Házirgi ádebiy process páni

hásiyseler, keshirmeler usı máseleniń átirapında boladı. Avtor teatr kórkem óneriniń qaraqalpaq miynetkeshleri arasında dáslepki mádeniyat urıǵın sebiwshi, onıń kópshiliktiń sana-sezimi oyatıp, házirgi rawajlanǵan mádeniyatqa umtılıwǵa járdemlesiwshi kúsh ekenin sáwlendirgen. Poemadaǵı tiykarǵı obraz sıpatında birinshi qaraqalpaq dramaturgleriniń biri Ábdiraman Ótepov hám hayal-qızlardan shıqqan talantlı aktrisa Ayımxan Shamuratovalardıń obrazları jasalǵan. Usı obrazlar arqalı qaraqalpaq saxnasınıń dáslepki dáwirdegi ómiri, birinshi mádeniyat qarlıǵashlarınıń turmısı kennen sóz etiledi.Shıǵarmada avtor tereń mánili xalıqlıq uǵımlardı orınlı túrde qaharmannıń minezin ashıwda durıs paydalana biledi: Qız kewili aq sandıq , Dástúr zan emes ózi zań , Birewler taldan da tikenek izler h.t.b. Yamasa poemadaǵı mınanday qatarlarǵa dıqqat awdarayıq:

I.Yusupov bunnan keyin Qaraqalpaq xalqında sóz , Búlbúl uyası «Máńgi bulaq» poemaları haqqında da unamlı pikirlerdi bildiriw múmkin. Shayırdıń sońǵı jılları jazǵan «Watan» topıraǵı poeması temasınıń aktuallıǵı, qaharman psixologizmin ashıp beriwdegi sheberlik, batıl pikirlewler menen ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq ádebiyatınıń tabısı boldı. Onda XX ásirdiń 30jıllarında repressiyaǵa ushıraǵan watanlaslarımızdıń awır táǵdiri, olardıń alısta júrse de óz watanın yadınan shıǵarmawı, watan topıraǵın jannan áziz kórip qásterlewi qaharmanlardıń ishki ruxıy keshirmeleri, olar ushırasqan qıyan-kesti waqıyalar arqalı ashıp beriledi.

Juwmaqlap aytqanda I.Yusupov XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń eń kózge kóringen sóz sheberleriniń biri. Ol qaraqalpak poeziyasın burın kórilmegen biyik shoqqılarǵa alıp shıqtı. Onıń poeziyası zaman nápesi menen azıqlanıp, milliy ádebiyatımızdı rawajlandırıp kiyatır.

Sorawlar

1. I.Yusupovtıń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında qısqasha aytıp

beriń.

2. I.Yusupovtıń qanday poezilıq shıǵarmaların bilesiz?

- 41 -

hámme orınlarda nızamsızlıq, jeke hákimshilik, tártipsizlik, tubalawshılıq orın aldı. Bul nárse sol mámlekette jasawshı adamlardıń orınlı narazılıǵın payda etti. Jámiyette, problemalar sonday kóbeyip ketti, olar bir-biri menen ulasıp jámiyetti qaplap aldı hám bunday jámiyettiń tozǵanı kórinip turdı. Biziń sharayatımızda ekologiyalıq problema birinshi orınǵa shıqtı. Sonlıqtanda usı jılları poeziyamızdın aqsaqallarınıń biri I.Yusupov «Qayta qurıwdıń balalarına», «Ashıq sóz», «Dialektika», «Korabller qoyımshılıǵındaǵı eles» sıyaqlı turmıstıń ashshı haqıyqatlıǵın batıl súwretleytuǵın lirikalıq shıǵarmaların dóretti. Bunday demokratiyalıq keypiyat basqa da qaraqalpaq shayırlarına otti.

