Házirgi ádebiy process páni

roman, povest, gúrrińlerdiń kem ekenliginiń gúwası bolamız. Tuwrı usı orında

«Dárya tartılǵan jıllar», K.Raxmanovtıń «Aqıbet», Q.Mátmuratovtıń «Terbenbes», Amangeldi Xalmuratovtıń «Jánnet baǵı», Q.Ayımbetovtıń «Qarabuwra», S.Ismaylovtıń «Júrek gallaktikası», H.Ótemuratovanıń «Húrliman», A.Ábdievtiń «Jin-jıpırlar uyası» atlı romanların atap ótiwge boladı.

Belgili jazıwshı T.Qayıpbergenov «Qaraqalpaqnama» shıǵarması arqalı tek ǵana qarakalpaq prozasında emes, al, házirgi Oraylıq Aziya xalıqları ádebiyatında birinshi bolıp roman-esse janrın dóretti. Sonlıqtan da, Ózbekstan xalıq jazıwshısı Á.Yakubov Qaraqalpaqnama dóretpesin joqarı bahalapÁyyemgi Túrkstan ádebiyatında birinshi roman-esse, XX ásir túrkiy ádebiyatında bolsa, dáslepki nama degen edi. Bul shıǵarmaǵa M.Qashqariy atındaǵı jer júzilik sıylıqtıń beriliwi ǵárezsizlik jıllarındaǵı qaraqalpaq prozasında úlken waqıya boldı.

Usı dáwirde T.Qayıpbergenov qaraqalpaq ádebiyatında reportajesse janrın da payda etti. Onıń Qálbimniń qamusı” dep atalǵan dóretpesi buǵan mısal bola aladı. Sonday-aq S.Ismaylovtıń «Júrek galaktikası» romanı janrlıq jaqtan jańa roman. Ol ilimiyfantastikalıq janrda jazılǵan. Qaraqalpaq ádebiyatında ele bunday janrda romanlardıń dóretilmegenin esapqa alatuǵın bolsaq, bul roman qaraqalpak ádebiyatında óz ornına iye ekenligi sózsiz.

Q.Matmuratovtıń «Terbenbes» romanları sońǵı dáwirdegi ádebiyatımızda elewli qubılıslardıń biri boldı. Romannıń eń utıslı tamanlarınıń biri de áyne qaharman obrazın jaratıwda hám házirgi dáwir ushın áhmiyetli mashqalalardı kóterip shıǵıwında bolıp tabıladı.

Bul dáwirde povest, gúrriń janrlarında da bir qatar shıǵarmalar júzege keldi. Ásirese, povest janrında bir qatar janrlıq hám kórkemlik izlenisler júzege keldi. S.Ismaylovtıń «Payǵambarlar hám shaytanlar», M.Nızanovtıń «Eki qanxor» povestleri burın karaqalpaq ádebiyatında onshelli rawajlanbaǵan dedektiv janrında dóretildi. S.Ismaylovtıń

- 11 -

«Bizler bir úyde jasaymız» atlı povesti ilimiy fantastika janrında jazıldı. Ulıwma S.Ismaylov qaraqalpaq prozasın jańa janrlar menen bayıttı. Al házirgi dáwirdegi poeziyadaǵı janrlıq kóptúrlilik haqqında aytatuǵın bolsaq onda qaraqalpaq ádebiyatında bul salada ádewir alǵa ilgeriwshiliktiń bar ekeni málim. Ǵárezsizlik dáwiri ádebiyattıń basqa túrleri sıyaqlı poeziyaǵa da erkinlik berdi. Sonlıqtanda I.Yusupov, K.Raxmanov, T.Qabulov, J.Izbasqanov, K.Karimov, H.Ayımbetov,

N.Tóreshova, S.Ibragimov, X.Dáwletnazarov, B.Genjemuratov, M.Jumanazarova hám t.b. qaraqalpaq shayırları ideyalıqtematikalıq, janrlıq-formalıq izlenisler alıp bardı. Olardıń lirikalıq shıǵarmalarında erkin pikir aytıw, jańasha pikirlew kóbirek kórindi.Bul dáwirde M.Jumanazarovanıń lirikalıq shıǵarmalarında batıl pikirlew, H.Ayımbetovtıń lirikalarında pikirdi awıspalı mánige qurıw, N.Tóreshovanıń qosıqlarında hayalqızlardıń dúnyaǵa kóz karasınıń sáwleleniwi, B.Genjemuratovta janrlıq-formalıq izlenisler kóbirek sezildi.

