Qaraqalpaq ádebiy sını tariyxı

- 11 -

tastıyıqlawınsha kritika bul ayıplaw akti e mes, yamasa jazıwshını jarılqawda e mes, ol ádebiy proсessti durıs baǵdarlawshı kúsh.

1960-80-jıllardaǵı ádebiy sın hám ádebiyat ilimi

60-80 jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiy kritikasınıń jaǵdayına názer awdarsaq I.Saǵıytov, M.Nurmuhammedov, S.Axmetov, Q.Maqsetov, A.Paxratdinov, Z.Nasurullaev, Q.Sultanov, Q.Kamalov, K.Mámbetov, A.Karimovlardıń ádebiyat máselelerine arnalǵan bir qatar mazmunlı, saldamlı oyǵa, problemaǵa qurılǵan maqalaların ádebiy kritikalıq izertlewlerin kóremiz.

Ádebiy kritika menen ádebiyat iliminiń jaqınlıǵı bulardıń bir-birin tolıqtırıp

barıwı geyde bulardıń shegarasın ayırıw múmkin bolmay qalatuǵını da belgili. M.Nurmuxammedovtıń "Túrkiy tilles ádebiyatlarda awızeki hám jazba tradiсiyalardıń sintezi haqqında" degen maqalasın da házirgi qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxı ushın áhmiyetli bolǵan, biraq ele izerlenbegen máseleni yaǵnıy óz dóretiwshiliklerinde folklordıń hám jazba

ádebiyattıń dástúrlerin biriktirgen xalıq shayırlarınıń dóretiwshilik ózgesheliklerin

A.Muwsaev tvorchestvosı mısalında izertleydi. (1981jıl, Ámudarya N7)

Q.Kamalovtıń "Tariyxıy temadaǵı shıǵarmalardıń qáliplesiw jolları" (N10, 1981) maqalası Orta Aziya hám Qazaqstan ádebiyatındaǵı qızıqlı ilimiy máseleni qozǵaydı. Bul region ádebiyatında tariyxıy shıǵarmalar dóretiw XX ásirdiń 20-30 jıllarınıń baslap qáliplesiwi S.Seyfullin, A.Qadiriy, M.Áwezov, M.Aybek, T.Qayıpbergenov dóretpeleri menen baylanıslı boldı degen sheshimge keledi.

Qaraqalpaq poeziyasınıń teoriyalıq máselerine arnalǵan hám úlken qızıǵıwshılıq tuwdırǵan A.Álievtiń "Qaraqalpaq lirikasında janrlıq formalardıń rawajlanıw máselesine" (Ámudarya, 1964, N2) hám "Qaraqalpaq poeziyasınıń ritmi tuwralı geypara oylar" dep atalǵan problemalıq maqalaların atap ótiw kerek.

M. Nurmuxammedovtıń "Qaraqalpaq ádebiyatında óz-ara baylanıslar hám óz-ara tásirlerdıń geypara máseleleri" ("Ámiwdárya",1978, N10), N.Japaqovtıń "Ózbek hám qaraqalpaq ádebiyatınıń óz-ara baylınıs máselesine"(Ámudarya,1963, N10), B.Ismayılovtıń

Hamza haqqında "Jalınlı xalıq xızmetkeri", "Polya xalqınıń ullı shayırı", Q.Kamalovtıń

"Dala búrkiti", Q.Xudaybergenov, Q.Bayniyazovlardıń kóplegen maqalaları dıqqatqa miyasar. I.Saǵıytovtıń "Qaraqalpaq ádebiyat iliminiń hám ádebiy kritikanıń rawajlanıwı", "Ádebiy

beredi. Ádebiyatshılardıń unamlı miynetlerine dıqqat awdaradı, wazıypaların belgilewge umtıladı.

I.Saǵıytov házirgi kritikadaǵı belgili kemshiliklerdi durıs ańlaydı. "Baspa sózde daǵazalanǵan kritikalıq maqalalar menen reсenсiyalardıń kópshiliginiń teoriyalıq dárejesi tómen. Olarda qaraqalpaq ádebiyatınıń házirgi waqıttaǵı aktual problemaları, ádebiy proсesstiń anıq máseleleri tiyisli estetikalıq kóz qarastan hár tárepleme ashıp kórsetilmeydi.