Ǵárezsizlik dáwiri ádebiyattıń basqa túrleri sıyaqlı poeziyaǵa da erkinlik berdi. Sonlıqtanda I.Yusupov, K.Raxmanov, T.Qabulov, J.Izbasqanov, K.Karimov, H.Ayımbetov, N.Tóreshova, S.Ibragimov, X.Dáwletnazarov, B.Genjemuratov, M.Jumanazarova hám t.b. qaraqalpaq shayırları ideyalıqtematikalıq, janrlıq-formalıq izlenisler alıp bardı. Olardıń lirikalıq shıǵarmalarında erkin pikir aytıw, jańasha pikirlew kóbirek kórindi. I.Yusupovtıń usı dáwirdegi lirikalıq shıǵarmalarınıń bazı birewleri haqqında joqarıda aytıp ótken edik. Shayır J.Izbasqanov ta bul dáwirde dóretiwshilik penen jedel shuǵıllandı. Shayırdıń qosıqlarında kúshli lirizm, joqarı estetikalıq talǵam, eń baslısı pikir sulıwlıǵı kózge taslanadı.

Shayırdıń óz shıǵarmalarına jańa forma izlestiriwge dóretiwshilik penen qatnas jasawı qosıqtıń tabısın belgileytuǵın kriteriyalardıń birideydi belgili ilimpaz Q.Orazımbetov.

Belgili ádebiyatshı S.Axmetov óziniń «Qaraqalpaq sovet poeziyası» atlı monografiyasında qaraqalpaq shayırlarınıń shıǵarmalarınıń kórkemliginiń artıp baratırǵanlıǵın, forma tańlawdaǵı izleniwshilikti, qosıq qurılısındaǵı jańalıqlardı ashıp beredi.

Mine qaraqalpaq shayırlarınan I.Yusupov, T.Matmuratov, J.Mzbasqanov, S.Ibragimov, X.Dáwletnazarov, Sh.Seytov, K.Karimov,

- 43 -

M.Berdiev hám t.b. sıyaqlılardıń dóretiwshiliginde kórkemlik izleniwshiliktiń bar ekeni kózge taslanadı. Máselen;

Tolqınlardıń tósin aymalarday, Jelpinesiz jazǵı sulıwlar, Tómende suw emes, ayna barday, Serpilesiz nazlı sulıwlar.

Yamasa

Kórgenińiz barma gózzaldı, Tań sáhárde shashırap oyanǵan Ushqınlanıp áne qozǵaldı, Sulıw emes, bir uwıs árman.

Birinshi mısal J.Izbasqanovtıń «Shaǵalalar» qosıǵınan alındı. Bunda lirik qaharman óz sezimlerin shaǵalalar menen sáwbetke quradı. Tábiyattıń erkin hám erke aǵzası bolǵan shaǵalalardıń háreketinen gózzallıqtı, sulıwlıqtı kórgisi keledi. Onnan estetikalıq zawıq alǵısı keledi. Ekinshi mısalda da («Kórgenińiz barma gózzaldı» qosıǵınan) ádettegiden tıs pikirlew bar. Qaraqalpaq xalıq dástanlarında «batır uyqısınan shashırap oyandı» degen ibaranıń isletiletuǵının bilemiz. Bunda shashırap oyanıw degen biziń sanamızǵa batırlıqtıń, aybatlılıqtıń simvolı sıpatında sińedi. Al shayır bul qosıǵında bul ibaranı qızlardıń gózzallıǵın tábiyiy halında jetkeriw ushın isletedi.

Sonday-aq bul dáwirde M.Jumanazarovanıń lirikalıq shıǵarmalarında batıl pikirlew, H.Ayımbetovtıń lirikalarında pikirdi awıspalı mánige qurıw, N.Tóreshovanıń qosıqlarında hayal-qızlardıń dúnyaǵa kóz karasınıń sáwleleniwi, B.Genjemuratovta janrlıq-formalıq izlenisler kóbirek sezildi.

Sorawlar

1.Házirgi shayırlardıń dóretiwshiligindegi kórkemlik izlenisler qanday?

2.J.Izbasqanov, X.Dáwletnazarov, S.Ibragimovlardıń

dóretiwshiligindegi kórkemlik izlenisler haqqında aytıp beriń.

- 44 -

3.Ilimpaz Q.Orazımbetovtıń doktorlıq dissertaсiyasında házirgi dáwir shayırlardıń kórkemlik izleniwshilikleri qanday aspektte izertlengen?

4.S.Ibragimovtıń, X.Dáwletnazarovtıń nasrıy qosıqlarınıń janrlıq ózgeshelikleri haqqında aytıp beriń.

