Házirgi ádebiy process páni

formalardan ayırmashılıqları haqqında jazıldı. Sorawlar.

1.Házirgi ádebiyattanıwdıń izertleniwindegi baslı máseleler haqqında aytıp beriń.

2.Házirgi ilimiy izertlewlerge sholıw jasań.

3.Házirgi jas ilimpazlardıń ilimiy miynetleri haqqında aytıp beriń.

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992

2.Nurjanov P. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası. Nókis, 2003

3..Mámbetov Q. Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995

4.Orazımbetov.Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası.Nókis, 2004.

5.Járimbetov Q. XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı. Nókis, 2004

18 TEMA: Ádebiyattanıw iliminiń rawajlanıw baǵdarları. Ádebiyat teoriyası tarawınıń izertleniwi.

2.Ádebiyattanıw iliminde ádebiyat teoriyasın izertlewdegi máseleler haqqında.

Qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimin jaqsı izertlep úyreniwde qaraqalpaq ilimpazları úlken xızmet atqarıp atır. Máselen, XX ásir qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimin rawajlandırıwda N.Dáwqaraev, M.Nurmuxamedov, S.Axmetov, Q.Maqsetov, Q.Mambetov hám t.b. ilimpazlar kóp miynetler etti. Sonıń ishinde ádebiyat teoriyası tarawı boyınsha belgili ilimpazlar S.Axmetov, Q.Mámbetov, Q.Járimbetov, J.Esenov hám t.b. miynetleri bahalı miynetlerden bolıp tabıladı. Olardıń ilimiy

- 61 -

miynetleri qaraqalpaq ádebiyatınıń hártárepleme baǵdarların ashıp

beriwde úlken bahalı jumuslar ekeni málim.

Belgili ádebiyatshı Q. Muratbaevtıń «Qaraqalpaq poeziyasında qosıq qurılısı» degen miynetinde qosıq ólshemleri, ritm, uyqas, buwnaq, tarmaq sıyaqlı máseleler jóninde keńnen sóz etiledi. Bul jumısta izleniwshi qaraqalpaq qosıq qurılısın túrkiy tilles xalıqlardıń poeziyası menen tipologiyalıq xarakterde ekenin materiallarǵa súyengen halda izertlegen.

Prof. K.Mámbetovtıń «Ádebiyat teoriyası» (Nókis,1995) atlı monografiyasında da ádebiyattıń barlıq tarawları menen birgelikte lirika hám onıń kórkem formaları haqqında teoriyalıq sıpatlamalar beriledi.

Filologiya ilimleriniń doktorı Q.Orazımbetovtıń «Házirgi dáwirdegi qaraqalpaq lirikasında kórkemlik izleniwshilik» (Nókis, 1992) atlı kandidatlıq dissertaсiya jumısında hám «Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası» (Nókis, 2004) atlı monografiyalıq jumısında házirgi qaraqalpaq lirikası jóninde sóz ete otırıp, kórkem forma salasında da rawajlanıwdıń bar ekenin izertlegen. Sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatında erkin qosıqlardıń janrlıq ózinshelikleri, olardıń formalıq qásiyetleri, olardı payda etetuǵın tiykarǵı elementler, qosıqtıń dúzilisi sıyaqlı máseleler kórkem tekstlik materiallarǵa tiykarlanǵan halda izertlegen hám tiyisli juwmaqlar shıǵarılǵan.

Filologiya ilimleriniń doktorı Q.Járimbetovtıń «XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı» (Nókis,2004) degen monografiyalıq jumısında qaraqalpaq lirikasınıń milliy kórkemlik saǵaları, XIX

ásirdegi qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq ózgeshelikleri anıqlanıp klassifikaсiyalanadı. Olarǵa teoriyalıq sıpatlama beriledi.

- 62 -

Juwmaqlap aytqanda ádebiyat teoriyası házirgi ádebiyattanıwdıń izertleniwindegi baslı tarawlardan biri bolıp tur.

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992

2.Nurjanov P. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası. Nókis, 2003

3..Mámbetov Q. Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995

4.Orazımbetov.Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń

evolyuсiyası hám tipologiyası.Nókis, 2004.