"Ádebiyat kritikasındaǵı e kinshi bir úlken kesellik bul ádebiy kritikanıń maqsetin nadurıs túsiniwshilik, onı burmalawshılıq, bizde geypara joldaslar ádebiy kritikanı sebep qılıp birewlerdi muńaytıw, namısına tiyiw, abıroyın tógiw, ósh alıw ushın kritikanı qural

qılıp paydalanǵısı keledi" (Ádebiyat hám dáwir toplamı 1988, 266-bet) G.Esemuratovtıń bir maqalasına toqtaladı.

máseleleri"("Ámiwdárya", 1972, N4), "Ádebiy kórkem kritikamızdıń házirgi jaǵdayı tuwralı" ("Ámiwdárya", 1975, N5), Z.Nasrullaevanıń "Ádebiy kritikanıń házirgi jaǵdayı"(Ámiwdárya, 1985, N11), degen maqalalarınıń ádebiy kritikalıq ózgesheligin, ádebiy proсesstegi ornın, salıstırıwı kerek momentlerin durıs tallaydı.

J.Narımbetov "Ádebiy kritikamızdıń geypara máseleleri degen maqalasında" Q.Sultanovtıń "Sın dúzelmey, min dúzelmeydi" degen maqalasın orınlı túrde kritikalaydı.

Q.Sultanov bılay dep jazǵan e di:"Qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwı ádebiy kritikanıń artta e kenligin hár bir adımnında kórsetip bermekte. Ol mudamı ádebiyat

- 12 -

shıǵarmaların "Súwretilip júrip" bahalap keldi" (S.Q 1972,N31). Álbette, J.Narımbetovtıń durıs kórsetkenindey-aq kritika tuwralı bılayınsha juwmaq shıǵarıwǵa hesh qanday tiykar joq. Óytkeni, ol hár bir dáwirde az ba, kóp pe, sayız ba, tereń be óziniń wazıypasın atqarıp kelmekte. Biraq ulıwma kritikaǵa tán kemshilikler bunda da barshılıq. Kritik avtordıń bireki gáp penen kritikanıń ósiw jolındaǵı jetiskenliklerin sheshiwshi túrde biykarlawı, onı oylanbastan aytqan retsiz pikirinen basqa hesh nárse emes.

Ádebiyatshı Zoya Nasrullaeva "Ádebiy kritikanıń házirgi jaǵdayı" (Ámudarya, 1985, N11) boyınsha maqalasında 80-jıllardaǵı ádebiy-kritikanıń jaǵdayın bir qansha tolıǵıraq

ashıp beriwge erisken, bul tarawdaǵı kemshiliklerdi, kritikanıń ala almaǵan sheksizliklerine toqtaǵan. Ótken 50-60-jıllar menen salıstırǵanda kritika kadrlarınıń ósiwshiligi, janrlar boyınsha qánigeleler atap kórsetiledi. Avtordıń bul pikirleri durıs. Sonlıqtanda házirgi dáwir ádebiyat kritikasınıń ulıwma dárejesin belgili janrlardıń átirapında qarastırsaq, onıń jetiskenlik hám kemshilikleri, kritikanıń rawajlanıw dárejesin ayqınıraq kóz aldımızdı keltiriwimiz múmkin.

1960-80-jıllardaǵı qaraqalpaq poeziyası hám ádebiy sın

Qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıw dárejesine ádebiy teoriyalıq oy-pikirler belgili dárejede tásir jasadı. Ótken dáwirler ishinde toplanǵan tájiriybelerdi juwmaqlastırıw, poeziyanıń jetiskenlik hám kemshiliklerin ashıw sol kúnlerdiń talabı e di. 60-80 jılları poeziya tarawında pikirler talası, sheberlik máselelerine arnalǵan maqalalar kóbirek kózge tústi.

Qosıq qurılısı haqqında aytıstı Q.Ayımbetov basladı. Onıń "Qaraqalpaq poeziyasınıń qosıq qurılısı",(1951, j.l gazeti), S.Axmetovtıń "Qaraqalpaq sovet poeziyasınıń qosıq qurılısı haqqındaǵı máselege" ("Ámiwdárya", 1985, N5), Q.Maqsetovtıń "Qaraqalpaq

poeziyasında qosıq dóretiwshilik máselesine"(Ámiwdárya, 1963, N6), K.Muratbaev "Poeziyamızdıń qosıq qurılısı haqqında", "Buwın teńligi hám uyqas"("Ámiwdárya", 1974, 2,6 ), A.Áliev "Rubayat degen ne?", "Qaraqalpaq lirikasında janrlıq formalardıń rawajlanıw máselesine", G.Esemuratov "Poeziya kózi menen"(Ámiwdárya, 1966, 4). Bunday pikir talasları jańashıllıq hám dástúr, poeziyanıń kórkemliligine baylanıslı máselelerde kóteriledi.