Ǵárezsizlik dáwirinde qaraqalpaq shayırları poema janrında da biraz jemisli isledi. Bul dáwirde I.Yusupovtıń «Máńgi bulaq», «Watan topıraǵı», J.Izbasqanovtıń «Qamal» (dramalıq poema), «Oqıwshıma xat», N.Tóreshovanıń «Tutqın», «Qızımaw», «Analıq haqqında qıssa»,

«Jetim qız», X.Dáwletnazarovtıń «Iyesiz jurt», «Qaraqalpaq bayazı», «Ziywariy shejire», « Álwidaǵ muhabbat. Xosh qal jaslıǵım» (nasrıy poema), B.Genjemuratovtıń «Qıtay jipegindegi bitik», A.Óteniyazovanıń

«Aysultan» h.t.b. poemalar, Á.Ótepbergenovtıń «Allańdı umıtpa», «Allada da esap bar», N.Tóreshovanıń «Yalǵanshı» dastanları járiyalandı. Sonday-aq Evropa ádebiyatı hám Shıǵıs ádebiyatınıń ádebiy tásiriniń kúshli bolǵanlıǵı sebepli usı dáwir qaraqalpaq poeziyası kórkem formalarǵa bayıdı desek qátelespegen bolamız. Bul dáwirde proza menen jazılǵan qosıqlar yaǵnıy nasrıy qosıqlar da tez pát menen rawajlandı. Usı kórkem formada K.Dáwletnazarov, S.Ibragimov, I.Ótewliev, D.Qurbaniyazov, D.Sherniyazova, B.Masharipovalar sıyaqlı qálemkeshler óz qosıqların usı kórkem formada dóretti. Bul kórkem formanı olar epifaniya dep atadı. Máselen. K.Dáwletnazarovtıń «Áliwdaǵ muhabbat, álwidaǵ…» atlı qosıqlar toplamında nasrıy qosıqlar kóplep berilgen. Yaki bolmasa I.Ótewlievtıń «Alaqanımdaǵı gúl» atlı qosıqlar hám gúrrińler toplamında nasrıy qosıqlardıń jaqsı úlgilerin kóriwge

- 12 -

boladı. Usı janr burın qaraqalpaq poeziyasında rawajlanbaǵan edi. Sonday-aq Evropa ádebiyatınıń tásirinen kirip kelgen erkin qosıq forması da usı dáwirge kelip tez pát menen rawajlandı. Bul formanıń dóretiwshileri S.Ibragimov, B.Genjemuratov, J.Izbasqanov, Sh.Ayapovlar h.t.b. bolıp esaplanadı.

Házirgi dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatında dramaturgiya janrı da rawajlanıwǵa iye boldı. Usı dáwirde bul janr boyınsha birqansha qálemkeshler dóretiwshilikli izleniwshilik alıp barıp, qaraqalpaq dramaturgiyasınıń rawajlanıwına óz úlesin qostı. Olardan: Q.Matmuratovtıń «Bir úyde eki ómir», «Ákeli jetimler», «Ómirbek hám tazsha», «Aq tekesh hám kók tekesh», A.Ótalievtiń «Ernazar Alakóz», «Ámir Temurdıń bir kúni», «Sultan Jaleletdin», Sh.Seytovtıń «Xalqabad romanı tiykarında jazılǵan «Qutlı jol» pesası (qayta islegen Q.Matmuratov), «Shariyar» dastanı tiykarında jazılǵan «Shariyar» pesası (Q.Matmuratov), M.Nızanovtıń «Eki dúnyanıń áweresi», K.Raxmanovtıń «Táǵdir soqqısı», B.Baymurzaevtıń «Báddiwa», «Pálektiń gárdishi», A.Óteniyazovanıń «Jigittiń ıǵbalın bersin», «Muhabbat hám ǵázep», «Úmit ushqını», «Jumbaǵı kóp dúnya bul», S.Jumaǵulovtıń

«Ekstrasens», «Kúyewińdi berip tur», «Adamlar qalay buzılǵan», «Bultlı kúnler» pesaları jazıldı.

Ulıwma aytqanda házirgi qaraqalpaq ádebiyatında joqarıdaǵıday janrlardıń payda bolıwı menen házirgi qaraqalpaq ádebiyatı janrlıq jaqtan da ádewir rawajlandı. Bunıń aldınǵı janrlardan ayırmashılıqları olardıń ideya-tematikasında, obrazlar jaratıw máselesinde, kórkem formasında h.t.b. anıq seziledi.

Sorawlar.