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992

2.Mámbetov Q. Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995

3.Orazımbetov.Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası.Nókis, 2004.

4.Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan. Nókis, 2000

5.Dáwletnazarov X. Áliwdaǵ muhabbat, áliwdaǵ. Nókis, 1992

12 TEMA: Házirgi qaraqalpaq ádebiyatında poema janrı. (I.Yusupov «Watan topıraǵı», B.Genjemuratov «Qıtay

jipegindegi bitik» poemaları) JOBA:

1.Házirgi dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatında poema janrınıń rawajlanıw baǵdarları.

2.Házirgi poemalarǵa ulıwma sholıw.

3.I.Yusupov hám B.Genjemuratovlardıń poemalıq dóretpelerin

talqılaw.

Ǵárezsizlik dáwirde ádebiyatımız janrlıq kóptúrlilikti payda etip, qaraqalpaq jazıwshı-shayırları ózleriniń oy-pikirin hár túrli formada beriwge hám ideya-mazmunı jaǵınan tárbiyalıq áhmiyetke iye shıǵarmalar jaratıwǵa umtılmaqta. Bunday jaǵdayda sırtqı ádebiyatlardıń da tásiri kúshli boldı. Mine sonlıqta qaraqalpaq ádebiyatında poema janrı da tez pát menen qáliplestti. Sonlıqtan Ǵárezsizlik dáwirinde qaraqalpaq shayırları poema janrında da biraz jemisli isledi. Bul dáwirde I.Yusupovtıń «Máńgi bulaq», «Watan topıraǵı», J.Izbasqanovtıń «Qamal» (dramalıq poema), «Oqıwshıma xat», N.Tóreshovanıń «Tutqın», «Qızımaw», «Analıq haqqında qıssa»,

- 45 -

«Jetim qız», X.Dáwletnazarovtıń «Iyesiz jurt», «Qaraqalpaq bayazı», «Ziywariy shejire», « Álwidaǵ muhabbat. Xosh qal jaslıǵım» (nasrıy poema), B.Genjemuratovtıń «Qıtay jipegindegi bitik», A.Óteniyazovanıń

«Aysultan» h.t.b. poemalar, Á.Ótepbergenovtıń «Allańdı umıtpa», «Allada da esap bar», N.Tóreshovanıń «Yalǵanshı» dastanları járiyalandı. Usı poemalardıń ishinde I.Yusupovtıń «Watan topıraǵı» hám B.Genjemuratovtıń «Qıtay jipegindegi bitik» poemaları ayrıqsha sóz etiwdi talap etedi.

I.Yusupovtıń poemasında XX ásirdiń 30-jıllarındaǵı repressiyada májbúriy óz watanın tárk etken watanlaslarımızdıń ayanıshlı tágdiri sóz etiledi. Hár tárepleme sawatlı Ábdisámed axun alıs Turkiya elinde júrip-aq óziniń talantı, sawatı, adamgershiligi arqasında kópshiliktiń húrmetine miyasar boladı. Ol ólip baratırıp ta ulı Mamıtqa óz watanına sadıq bolıwdı, oǵan qaytıp barıwdı násiyatlaydı. Poemada Mamıttıń watan saǵınıshı, ayralıq jolındaǵı azaplanıw-ları, kewil keshirmeleri, ruxıy halatı sheberlik penen jetkerilgen. Óz watanın ańsap kelgen Mamıt qusaǵan watan gedeylarına keshegi qızıl imperiya dáwirinde gumansırap karawlar, olarǵa jónsiz azap beriwler súwretlengen. Óz watanınıń topıraǵına ayaǵı tiyiwden oǵan tawap etip, duwa oqıp atırǵanda onı jansız dep gúmanlanıp tyurmaǵa qamaydı.

Qapa bolıp, albıraqlap turǵanda, Úsh miliysa jetip keldi bulmanǵa, Qolǵa kisen salıp sózge keltirmey, Jabıq mashinaǵa mingizdi sonda…

Mine, bul Sovet dáwiri siyasatınıń bir kórinisi edi.