60-80 jıllardaǵı poeziyanıń máseleleri S.Axmetov, G.Esemuratov, Á.Nasurullaev, T.Mámbetniyazov, K.Xudaybergenovlardıń maqalalarında bir qansha tereńirek aytılıp qiyatır. I.Saǵıytov, B.Ismayılov, Á.Paxratdinov, Q.Sultanov, K.Mámbetov, Z.Nasurullaeva sıyaqlı ádebiyatshılardıń poeziya tuwralı jazǵan kópshilik maqalaları kórkemlik sheberlik haqqındaǵı oyları, ásirese poeziyamızdıń jetispewshiligi jóninde aytqan pikirleri ádebiyat penen bekkem baylanıslı. Onı bunnan bılayda rawajlandırıw boyınsha oylasıqları kópshilikti pikirlerine sáykes keledi.

Házirgi poeziyamızdıń geypara máselelerine arnalǵan miynetlerdiń arasında

I.Saǵıytovtıń "Ádebiyat hám dáwir", "Qaraqalpaq ádebiyatınıń ósiw jolları"(1979), T.Mámbetniyazovtıń "Poeziya haqqında oylar" (1985) dep atalǵan toplamlarındaǵı e ń jaqsı maqalaların atap ótiwge boladı. Hár jılları jazılǵan bul maqalalarda sol dáwirdegi poeziyanıń sırı hám sıpatı haqqında unamlı pikirler jámlengen.

70-jılları qaraqalpaq poeziyasında I.Yusupov, T.Jumamuratov. T.Seytjanov, M.Seytniyazov, T.Mátmuratov, K.Raxmanovlardıń dóretpelerine baylanıslı kritikalıq maqalalar ádewir tereńlesti.

70-80-jılları poeziyada unamlı bahalanǵan shayırlardıń biri I.Yusupov dóretiwshiligi boldı. Ol haqqında G.Esemuratovtıń "I.Yusupovtıń poeziyası"(1976) degen arnawlı izertlew miyneti payda boldı. Sonday-aq I.Saǵıytovtıń "Novator shayırdıń poeziyası", O.Bekbawliev hám S.Abdullaevtıń "Tásirli lirika" ("Ámiwdárya", 1963, N10), K.Xudaybergenovtıń "Shayır júregi", K.Mámbetovtıń "Tumaris haqqında ápsana", T.Mámbetniyazovtıń "Dáwir hám qaharman", "Waqıt sezimi" hám t.b. maqalalardı atap ótiwge boladı.

Qaraqalpaq ádebiyashı - kritiklar arasında I.Yusupovtıń dóretiwshiligin bahalawda alaǵatlıq joq, onı ulıwma durıs túsindi. Usılardı juwmaqlastırǵanda I.Yusupov óz poeziyası menen házirgi qaraqalpaq ádebiyatındaǵı jetekshi shayırlardıń biri. Ol - poeziyamızdıń haqıyqat novator shayırı.

- 13 -

Shayırdıń dóretpesin túsinip, shın júrekten sezinip tallaw G.Esemuratovtıń, K.Raxmanovtıń shıǵarmaları tuwralı "Lermontovtıń jası", "I.Yusupov poeziyası" jónindegi, K.Mámbetovtıń "Júrek penen sırlasıp" K.Xudaybergenovtıń "Poeziyanıń jańa tolqını" degen maqalarınan bayqawǵa boladı.

G.Esemuratovtıń jas shayır K.Raxmanov haqqında jazǵan maqalası jay ǵana reсenziya emes, al shayırdıń qosıqlarınıń maǵınasın tereń túsinip onıń menen birge ortaqlasıw sıpatında kózge túsedi. Shayırdıń basınan ótkergen keshirmeleri, kewil-kúyi menen quwanıshı, renjiwi maqalada tásirli jetkerilgen. Kritik shayırdıń shıǵarmalarınıń mánisi kórkemlik kúshin júrek penen túsinip tallaǵan, onıń ózine tán shayırlıq hawazın kóterip hám poeziyaǵa qosıp otırǵan jańalıǵı anıqlanǵan.

Á.Nasurullaevtıń "Meniń zamanlaslarım" degen shayır T.Jumamuratovtıń toplamına bergen reсenziyasında asıǵıs juwmaq bar. Avtor shayırdıń on jıl dawamında bergen toplamındaǵı qosıqlarınıń ózinshe tallaǵan. Juwmaqta: T.Jumamuratovtıń "Meniń zamanlaslarım" atlı kitabı poeziya maydanında onlaǵan jıl ishindegi erisken tabıslarınıń juwmaǵı, biraq tvorchestvlıq tabıs emes, - deydi. Jazıwshılıqta dóretiwshilik tabıs bolmasa, qanday tabıs haqqında sóz bolıw múmkin. Á.Nasurullaevtıń maqalalarındaǵı usınday bir jaqlama tasqıyıqlawları baspa sózde az sóz bolǵan joq. Bul haqqında T.Esemuratov, B.Ismayılov, I.Saǵıytovlar da óz waqtında tiyisli pikir aytqanlıǵı belgili.