5.Járimbetov Q. XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám

rawajlanıw tariyxı. Nókis, 2004

19 TEMA: Ádebiy sın tarawınıń izertleniwindegi máseleler.

JOBA:

1.Ádebiyattanıwdaǵı ádebiy sın boyınsha ilimiy miynetlerge ulıwma sholıw.

2.Házirgi ádebiy sınnıń baslı máseleleri haqqında.

Qaraqalpaq ádebiyattanıwı hám ádebiy sınınıń tariyxı qánigeler tárepinen

úyrenilip kelinmekte. XX ásirdiń sońǵı shereginen baslap, qaraqalpaq

ádebiyattanıwı hám ádebiy sını tariyxına qatnas quramalı boldı. Milliy

ádebiyattanıwda ilimiy-salıstırmalı umtılıs baǵdarı kúsheydi. ádebiyattanıwdı ayrıqsha úyreniw, onıń baslı máselelerin izertlewge itibar berildi. XX ásirdiń 80jıllarınan baslap, yaǵnıy Ózbekstan ǵárezsizliginen baslap, ádebiy sında talqıǵa, kórkem shıǵarmalardı tereń ashıp beriwge, máni-mazmunın analizlewge, izertlewlerdiń hártúrliligine itibar arttı.

Ádebiy sın shıǵarmanı tereń seziwge, anıqlawǵa, jazıwshınıń «dúnyası» na tereń kirip barıwǵa jol kórsetedi. Ádebiy sın degenimiz kórkem

ádebiyattıń rawajlanıwın baqlaw jetiskenlik hám kemshiliklerine baha beriw, bir sóz benen aytqanda ádebiyatqa qazılıq

- 63 -

etiw degendi bildiredi. Ádebiy sın tek kórkem shıǵarmalardı ǵana sınawǵa tiyisli bolmastan bálki sol kórkem shıǵarmalar haqqında pikirler aytqan maqalalar haqqında da pikir bildire aladı. Bul naǵız sınshılar ushın tán bolǵan qubılıs.

Professor S.Axmetov bizde tap sonday sınshılar qatarına kiredi. Ol qaraqalpaq ádebiyatın tutas izertlewge qatnasıw menen bir qatarda eki júzden aslam sın maqalalar jazǵan. Qaraqalpaqstanda járiyalanǵan barlıq sın maqalalar menen tanısıp shıǵıp, «Qaraqalpaq ádebiy sını» dep atalǵan miynetti maydanǵa keltirgen.

Ádebiy sın tarawı boyınsha bizde M.Nurmuxamedov, Z.Nasurallaeva, Q.Sultanov, G.Esemuratov, Q.Kamalov, S.Bahadırova, K.Kudaybergenov,

Á.Paxratdinov, Q.Járimbetov, Q.Orazımbetov hám t.b. da talantlı sınshılardıń miynetleri málim.

Prof. K.Mámbetovtıń «Ádebiyat teoriyası» (Nókis,1995) atlı monografiyasında da ádebiyattıń barlıq tarawları menen birgelikte lirika hám onıń kórkem formaları haqqında teoriyalıq sıpatlamalar beriledi. Sonday-aq ádebiy sın haqqında da bahalı pikirler bildiredi.

Ulıwma aytqanda házirgi ádebiy proсesstegi ádebiy sın máselesiniń izertleniw jaǵdayı usılardan ibarat.

Sorawlar.

1.Házirgi ádebiyatanıwda ádebiy sınnıń ornı qanday?

2.Házirgi ádebiy sınnıń rawajlanıw barısı haqqında aytıp beriń.

3.Ádebiy sın boyınsha kimlerdiń ilimiy miynetleri bar?

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Axmetov S. Qaraqalpaq ádebiy sını. Nókis, 1992

2.Mámbetov Q. Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995

3.Rasulov A.Tanqid talqin baholash. Toshkent, 2006

20 TEMA: Ǵárezsizlik dáwirindegi kórkem ádebiyattaǵı ózgerisler.

- 64 -

JOBA:

1.Kórkem ádebiyattıń ideya-mazmunındaǵı ózgerisler.

2.Ádebiyattıń janrlıq jaqtan rawajlanıwı hám onda jańa janrlarlıń payda bolıwı.

3.Ádebiyattaǵı kórkem formalardıń rawajlanıwı hám oǵan sırtqı ádebiy

tásir.