1. Házirgi ádebiyatta qanday ádebiy janrlar payda boldı?

2. .Házirgi ádebiyattaǵı kórkem formalar ádebiy proсesske qalay tásir etti?

3. XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatındaǵı ádebiy janrlar menen házirgi ádebiyattaǵı janrlarda ayırmashılıq bar ma?

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992

2.Nurjanov P. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası. Nókis, 2003

- 13 -

ayne proza tarawında kóbirek kemshilikler júz berdi. Ótken 15 jıl ishinde T.Qayıpbergenov, Sh.Seytovlardıń romanların esapqa almaǵanda usı iri epikalıq janrda shıǵarmalar júdá az dóretildi. Ásirese, dáwir mashqalaların ashıp beretuǵın, dáwirimizdiń adamları obrazın jaratqan shıǵarmalar sanawlı ǵana. Sonlıqtan da, bul dáwir prozası haqqında sóz etkende ádebiy proсesste elewli waqıya bolǵan, ádebiyat ıqlasbentleriniń dıqqatın ózine tartqan roman, povest, gúrrińlerdiń kem ekenliginiń gúwası bolamız.

Proza haqqında sóz bolǵanda onıń eń úlken janrı roman haqqında aytpay ketiw múmkin emes. Ǵárezsizlik jıllarında qaraqalpaq jazıwshıları da bir qatar romanların járiyaladı. Máselen, T.Qayıpbergenovtıń «O dúnyaǵa atama xatlar», «Qarakalpaqtıń óz qalpaǵı menen sırlasıwı», «Qálbimniń qamusı», «Túrkiynama», Sh.Seytovtıń

«Jaman shıǵanaqtaǵı aqtuba», A.Sadıqovtıń «Tasta da gúlleydi», H.Hamidovtıń «Ushqın», K.Allambergenovtıń «Dárya tartılǵan jıllar», K.Raxmanovtıń «Aqıbet», Q.Mátmuratovtıń «Terbenbes», Amangeldi Xalmuratovtıń «Jánnet baǵı», Q.Ayımbetovtıń «Qarabuwra», S.Ismaylovtıń «Júrek gallaktikası», H.Ótemuratovanıń «Húrliman», A.Ábdievtiń «Jin-jıpırlar uyası» atlı romanların atap ótiwge boladı.

Bul dáwirde povest, gúrriń janrlarında da bir qatar shıǵarmalar júzege keldi. Ásirese, povest janrında bir qatar janrlıq hám kórkemlik izlenisler júzege keldi. S.Ismaylovtıń «Payǵambarlar hám shaytanlar», M.Nızanovtıń «Eki qanxor» povestleri burın karaqalpaq ádebiyatında onshelli rawajlanbaǵan dedektiv janrında dóretildi. G.Esemuratovanıń

«Duwdendegi dápter», «Eski súrenler» povestleri dáwir haqıyqatlıǵın batıl ashıp beriwi menen qunlı. S.Ismaylovtıń «Bizler bir úyde jasaymız» atlı povesti ilimiy fantastika janrında jazıldı. Ulıwma S.Ismaylov qaraqalpaq prozasın jańa janrlar menen bayıttı. Bul salada izlenisler alıp bardı. M.Nızanovtıń «Aqshagúl» povesti házirgi dáwir problemalarına arnalǵan. Usı dáwirde qaraqalpaq prozasın anıqraq aytqanda povest hám gúrriń janrların rawajlandırıwǵa kóbinese tiykarınan alǵanda jas jazıwshılardıń ornı girewli.

Ulıwma alǵanda, ǵárezsizlik dáwiri qaraqalpaq prozası burın qol urılmaǵan temalarǵa, ideyalarǵa qálem terbetiwde, el tarıyxında úlken ornı bar real

- 15 -

stereotivlerden qutılıwda, jańasha janrlıq stillik shoqkılardı iyelewde belgili tabıslarǵa eristi. Sonıń menen birge bul dáwir prozasınıń rawajlanıwınıń ele de joqarı bolıwına tosqınlıq jasaǵan obektiv hám subektiv sebepler boldı. Birinshisine ekonomikalıq qıyınshılıq, qaǵaz qıtshılıǵı sebep bolsa, ekinshisine jazıwshılarımızdıń ózleriniń jańa dáwirge tayar emesligi, estetikalıq oydúnyasınıń burınǵı totalitar jámiyette ornıǵıp qalǵan qáliplerden, dogmalardan tolıq qutılmaǵanlıǵı, kórkem izlenisiniń tómenligi sebep boldı.

haqqında aytıp beriń.