Ádebiy kritikada qaraqalpaq prozasınıń máseleleri

60-80-jıllarda proza, poeziya, dramaturgiya kórkemlik sheberlik máseleleri ádebiysınnıń dıqqat orayında bolıp kiyatır. Eń aldı menen kórkem proza tuwralı sın maqalalar dıqqat awdaradı, óytkeni keshlew rawajlanǵan proza janrı sońǵı jılları salmaqlı orınǵa

iye. Proza boyınsha M.Nurmuxammedov, J.Narımbetov, Á.Qojıqbaev, Z.Nasrullaeva, Q.Kamalov, S.Bahadırova, P.Nurjanovlardıń salmaqlı izertlew jumısları jarıqqa shıqtı, bahalı-

bahalı maqalalar jazıldı.

Proza boyınsha izertlewler ádebiy sın maqalalardıń da ilimiy tereńligine, dálillerdiń salmaqlı bolıwına járdem e tti, dep qarawǵa bolar e di. Máselen, "Ámiwdárya boyında" romanı basılıp shıqtı. Ol haqqında jazılǵan sın pikirler kóplep ushırastı.

Burın qaraqalpaq ádebiyatı bilmegen bul jaǵday ádebiy sındaǵı aktivliktiń kórinisi e di. 1959-jılı Moskvada, Ózbestan jazıwshıları shıǵarmalarınıń dodalawında "Ámiwdárya boyında" romanına da úlken dıqqat awdarıldı.

Jergilikli baspa sózde Qojıqbaev, Temirqulovlardıń pikirleri "Kitap oqıwshılardıń xatları" ("Ámiwdárya" 8,1958) sıpatında daǵazalandı. S.Axmetovtıń "Házirgi zaman teması ádebiyatıń tiykarı bolsın" ("Á"2,1959), M.Nurmuxammedovtıń "Házirgi proza haqqında oylar". (Á.N11,1962) A.Muxtardıń "Házirgi zaman teması - bul sheberlik máselesi" ("Drujba narodov" 2,1957) maqalalarında "Ámiwdárya boyında" romanınıń jetilisken hám ayırıqsha kórkemlik jaqtan geypara jetispewshilikleri orınlı sınaldı.

Jazıwshı K.Sultanovtıń "Aqdárya romanı haqqında" baspa sózde dıqqatqa ılayıq bir neshe maqalaları járiyalandı. Bunıń ózi ondaǵı aktivlikti kórsete aladı.

M.Nurmuxammedovtıń "Aqdárya romanı haqqında"(Shkola masterstvo. Toshkent, 1960.24-26, 165-

haqıyqatlıq" (1962,10"Á") Qazaq ádebiyatshısı T.Álimqulovtıń "Bir uwıs topıraq"(S.Q.1969) maqalaları bir-birin tolıqtırıp, roman tuwralı tereń tallaw jasaydı.

Biz joqarıda ádebiyat kritikasında janrlıq jikleniwshilikti aytqan e dik. Sol aytqanday M.Nurmuxammedov kóbirek proza tarawındaǵı kritikanı rawajlandırıp kiyatır.

Onıń sındaǵı proza boyınsha bayqawları avtordıń usı janrdıń payda bolıw hám rawajlanıw proсesine arnalǵan kólemli izertlewlerine alıp kelgenligi sózsiz. Avtor ushın tán nárse kritikalıq pikir menen izertlewshilik pikirlerdi ushlastırıp barıwshılıq kóp orınlarda bilimpazǵa tán saldamalılıq penen juwmaq jasawshılıq dep qarawǵa boladı. Onıń "Balıqshınıń qızı" ("Á"1961,8), "Ámiwdárya boyında" romanı ("Á"1962,11), "Ó.Xojaniyazovtıń

- 14 -

rawajlanıwınıń baǵdarı sóz e tiledi, hár bir jazıwshınıń stili ashıp beriledi. T.Qayıpbergenovtıń "Sońǵı hújim" romanı haqqında jazılǵan K.Qudaybergenovtıń "Gúreslerde tuwılǵan jeńis" (1961,5"Á"), S.Abdullaevtıń "Kollektivlestiriw dáwiriniń kartinası" ("Á"61,5) degen maqalalarında tek bir jónekey maqtaw ǵana bar.

K.Qudaybergenovtıń "Qaraqalpaq qızınıń táǵdiri" degen "Qaraqalpaq qızı" romanına arnalǵan maqalasında bazı bir máselelerge toqtaǵan.