Poemada hár kim ibrat alǵanday adamgershilik fazıyletleri súwretlengen orınlar kóp. Ábdisámed axun balası Mamıt penen óz elin tárk etip Turkiyadan baspana tabadı. Ol jerde basqa adamlar qatarı jergilikli jerdiń isbilermen, qayır saqawatlı insanı Nurılla biy olarǵa qayır saqawat kórsetedi, baspana beredi. Usınday ǵamxorlıqqa Ábdisámed axun adamgershiligi, insanlıq hújdanı menen juwap beredi.

- 46 -

Nurılla biydiń úyi órtenip, qızı Janna ot arasında qalǵanda óz ómirin qáwipke qoyıp (denesiniń kóp jeri hádden tıs kúyip ketiwi aqıbetinen Ábdisámed axun qaytıs boladı) onı aman alıp shıǵadı. Qullası, bul poema joqarı adamgershilik fazıyletleri menen hádden tıs jawızlıqtı, jaqsılıq penen jamanlıqtı qatara qoyıp súwretlew arqalı insanǵa tán bolǵan quramlılıqtı ashıp beredi. Óz puqaraların tentene etken qızıl imperiyanıń hesh bir huqıq normalarına sıyıspaytuǵın siyasatın áshkara etedi. Poema oqıwshını ótmishke názer taslaw, tınısh turmıstıń qádirine jetiw, adamgershilik sıyaqlı ullı túsinik haqqında oy juwırtıwǵa jeteleydi.

B.Genjemuratovtıń poeması da oqıwshılar tárepinen qızǵın kútip alındı. Shıǵarma ózbek tiline awdarılıp járiyalandı. Oǵan ózbek ádebiyatshısı Ázim Suyun «sońǵı dáwirde watan haqqında jazılǵan eń jaqsı shıǵarma boldı» dep bahaladı. Poemada túrk qaǵanı Móde xannıń tilinen el-jurt, watan tınıshlıǵı ushın eldi birlestiriw, jaslardı watanǵa sadıq qılıp tárbiyalawdıń usılları bayan etiledi. Móde xan óz nókerleriniń sadıqlıǵın, birligin sınap kóriw ushın olardı talay sınaqtan ótkeredi. Qońsı shın patshası eń júyrik tulparın soratqanda da, on tórt jasar jalǵız qızın soratqanda da el-jurt tınıshlıǵın gózlep irkilmesten berip jiberedi. Biraq watan jerinen ber dep soraǵanda irkilmesten sawashqa shıǵadı hám shın patshası ústinen jeńiske erisedi. Demek poemadan shıǵatuǵın juwmaq watan topıraǵı, jeri hámme nárseden áziz. Onı kózdiń qarashıǵınday saqlaw sol jerde jasawshılardıń hár biriniń minneti.

Usınday mazmundaǵıpoemalar menen qaraqalpaq poemalarınıń kórkemligi artıp barmaqta hám rawajlanıw jolına tústi.

Sorawlar.

1.I.Yusupovtıń poemasınıń ideya-mazmunın aytıp beriń.

2.B.Genjemuratovtıń poemalıq shıǵarmasınıń janrlıq ózgeshelikleri qanday?

3.Poema janrı házirgi waqıtta qanday rawajlanıp atır?

- 47 -

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Orazımbetov.Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası.Nókis, 2004.

2.Yusupov I. Ómir saǵan ashıqpan. Nókis, 2000

3.Genjemuratov B.Saratan. Nókis, 1990

13 TEMA: Házirgi ádebiy proсesste dramaturgiyanıń ornı. JOBA:

1.Házirgi dramalıq shıǵarmalarǵa ulıwma sholıw.

