||||||
«Miyman kú-tiw», «Íshqı muhabbat haqqında», «Monshaǵa túsiw», «Uyqılaw», Dúnya- |
||||||||||||
mal jıynaw», «Perzentti tárbiya-la.w», «Dos tańlaw», «Ilim iyelew», «Shayırlıq penen |
||||||||||||
shuǵıllanıw», «Xızmetkerlik» hám taǵı basńalar. |
|
|
|
|
|
|||||||
|
Avtor |
haqıyqıy adamlarda úsh túrli belginiń / saqlanıwın |
qáleydi. |
|
||||||||
|
1) Aqıllılıq |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
2) Hadallıq |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
3)Jomartlıq. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
Mine |
usı úsh túrli belgi haqıyqıy insanlarda saqlanıwı kerek. |
|
|
||||||||
Keyqawıstıń |
pikiri |
|
boyınsha |
«Jomartlıq» |
|
— |
de- |
|||
gen |
kezsiz |
saqıylıq |
emes. |
Bálki |
bunıńda |
óz |
|
aldına |
||
qoyǵan |
máqsetleri |
bar. |
Sonıń |
ushında |
ol |
jomartlıq- |
||||
tın |
ózinde |
úsh |
toparǵa |
|
bólip |
qaraydı. |
1) |
mártlik— |
||
yaki |
bolmasa |
aytqan |
sózin |
|
orınlaw. |
2) |
duwrılıq—she- |
|||
shiliwi |
zárúr |
bolǵan |
máselege |
tuwrı |
qatnas |
|
jasaw. |
|||
3)qayır-saqawatlı bolıw. '
Sonıń menen birlikte «Qabusnama» avtorı hárbir topardıń minez-qulqın, olardıń jámiyette tutqan orınlarında belgilep ótedi. «Adamlardıń kópshili-gine jomartlıq penen hayyarlıń tán nárse. Bul óner-lerde baa'ır1lıq, mártl'ik, sabırqanaat, wáde-opaǵa qılap e tpew, sap júreklilik, haqıyńatlıq bári ara-lasıp júredi.
- 19 -
Jáne. de aytaman, qulǵa, gedeyge azap bermew kerek. Ázzilerge mádet berip, olardı qollap quwatla. Jaqsılardı jamanlardıń azaplanıwınan qorǵaw kerek.
Áy balam, ámel adamlarınıa háreketi hayyarlıq-qa jaqın keledi. Sebebi ámeldiń ózi de hayyarlıq pe-nen jetilisip baradı. Biraq keńpeyillik, miyman-doslıq, saqıylıq, duwrılıq, haqıyńat izlewshilik, tazalıq, jaqsı qurallanıw ámel adamları ushın tán-dur.
Sonıń ushında Qey-qawıs aqıllılıqqa úlken iti-bar beredi. Ol aqıldıń ózinde ekige bólip qaraydı. 1) Tuwma aqıl. Bunday aqıl ázelden Allataala táre-pinen sıysıpatında beriledi. Onı hár bir adam ózin-she jet.ildirip barıwı kerek. 2) Muqtasib
— yaki bol-masa qosımsha aqıl. Bul aqıl ilimiy kitaplar hám turmıs tájiriybeleri arńalı júzege asadı. Usı e ke-win biriktire alǵan adam ǵana haqıyqıy aqıllı adam bolıp e saplanadı. «Eger quday saǵan ázeliy (tábiyiy) ańıldı bergen bolsa, sen qosımsha ańıldı úyrenip alıw ushın miynet et. Sonda ǵana sen bárshe xalıq arasında
ájayıp hám áziyz adam bolasań... Atań bol-sa atańnan úyren. Bolmasa bul baǵdarda anadan eziyz adam joqdur».
Keyqawıs bul kitapta kóbirek tárbiya hańkında ay-
tadı. Onıń pikirinshe adamdg kóbyrek tárbiyalaytu-ǵın nárse turmıs. Turmıstıń tárbiyası hárqanday da-na muǵallimnen de kúshli. Bul hańqında avtor tómendegishe aytadı. «Eger adamdı turmıs ustazı dana et-pese, heshqanday dana oǵan aqıllı sóz úyretiw ushın áwere bolmasın. Óytkeni miyneti zayaǵa ketedi» — dey-di.
Biraq adam parasatlı, hikmetli sózlerdi tıńlaw-dan jalıqpawı kerek. Sebebi adam e ki túrli boladı. Birewi — úyretiwshi. Ekinshisi — úyryoniwshi. «Tıń-lay- tınlay dana bolarsań» — degen sezler sonnan
qalǵan. Qulaǵıńa qonımsız biyhuwda sózlerdi e si-tiwden qash. Biraq hikmetli sózlerdi úyreniwden ja-lıqpa. «Anadan tuwılǵan náresteni jer astında ssh-lap, sút berip,'sol jayda ósirse, anası oǵan hesh-kanday sóylemese, adam sózin esitpese, ol bala úlkey-gennen keyin saqaw boladı. Sonıń ushında sóz bala ushın jaslıǵınan joldas bolıwı kerek».
Avtordıń aytıwınsha jaqsı sóz tárbiyanıń tiykar-ǵı quralı. Sózdin, mánisli qollanıwı adam xarakte-rinde tiykarǵı jolǵa salıp jiberedi. Bunnan tısqa-rı ol: «Adam balası ómirinshe tárbiyalanıp barıwı kerek. Jaman adam joq, jaman tárbiyalanıw bar» — degen sheshimge keledi.
Qullası, Qeyqawıstıń bul shıǵarması Shgǵıs pe-dagogikasınıń e ń bir xarakterli kitaplarınan e sap-lanadı. Sonıń ushında bul kitap orta mekteplerde pán eıpatında oqıtıladı.
- 20 -