Q.Maqsetovtıń "Qaraqalpaq qızı" romanı haqqında pikirleri ("Ámiwdárya" 10,1970) óz jańalıǵı menen dıqqatqa ılayıq. Avtor "Qaraqalpaq qızı" romanı dáwir ózgerislerin hár tárepleme qamtıwı jaǵınan soǵan baylanıslı ózgeriske ushırap otırıwın kórsetiw menen qısqası adamlardıń, hár qıylı obrazlardıń sapa jaǵınan belgili bir waqıt hám adam táǵdirin súwretlewi menen realistlik roman dárejesine kóterilgen dep tastıyıqlaydı.

Sonıń menen birge maqalada jazıwshınıń dóretiwshilik jeńisi haqqında bayqaǵan orınları da kewilge qonımlı. Sánemniń Záripbaydıń úyinen quwılıp, dalada qalıwın súwretleytuǵın kartinalar, taǵı da Jumagúldiń óz ómirine narazı bolıp, úkiga taslap ólmekshi bolıwı onıń monologiya kitaptıń eń jaqsı orınlarınan ekenligin Q.Maqsetov durıs ashadı.

"Qaraqalpaq qızı" romanı haqqında jazılǵan kritikalıq maqalalardıń arasında ádebiyatshı Q.Kamalovtıń "Jaǵımlı qosıq" reсenziyası dıqqat awdaradı. Eger de roman boyınsha 445 xat kelgen bolsa, sonıń sebepleri usı maqalada durısıraq túsindirilgen. (S QQ.59,1978)

Proza tarawında belgili orın iyelegen ayırım shıǵarmalar, álbette, pikir talasın tuwdırdı. Bul talas pikirler jaqsı shıqqan shıǵarmaǵa hár qırınan qarap baha beredi.

Onıń ózinshelik ornın ashıwǵa hár túrli ólshem talap qoyıw kóz-qarasınan shıǵadı. Usı jaǵınan S.Alliyarovtıń "Qaraqalpaq qızı" romanı boyınsha jazılǵan "Ómirge qushtarlıq

" ("Á"64,4) maqalası oqıwshı da unamlı sezim tuwdıratuǵını sózsiz. S.Allayarovtıń "Hújdan shaqıradı" maqalasıda shıǵǵarmanı jeterli túsindiriwge járdem e tetuǵın reсenziya. Bul S.Sálievtiń "Kárwan mánzilge gózler" povesti haqqında jazılǵan.

Bul maqalalar kritika tarawındaǵı avtordıń ózinshelik jolı, stili bar e kenligin kórsetip qoymastan, onıń tallaw usılınıń jazıwshıǵa, oqıwshıǵa da paydalı e kenligin ańlatadı.

Prozanıń kólemli forması bolǵan ayırım romanlar tuwralı atap aytqanda, "Beruniy", "Ájiniyaz" shıǵarmaları boyınsha K.Xudaybergenovtıń "Beruniydi súyip", "Ájiniyaz haqqında oylar" (Á, 8,1969) sıyaqlı maqalaları avtorlardıń tájiriybeliligine qaramastan sol shıǵarmalardı biykarlaw xarakterine iye. Bularda subektivizm basım, dálil jetkiliksiz.

Ádebiy kritika tarawında ádewir tájiriybege iye K.Qudaybergenovtıń "Ájiniyaz" romanı haqqındaǵı pikirine de qosılıw múmkin e mes. Joqarıda aytqan subektivizmniń zıyanlı jaǵı usı maqalada bar. Bul romannıń jetiskenlikleri de kemshilikleri de bar. Biraq avtor dáwirdiń shınlıǵın ashıvp bere aldı. Xalıqtıń úrp-ádetin sheber biledi, oqıwshınıń yadında qalarlıq obrazlar jasadı, romannıń bunday túri qaraqalpaq ádebiyatınıń birinshi

M.Nurmuxammedov, I.Saǵıytov, T.Mámbetniyazovlardıń pikirleri unamlı sıpatqa iye. Proza tarawındaǵı iri dóretpeler, álbette, kritikanıń dıqqat orayında turdı. Sońǵı jılları