3. Házirgi ádebittaǵı proza janrındaǵı kórkemlik izleniwshilik nelerde seziledi?

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992

2.Nurjanov P. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası. Nókis, 2003

5 TEMA: Esse janrınıń rawajlanıwı. Olardı dóretiwde jazıwshılardıń ornı. (2 saat lekсiya.)

(T.Qayıpbergenov, S.Bahadırova, A.Dáwletmuratov, O.Ábdiraxmanov h.t.b..)

JOBA:

1.Esse janrına teoriyalıq sıpatlama.

2.Qaraqalpaq ádebiyatında esse janrınıń payda bolıwı.

3.Házirgi ádebiyattaǵı esse janrınıń ideyalıq-tematikalıq, kórkemlik ózinshelikleri haqqında.

Kórkem ádebiyattıń rawajlanıwı adamzat jámiyetiniń tariyxıy rawajlanıwı menen baylınıslı boladı. Sonlıqtan ádebiy proсessadamzattıń ádebiy dóretiwshilik pikiriniń bir-biriniń keyninen keletuǵın hám bir-birine baylanıslı bolǵan ayırım rawajlanıw

- 16 -

dáwirleriniń hám de ásirler dawamında dóretilgen dástúrlerdiń ústin tolıqtırıp dawam etiwiniń jáne rawajlanıwınıń, bayıp barıwınıń ulıwma háreketi bolıp esaplanadı. Mine sońǵı waqıtları ádebiyatımızdıń usınday tendenсiyada rawajlanıwı nátiyjesinde birqansha ózgerisler júzege keldi. Aldındaǵı temalarda aytıp ótkenimiz sıyaqlı ádebiyatımızda birqansha kórkem formalar hám janrlar payda bolǵan edi. Sol kórkem formalar hám janrlardıń biri esse janrı bolıp esaplanadı. Bul janr qaraqalpaq ádebiyatında burın bolmaǵan edi. Biraq Ǵárezsizlik dáwirine kelip ol rawajlana basladı. Bul janrdı qaraqalpaq ádebiyatına e ngizgen jazıwshı T.Qayıpbergenov bolıp tabıladı. Onıń

«Qaraqalpaqnama» shıǵarması házirgi esse janrınıń baslamasına tiykar bolıp jaratılǵan kórkem dóretpe desek te kátelespeymiz. Jazıwshı bul roman-essesi arqalı tek ǵana qaraqalpaq ádebiyatında emes, al Oraylıq Aziya xalıqları ádebiyatında birinshi bolıp roman-esse janrın dóretti. Sonlıqtan da, Ózbekstan xalıq jazıwshısı Á.Yakubov Qaraqalpaqnama dóretpesin joqarı bahalapÁyyemgi Túrkstan ádebiyatında birinshi roman-esse, XX ásir túrkiy ádebiyatında bolsa, dáslepki nama degen edi. Bul shıǵarmaǵa M.Qashqariy atındaǵı jer júzilik sıylıq berildi.

Esse janrın teoretikler negizi memuarlıq janr dep esaplaydı. Al belgili ilimpaz Q.Mámbetov «Qaraqalpaq ádebiyatında esse janrına tariyxıy filosofiyalıq, psixologiyalıq hám publiсistikalıq pikirler de jámlestirilip, ol roman dárejesine jetkizilgen» - dep, T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaqnama» essesin kórsetedi. Sońǵı waqıtlarda qaraqalpaq ádebiyatında esse janrında qálem terbetken jazıwshılardıń sanı artıp barmaqta. Máselen, bul salada T.Qayıpbergenovtıń O

A.Dáwletmuratovtıń «Ómir shejiresi», O.Ábdirahmanovtıń «Aralımdártim meniń» h.t.b. utımlı izlenisler alıp bardı.

Mine qaraqalpaq ádebiyatına birinshi esse janrın alıp kelgen jazıwshı T.Qayıpbergenovtıń shıǵarmaları oqıwshılardıń dıqqatın ózine tarttı. Sonday-aq birqansha ilimpazlar da onıń shıǵarmaları haqqında ózleriniń pikirlerin bildirdi.

- 17 -

dóretiwshiliginiń jańa basqıshın quraydı. Endi burınǵı epik jazıwshı T.Qayıpbergenovtıń ornına filosof Qayıpbergenovtı kóremiz. Ol shıǵarmalarında xalıq legendaları menen anekdotları, ertekleri, danıshpanlardıń pikirleri, óziniń jeke pikirleri, tariyxıy faktler hám taǵı basqalar arqalı ómirdiń hár qıylı filosofiyası haqqında pikir aytadı. Ómir shınlıǵın súwretlewdiń bul forması biziń ádebiyatımız ushın jańalıq.» - dep belgileydi.