Ózbekstannıń ǵárezsiz e l bolıwı turmıstıń barlıq salasında

erkinlikke iye bolıwǵa keń jol ashtı. Eń baslısı ózimizdiń kimligimizdi tanıdıq. Ózimizdiń tariyxımızdı, tilimizdi, dinimizdi, mádeniyatımızdı, ádebiyatımızdı tereńirek úyreniwge múmkinshilik aldıq, múlkimizge ózimiz biylik etiwge eristik. Bul bizge ǵárezsizliktiń bergen baxtı.

Prezidentimizdiń Ózbekstannıń jańa tariyxın jazıw, Xorezmdegi Mamun akademiyasınıń qayta tikleniwi, ruwxıy mádeniyat hám aǵartıw orayın dúziw, xalıq áwız eki ádebiyatınıń bay miyrası Alpamıs dástanınıń 1000 jıllıǵın 1999jılı belgilew, kórkem óner akademiyasın dúziw hám teatr ónerin rawajlandırıw haqqındaǵı shıǵarǵan pármanları ilimdi, tariyxtı, ádebiyattı, kórkem ónerdi, mádeniyattı tereń izertlewge hám biliwge qaratılǵanlıǵı málim.

Ulıwma aytqanda XX ásirdiń 90-jıllarınıń basında SSSR qusaǵan totalitar dúzimge tiykarlanǵan mámlekettiń ıdırawı, onıń baslı ideologiyalıq quralı bolǵan kommunistlik oylawdıń adamlardıń sanasınan áste-áste sıǵıp shıǵarıla baslawı, onıń ornın adamzattıń ásirler boyı jıynalǵan filosofiyalıq, etikalıq, estetikalıq, huqıqıy bilim qorları sistemasınıń iyeley baslawı biziń átiraptaǵı jámiyetlik hám tábiyat qubılıslarına, sonıń ishinde, turmısımızdıń ajıralmas bir bólegi bolǵan kórkem ádebiyatqa degen qatnasımızdı da pútkilley ózgertip jiberdi.

Durıs, ǵárezsizliktiń dáslepki jılları ádebiyatta ekileniwler, burınǵı qálipten shıǵıp ketiwde qıyınshılıqlar boldı. Ásirese, bul qaharman obrazın jasawda, shıǵarmaǵa ideya-tematika tańlawda kóbirek orın aldı. Shayır jazıwshılar jańa dáwirdiń qaharmanı qalay bolıw kerek, jańa dáwirdin haqıyqatlıǵın qalay jırlaw kerek degen sorawlarǵa juwap taba almay sarsıldı. Biraq bul baǵdarda da XX ásir

- 65 -

T.Qayıpbergenovlar úlgi kórsetti. I.Yusupov dáwir haqıyqatlıǵın burınǵıdan da batıl ayttı. Onıń shıǵarmalarında pikir ele de ótkirlesip, tıń pikir aytıw kóbirek kórindi. Ǵárezsizliktiń dáslepki jılları-aq jazǵan «Mustaqillik maydanınan ótkende», «Alıs Malayziya kóshelerinde», «Begligińdi buzba sen» lirikalarında ǵárezsizlik dáwiriniń ádebiyatı qanday baǵıtta rawajlanıwı kerek ekenligin kórsetip berdi. T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaqnama», «Qálbimniń qamusı», «Qaraqalpaqpan, táwekelshimen» hám kóp ǵana publiсistikalıq shıǵarmaları qaraqalpaq jazıwshıları ushın úyreniw mektebi boldı. Solay etip, ǵárezsizlik dáwiriniń qaraqalpaq ádebiyatı da qaraqalpaq ádebiyatında qáliplesken dástúr tiykarında jańa baǵıtta rawajlanıp kiyatır.