dóregen "Qaraqalpaq qızı", "Qaraqalpaq dástanı" sıyaqlı súyikli shıǵarmalar, sózsiz biziń prozamızdı awqamlıq masshatbta tanıtıwına múmkinshilik berdi. Bul romanlar haqqında kritikada unamlı pikirler az e mes. "Pravda", "Literaturnaya gazeta", "Voprosı literaturı" sıyaqlı oraylıq baspa sóz betinde sońǵı jılları T.Qayıpbergenovtıń romanları ulıwma awqamlıq ádebiyattıń atap aytqanda tariyxıy romannıń jetiskenlikleri sıpatında bahalanıwı atap ótiwge bolatuǵın belgili fakt. K.Yashinniń "T.Qayıpbergenov hám onıń "Qaraqalpaq qızı" romanı haqqında" (SK.1977) I.Surovсevtiń "Tariyxıy roman haqqında zametkalar" (PravdaN81984) V.Oskosсkiydiń "Tariyx penen tárbiyalaw" ("Pravda" 18-sentyabr. 1979) Yu.Karasevtiń "Xalıq táǵdirleri" maqalaları T.Qayıpbergenovtıń tariyxıy romanları jazıwshınıń dóretiwshilik jetiskenligi sıpatında ulıwma awqamlıq talap penen bahalanǵanlıǵın kóremiz. Qaraqalpaq, ózbek ádebiyatshılarınıń maqalalarında basılıp shıqqan izertlewlerinde bul romanlar keńirek hám hár tárepleme sóz bolıp atır. M.Nurmuxammedovtıń "Házirgi qaraqalpaq prozasınıń geypara aktual máseleleri" ("Á"10,1970) Z.Nasrullaevanıń "Asıwlar aldı" (SK1978), S.Bahadırovanıń "Maman biy"

- 15 -

ápsanası" hám "Baxıtsızlar romanı haqqında" (S.QQ, 1978) S.Allayarovtıń "Jılnamanıń ájayıp beti" (QQ, 1980) K.Kamalovtıń "Kárwan bası" (QQ, 1978). Maqalalardı kózden ótkeriw

jetkiliksiz. Usılar menen bir qatarda S.Bahadırovanıń "Roman hám dáwir" (1978), Q.Sultanovtıń "T.Qayıpbergenov prozası"(1979) monografiyalıq izertlewlerinde bul shıǵarmalarǵa úlken kewil bólingen.

T.Qayıpbergenovtıń "Maman biy" ápsanası, "Baxıtsızlar", "Túsiniksizler" romanları keń masshtablı waqıyalardı tereńlik penen ashıp beretuǵın iri tulǵalı shıǵarmalar. Roman tuwralı qanday pikir aytılsa da avtordıń miynet oqıwshılar talabına kóp orınlarda juwap

haqqında Á.Alımov "Máspatsha" dástanına arnalǵan A.Álievtiń "Alpamıs" dástanına baǵıshlanǵan J.Xoshniyazovtıń aytıslarǵa baylanıslı K.Allambergenovtıń miynetlerin qosıwımızǵa boladı.

Bular kitap sıpatında basılıp atırǵan kóp tomlıq folklorlıq miyraslar sózsiz

orın iyeleydi. Q.Ayımbetov qaraqalpaq mádeniyatınıń barlıq tarawında háreketsheń kóringen, onı rawajlandırıwda ayrıqsha úles qosqan mádeniyatımızdıń miynetkeshi boldı. Qarqalpaq

"Alpamıs" dástanların birinshilerden bolıp bastırıp shıǵarǵan Q.Ayımbetov boldı. Onıń qálemine tiyisli "Qaraqalpaq dramaturgiyasınıń tariyxınıń ocherkleri"(1959) belgili izertlewlerdiń qatarına kiredi.

Q.Ayımbetovtıń "Xalıq danalıǵı"(1968) miyneti avtordıń kóp jıllardan berli alıp barǵan izertlewlerinen e saplanadı. Bul miynette qaraqalpaq jırawlar, baqsılarınıń atqarılıw sheberlikleri izertlengen. Avtor jıynalǵan bay materiallar tiykarında saltdástúr jırların, miynet qosıqların, e rtekler, naqıl-maqallar, aytıslar, tariyxıy jırlar

sıyaqlı awız ádebiyatınıń az izertlengen janrları haqqında bay pikirlerdi keltiredi. Juwmaqlap aytqanda Q.Ayımbetov qaraqalpaq folklorın izertlewde úlken alım.

- 16 -

Ádebiy kritika menen ádebiyat iliminiń hár tárepleme rawajlanıwında mol ónimli miynet e tkenlerdiń biri I.Saǵıytov boldı. 30-jıllardıń ishinde qánigeligi kritik sıpatında kóringen I.Saǵıytov ádebiyat tariyxın, qaraqalpaq folklorın izertlewde belgili

orın tuttı.

"Ádebiyat teoriyasınıń máseleleri" (QQN4, 1936), "Qaraqalpaq ádebiyatında sın máseleleri" atlı problemalıq maqalaların atap ótiw orınlı bolar edi.