2. Házirgi dramaturgiya hám onıń rawajlanıw barısı.

Házirgi ádebiyattaǵı dramaturgiyanıń rawajlanıwında da jańasha burılıslardıń júzege kelgenligi hámmemizge málim. Házirgi dramaturgiyanıń baslı tematikası da búgingi jámiyetimizde bolıp atırǵan baslı refomalardı óz saxnasında kórsete biliwi hám onı adamlardıń oylawına tásir ettiriw baslı wazıypa bolıp tur, sebebi Respublikamızda házirgi qalıp baratırǵan baslı problemalar dramaturgiyada da mawasalı hám mawasasız (antogonichno) konfliktler arqalı ǵana iske asıwı shárt. Sebebi pesada, konflikt shıǵamanıń, ondaǵı obrazlardıń birden bir janı, avtordıń ideyasın gúres arqalı ashatuǵın baslı faktor. Sonlıqta ǵárezsizlik dáwirinde ádebiyatımız janrlıq kóptúrlilikti payda etip, qaraqalpaq jazıwshıları ózleriniń oy-pikirin hár túrli formada beriwge hám ideya-mazmunı jaǵınan tárbiyalıq áhmiyetke iye shıǵarmalar jaratıwǵa umtılmaqta.

Ǵárezsizlik dáwirinde qaraqalpaq dramaturgiyası da rawajlanıwǵa iye boldı. Bul jılları Q.Matmuratovtıń «Bir úyde eki ómir», «Ákeli jetimler», «Ómirbek hám tazsha», «Aq tekesh hám kók tekesh», A.Ótalievtiń «Ernazar Alakóz», «Ámir Temurdıń bir kúni», «Sultan Jaleletdin», Sh.Seytovtıń «Xalqabad romanı tiykarında jazılǵan

«Qutlı jol» pesası (qayta islegen Q.Matmuratov), «Shariyar» dastanı

- 48 -

tiykarında jazılǵan «Shariyar» pesası (Q.Matmuratov), M.Nızanovtıń

«Eki dúnyanıń áweresi», K.Raxmanovtıń «Táǵdir soqqısı», B.Baymurzaevtıń «Báddiwa», «Pálektiń gárdishi», A.Óteniyazovanıń

«Jigittiń ıǵbalın bersin», «Muhabbat hám ǵázep», «Úmit ushqını», «Jumbaǵı kóp dúnya bul», S.Jumaǵulovtıń «Ekstrasens», «Kúyewińdi berip tur», «Adamlar qalay buzılǵan», «Bultlı kúnler» pesaları jazıldı. Bul pesalar saxnalastırılıp tamashagóylerdiń názerine usınıldı.

«Bir úyde eki ómir» pesası dramalıq janrda jazılǵan. Onda ápiwayı bir úydiń ómiri arqalı turmıstıń dramalıq tárepi ashıp beriledi. Bir úydiń eki kelini eki qıylı minezdegi, eki qıylı dúnya túsinigindegi kelin. Olardıń ata-anaları da sonday. Shıǵarmadaǵı tiykarǵı konflikt te shańaraq aǵzaları arasındaǵı tartısqa qurılǵan. Qullası, bul shıǵarma házirgi dáwir temasınan alıp jazılǵan bolıp, onda milliy mentalitet probleması, milliy úrp-ádet, dástúrlerge sadıqlıq máseleleri baslı orınǵa qoyıladı.

«Ómirbek hám tazsha» komediyası da tabısqa iye boldı. Onda Ómirbektiń tapqırlıǵı, sózge sheshenligi, bárqulla kewilli júriwi oǵan degen súyispenshilikti oyatadı. Ómirbek qaraqalpaqlardıń milliy qaharmanı. Onıń atına baylanıslı júdá kóp sanlı anekdotlar bar. Ómirbek aytıptı degen ushırma sózler xalıq arasında tolıp atır. Burın da I.Yusupov tárepinen jazılǵan «Ómirbek laqqı» komediyası uzaq jıllar dawamında qaraqalpaq saxnasında qoyılǵan edi. Q.Matmuratovtıń komediyası da úlken tabısqa iye boldı. Ómirbektiń Tawasar bay menen básekige túsiwi hám onda jeńip shıǵıwı bir neshe kúlkili epizodlar arqalı beriledi. Pesada Qulımbet qazı, Tazsha, Labaq, Tawasar baydıń

kempiri obrazları sátli shıqqan. M.Nızanovtıń «Eki dúnyanıń áweresi» pesası da komediya janrında jazıl2an. Onda burın2ı sklad baslıǵı o

dúnya2a barǵannan keyin de gúnási kóp bolǵannan keyin kóp sorawǵa

tutıladı. Qullası, ol o dunyanıń da, bul dúnyanıń da áweresine aylanadı.

- 49 -