Insan ruwxınıń quramalı tábiyatınonıń umtılısın, sezim tuyǵısın quwanısh hám qayǵısın, kóterińki hám túsińki keypiyatın beriwde jazıwshılarımız tek realizmniń suwretlew prinсpleri menen sheklenip qalmastan, modernizm ádebiyatınıń sonday-aq, dúnyaǵa degen mifologiyalıq, mistikalıq,iláhiy kózqaraslardıń múmkinshiliklerinen de paydalanıwǵa umtılmaqta. Házirgi ádebiyattaǵı dramaturgiyanıń rawajlanıwında da jańasha burılıslardıń júzege kelgenligi hámmemizge málim. Házirgi dramaturgiyanıń baslı tematikası da búgingi jámiyetimizde bolıp atırǵan baslı refrmalardı óz saxnasında kórsete biliwi hám onı adamlardıń oylawına tásir ettiriw baslı wazıypa bolıp tur, sebebi Respublikamızda házirgi qalıp baratırǵan baslı problemalar dramaturgiyada da mawasalı hám mawasasız (antogonichno) konfliktler arqalı ǵana iske asıwı shárt. Sebebi pesada, konflikt shıǵamanıń, ondaǵı obrazlardıń birden bir janı, avtordıń ideyasın gúres arqalı ashatuǵın baslı faktor. Ulıwma aytqanda ǵárezsizlik dáwirde ádebiyatımız janrlıq kóptúrlilikti payda etip, qaraqalpaq jazıwshı-shayırları ózleriniń oy-pikirin hár túrli formada beriwge hám ideya-mazmunı jaǵınan tárbiyalıq áhmiyetke iye shıǵarmalar jaratıwǵa umtılmaqta. Bunday jaǵdayda sırtqı ádebiyatlardıń da tásiri kúshli boldı.

- 66 -

Solay etip, ǵárezsizlik dáwiri qaraqalpak ádebiyatı ásirler dawamında rawajlanıp kelgen qaraqalpaq ádebiyatınıń dástúrlerin bunnan bılay da jalǵastırıp xalqımızdıń ruxıy baylıǵın ele de tolıqtırıwǵa, olardıń estetikalıq dúnyasın bayıtıwǵa xızmet atqardı. Ádebiyatımızdıń túr hám janrları túrlendi, tematikası keńeydi. Eń baslısı jazıwshı-shayırlarımız burınǵı awqam dáwirinde qáliplesip qalǵan qızıl ideologiyanıń siltewi boyınsha shıǵarma jazıw qusaǵan illetinen qutıldı. Baspa sóz, ádebiyat ústinen ornatılǵan qadaǵalaw alıp taslandı. Bunıń barlıǵı ádebiyatımızda júz bergen unamlı ózgerisler edi.

Sorawlar.

1.Házirgi ádebiyattaǵı baslı ózgerisler nelerde kózge taslanadı?

2.Ádebiyattıń házirgi rawajlanıw barsısına qanday qaraysız?

3.Ádebiyattıń jańasha rawajlanıwında sırtqı ádebiy tásirdiń roli qanday?

Paydalanılǵan ádebiyatlar.

1.Allanazarov T.Nekotorıe voprosı istorii karakalpakskoy dramaturgii. Nukus, 1987

2.Axmetov S., Sultanov Q. Ádebiyattanıw. Nókis, 1987

3. Mámbetov Q.Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995.

4. Orazımbetov Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkemlik izleniwshilik. Nókis, 1992

21 TEMA: Juwmaqlaw. Ǵárezsizlik dáwirindegi ádebiy proсesske sholıw jasaw.

1.XX ásir ádebiy proсessine ulıwma sholıw.

2.Usı dáwir ádebiy proсess menen aldınǵı dáwir ádebiy proсessindegi parıq.

3.Házirgi ádebiy proсesstiń rawajlanıw baǵdarlarına ulıwı sholıw. XX ásir

qaraqalpaq ádebiy proсesstegi rawajlanıwdı keltirip shıǵardı. Házirgi dáwir qaraqalpaq ádebiyatı menen salıstırıp qaraǵanda