Bir qansha waqıtlar iskusstvo iyeleri boyınsha basqarmada, baspa jumıslarında (193234, 1943-45) isledi. I.Saǵıytov 1948-jıldan baslap N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám

ádebiyat institutınıń XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatı bóliminde, 1949-jılı Kazan universitetiniń jurnalistika bólimin pitkerip shıqtı.

1956-jılı "Berdaqtıń tvorchestvosı" degen temada kandidatlıq jumısın qorǵadı. 1963-jılı "Qaraqalpaq qaharmanlıq eposı túrkiy tilles xalıqlardıń eposları salıstırma izertlew tájiriybesinen" degen temada filologiya ilimleriniń dárejesine doktorlıq jumısın jaqladı.

"Berdaq ullı demokrat shayır" degen at penen 1943-jılı birinshi kitabı basılıp shıqtı. Soń avtor bul temanı ádewir rawajlandırıp "Berdaqtıń tvorchestvosı" (1958) monografiyasın jazdı. Usı miynetin bir qansha tolıqtırıp 1974-jılı "Sahra búlbili" degen

at penen járiyaladı. 1963-jılı "Ádebiyat hám dáwir", al 1979-jılı "Qaraqalpaq ádebiyatınıń

izertlenedi, salıstırma izertlew arqalı qaraqalpaq, ózbek, qazaq túrkmen eposlarınıń birbiri menen jaqınlıǵı hám ayırmashılıqları kórsetiledi.

Qaraqalpaq folkloristika iliminiń ádewir rawajlanǵanlıǵı onıń tayarlaǵan kadrlarına baylanıslı qarastılıwı kerek. Joqarıda aytqanımızday-aq buǵan jol salǵan

A.Dáwqaraev. Q.Ayımbetov, soń I.Saǵıytov hám basqada kóplegen jas izertlewshiler ósip jetilisti. Usılardıń kúsh salıwları menen folklor, onıń kópshilik túrleri izertlewdiń

obektisine aynaldı. 60-jıllardan baslap úsh ilim doktorı shıqtı. Usılardıń ishinde orta buwın wákili Q.Maqsetov (1929) jıynawshı hám izerlewshi sıpatında kóp miynet etti.

Q.Maqsetov tvorchestvosına tán sıpat ol kóp jıllar dawamında xalıq miyrasların tınbastan jıynap, onı sistemalastırıp bastırıp shıǵıwdan ibarat. 1966-jılı Q.Maqsetov "Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń poetikası" boyınsha doktorlıq jumısın jaqladı. Bul shıǵıs xalıqlarımız dástanlarınıń poetikalıq izertlew boyınsha belgili teoriyalıq jumıs bolıp tabıladı. Ol 1958-jılı "Qaraqalpaq xalıq eposı, "Qırıq qız" degen temada ilim kandidatı dárejesin aldı.

Onıń dóretiwshiliginde "Qaraqalpaq xalıq eposı "Qırıq qız"(1962), "Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń poetikası" (1970), "Qaraqalpaq eposı" (1976), "folklor hám

ádebiyat" (1975), "Qaraqalpaq jıraw-baqsıları" (1983) belgili orın tutadı.

"Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń poetikası" óz problematikası boyınsha buǵan shekem jarıqqa shıqqan folklor boyınsha izertlewlerden parq qıladı. Avtor qaraqalpaq dástanına baylanıslı oǵada bay faktlik materiallardıń tiykarında dástanlardıń janrlıq

hám qurılıslıq ózgesheliklerin - poetika máselelerin teoriyalıq jobada qarastırǵan. Dástanda obraz dóretiw, kórkem súwretlew quralları, qurılısı, dástanlardaǵı prozalıq element - olardıń ornı hám áhmiyeti ashıp berilgen.

"Qaraqalpaq jıraw-baqsıları" kitabı tikkeley baylanıslı. Bunda qaraqalpaq jırawları, baqsılarınıń tvorchestvolıq portretleri berilgen e mes, al olardıń atqarıwshılıqlarındaǵı, atqarıwındaǵı ózinshelikler, kórkemlik sıpatları, muzıkalıq ónerdi rawajlandırıwǵa jasaǵan tásiri hár bir iri talantqa baylanıslı usı jaǵınan bilim beriwshilik, estetikalıq qunlılıqqa iye.