Jazıwshınıń «O dúnyaǵa atama xatlar» roman-essesi haqqında ózbek ilimpazı F.Nasratdinov óziniń «Orol bung uradi» atlı maqalasında bılayınsha pikir bildiredi: «Bobomga xatlar» kitobini wqib, unda T.Qoyipberganovning bolalik davridan to payǵambor yoshigacha bosib wtgan hayot sarguzashtlari, kwrgankechganlari tuǵrisidagi uy-fikrlari juda ravon til bilan talqin etilganligiga guvoh bwldim». Rasında da jazıwshı bul dóretpesinde tákirarlanbas kórkem formanı tańlaydıAral tragediyasınıń aqıbetleri haqqındaǵı avtordıń qayǵılı gúrrińin bul dúnyadaǵı tiri, jer basıp júrgen adamlar tıńlamaǵanlıqtan, o dúnyadaǵı atasına murajat etiwge májbúr boladı. T.Qayıpbergenovtıń jáne bir jańa dóretpesi «Qálbimniń qamusı» dep ataladı. Bul shıǵarma 1999jılda «Ámiwdárya» jurnalında járiyalandı. Dóretpe avtordıń filosofiyalıq oy-sezimlerinen ibarat, oǵan jazıwshı, «reportaj-esse» dep janrlıq atama qoyǵan. Bul shıǵarma haqqında jazıwshı óziniń jurnalist M.Mirzo menen bolǵan sáwbetinde júdá qızıqlı pikirlerdi ortaǵa taslaǵan. Bul sáwbet «O’zbekiston adabiyoti va sanati» gazetasınıń 1996jıl 5-yanvar sanında járiyalanǵan e di. T.Qayıpbergenov óziniń

«Qálbimniń qamusı» dóretpesine «Gúbirli-sıbırlılardan 8 dápter reportaj-esse» dep janrlıq at bergen.

T.Qayıpbergenov dóretiwshiliginde «Túrkiynama» dóretpesi de belgili áhmiyetke iye. Bul dóretpe avtordıń yadında qalǵan waqıyalar tiykarında jazılǵan.

Belgili jazıwshı S.Bahadırovanıń «Jigirma toǵız jastan eliw jasqa shekem tyurmada» atlı essesi 2002-jıl «Ámiwdárya» jurnalında járiyalanǵan edi. Jazıwshınıń bul dóretpesinde belgili shayır Izbasar Fazılovtıń ómiriniń tariyxı, dóretiwshilik jolı haqqında memuarlıq mániste jazǵan. Onda shayırdıń 1937-jılı Millionlaǵan adamlardıń júregine jazılmas daq salǵan atı-shuwlı stalinlik repressiyaǵa duwshager bolǵanlıǵı haqqında aytıladı.

- 18 -

Allambergen Dáwletmuratovtıń «Ómir shejeresi» atlı essesi de memuarlıq xarakterde jazılǵan bolıp onda elge belgili bolǵan adamlardıń yaǵnıy N.Japaqov, E.Allaniyazov, B.Baltabaev h.t.b. sıyaqlılardıń ómir turmısın kórkemlep súwretlegen.

O.Ábdiraxmanovtıń «Aralım-dártim meniń» essesi YuNESKO sıylıǵına miyasar boldı. Shıǵarmada tábiyat kórinisleri yaǵnıy Aral teńiziniń házirgi jaǵdayı haqqında, onıń keleshegi qanday bolıwı jóninde pikir júrgiziledi.

Ulıwı aytqanda Ǵárezsizlik dáwirinde esse janrı ideya-tematikalıq hám janrlıq jaqtan da rawajlanıp atır. Bul janrda qálem terbetiwshilerdiń sanı artıp barmaqta.

Sorawlar.

1. Házirgi ádebiy proсesste esse janrınıń ornı hám áhmiyeti haqqında aytıp beriń.

2. .Házirgi esse janrınıń rawajlanıwında jazıwshvlardıń ornın belgilep beriń.

3. T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaqnama» atlı roman-essesi haqqında aytıp beriń.

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992

2.Nurjanov P. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası. Nókis, 2003

3.T.Qayıpbergenov Qaraqalpaqman. Táwekelshimen Nókis, 2003.

- 19 -