- 67 -

házirgi ádebiy proсesstiń aldınǵı dáwirlerden ádewir ayırmashılıqqa iye ekenin ańlaymız. Sebebi házirgi dáwirde ádebiy proсess-kútá quramalı. Ol tek bir milliy ádebiyat shegarasında kewildegidey rawajlana almaydı, al dúnya ádebiyatı menen óz-ara tıǵız baylanısta hám bir-birine tásir etiw jaǵdayında rawajlanadı. Sonlıqtan sırtqı ádebiyatlardıń yaǵnıy ádebiy tásirlerdiń nátiyjesinde qq-ádebiyatı da rawajlanıw basqıshın basınan ótkermekte. Ásirese bul salada tuwısqan ózbek ádebiyatınıń ádebiy tásiri kúshli boldı. Házirgi dáwirde ózbek ádebiyatında ádebiy proсess kúshli rawajlanıp atır. Ulıwma aytqanda házirgi ádebiy proсess kóz-qarası menen aytqanda qq-ádebiyatında kórkem ádebiyatqa bolǵan qatnas ózgerdi. Ádebiyattaǵı burınǵı soсialistlik realizm kórkem metod sıpatında ómirin tawıstı. Endi ádebiyatta erkinlik payda bolıp jańasha izlenisler nátiyjesinde jańa kórkem formalar, janrlar bir sóz benen aytqanda jańa mazmunǵa iye bolǵan kórkem shıǵamalar payda boldı. Ǵárezsizlik dáwiri qaraqalpak ádebiyatı ásirler dawamında rawajlanıp kelgen qaraqalpaq ádebiyatınıń dástúrlerin bunnan bılay da jalǵastırıp xalqımızdıń ruwxıy baylıǵın ele de tolıqtırıwǵa, olardıń estetikalıq dúnyasın bayıtıwǵa xızmet atqardı. Ádebiyatımızdıń túr hám janrları túrlendi, tematikası keńeydi. Eń baslısı jazıwshı-shayırlarımız burınǵı awqam dáwirinde qáliplesip qalǵan qızıl ideologiyanıń siltewi boyınsha shıǵarma jazıw qusaǵan illetinen qutıldı. Baspa sóz, ádebiyat ústinen ornatılǵan qadaǵalaw alıp taslandı. Bunıń barlıǵı ádebiyatımızda júz bergen unamlı ózgerisler edi.

Házirgi ádebiy proсesste ádebiyattıń barlıq janrları jańasha rawajlanıw jolına tústi. Joqarıdaǵı lekсiyalarda aytıp ótkenimiz sıyaqlı proza, poeziya, drama janrlarında ideya-tematikalıq, formalıq ózgerisler júzege keldi. Aldıńǵı dáwir ádebiyattıń rawajlanıwı menen házirgi dáwir ádebiyatında úlken ayırmashılıqlar bar. Olardıń ayırmashılıqların joqarıdaǵı lekсiyalarda qarap óttik.

- 68 -

Solay etip, ǵárezsizlik dáwiri qaraqalpak ádebiyatı ásirler dawamında rawajlanıp kelgen qaraqalpaq ádebiyatınıń dástúrlerin bunnan bılay da jalǵastırıp xalqımızdıń ruxıy baylıǵın ele de tolıqtırıwǵa, olardıń estetikalıq dúnyasın bayıtıwǵa xızmet atqardı. Ádebiyatımızdıń túr hám janrları túrlendi, tematikası keńeydi. Eń baslısı jazıwshı-shayırlarımız burınǵı awqam dáwirinde qáliplesip qalǵan qızıl ideologiyanıń siltewi boyınsha shıǵarma jazıw qusaǵan illetinen qutıldı. Baspa sóz, ádebiyat ústinen ornatılǵan qadaǵalaw alıp taslandı. Bunıń barlıǵı ádebiyatımızda júz bergen unamlı ózgerisler edi.

Paydalanılǵan ádebiyatlardıń dizimi.

1.Axmetov S. Qaraqalpaq ádebiy sını. Nókis, 1992

2.Axmetov S., Sultanov Q. Ádebiyattanıw. Nókis, 1987

3.Allanazarov T.Nekotorıe voprosı istorii karakalpakskoy dramaturgii. Nukus, 1987

4.Mámbetov Q.Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995.

5.Járimbetov Q. XX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı. Nókis, 2004

6.Orazımbetov Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkemlik izleniwshilik. Nókis, 1992

7.Nurjanov.P.Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası.Nókis, 2003.

8.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1993

9. .Rasulov A. Tanqid talqin baholash. Toshkent, 2006 10. Sultanov Q. Prozanıń rawajlanıw jolları. Nókis, 1989

11. Ábdiev A. Qaraqalpaq ádebiyatında fantastikalıq janrdıń payda bolıwı. Nókis, 1995.

- 69 -