Avtordıń "folklor hám ádebiyat" kitabı onıń hár jılları jazǵan izertlew maqalalarınan quralsa da, oǵan ideyalıq, tematikalıq birlik xarakterli. Ilimpaz óziniń tańlaǵan máseleni átirapında folklor menen ádebiyattıń baylanısın bulardıń bir-birin tolıqtırıp turıw nızamlılıǵın ashıwǵa umtıladı. Ayrıqsha "Berdaq hám folklor", "Ayapbergenniń tvorchestvosında folklorizm", sonday-aq J.Aymurzaevtıń "Aygúl Abat", I.Yusupovtıń "Tigiwshi xayal haqqında haqıyqatlıq", C.Xojaniyazovtıń "Súymegenge súykenbe" shıǵarmalarına baylanıslı maqalaları óziniń ilimiy juwmaqlastırılıwı menen qızıqlı.

- 17 -

"Qaraqalpaq folklorınıń estetikası" miyneti qaraqalpaq ádebiyatı iliminde folklordıń áhmiyetin úyreniwde úlken dıqqatqa ılayıq.

Qaraqalpaq ádebiy sınında dramaturgiya máseleleri

Ádebiyatımızdıń proza, poeziya janrına baylanıslı jazılǵan kritikalıq maqalalar menen salıstırǵanda dramaturgiya hám teatr sını ádewir artta qalıp atırǵanlıǵın kórmew múmkin e mes. Ádebiyattıń rawajlanıw dárejesi ádebiyat sınınıń da dárejesin belgileydi degen pikirge súyensek biz dramaturgiya janrın basqa janrlar menen salıstırǵanda artta qalıp otırǵanlıǵın sonday-aq bul tarawda jazılǵan tereń ilimiy kritikanıń da jetkiliksiz ekenligin jasıra almaymız. Teatr saxnasında "Aygúl-Abat", "Súymegenge súykenbe" sıyaqlı

tamashagóylerge original saxnalıq shıǵarmalar kerek. Búgingi turmıstan jazılǵan pesalar teatr reperturalarında turaqlı qala almay atır. Sońǵı jılları jazıwshılarımızdıń sezdleri menen plenumlarında dramaturgiyanıń aktual máseleleri arnawlı túrde dodalandı. Bir qansha jaqsı pikirler aytıldı.

Mısalı, T.Seytjanov óziniń jazıwshılar awqamınıń plenumda islegen "Qaraqalpaq dramaturgiyasınıń házirgi jaǵdayları hám biziń wazıypalarımız" ("Á" 7, 1971) degen bayanatında házirgi kún temasına arnalǵan pesalardıń xarakterli bir kemshiliklerin oǵada durıs kórsetken edi. Házirgi zaman temasına jazılǵan J.Aymurzaev hám T.Allanazarovlardıń

"Ráwshan", J.Aymurzaevtıń "Qádirdan doktor" T.Seytjanov hám B.Qálimbetovlardıń "Qırlı soqpaqlar", S.Xojaniyazovtıń "Talwas" hám I.Eshmatov penen R.Eshimbetovlardıń "Jaylawda toy" pesalarınıń mazmunın salıstırıp qarayıq. Olardıń bárinde de alınǵan tema hár qıylı

biraq mazmunları bir syujetke hayal-qızlar arasındaǵı buzılıp, dúzeliwlerge qurılǵan. "Ráwshan" pesasında jezdesi Ráwshandı ólgen apasınıń ornına almaqshı boladı hám onıń Murat penen bolǵan muxabbatınıń arasına suǵlıǵısadı. "Qırlı soqpaqlar" pesasında Ziyba menen Polattıń muxabbatınıń arasına Párwaz, "Talwas" pesasında Talwas penen Tórebaydıń muxabbatlarınıń arasına dúkanshı, "Jaylawda toy" pesasında Paraxat penen Gúlsánemniń arasına Palımbet, "Qızlar házili" pesasında Erkebay menen Perdegúldiń arasına bir jas

qız suǵlıǵıstırıladı.

Belgili dramaturgimiz T. Seytjanov sońǵı waqıtları dóregen hám saxnada kórsetilgen bul pesalardıń bir-birine e ki tamshı suwday uqsas e kenligin jaqsı ańǵarǵan. Bunday momentler kórermenler ushın qızıǵıwshılıq oyata almaydı. Dramaturgiya menen teatrǵa baylanıslı jazılǵan kritikalıq maqalalarda tiykarınan "Aygúl-Abat", "Súymegengesúykenbe" pesalarınıń átirapında bolıp qaldı. Mısalı "Aygúl-Abat" tuwralı K.Sultanovtıń "Tereń mazmunlı kórkem shıǵarma" ("Á", 1988, 7), J.Qayırbaevtıń "Kórgenimiz hám kewildegimiz" ("Á",4,1962 ), Q. Maqsetovtıń "J.Aymurzaevtıń "Aygúl-Abat" pesasındaǵı folklorlıq elementler" ("Á",1961,10) "Súymegenge-súykenbe" pesası haqqında Bayandievtıń

"Jeti júz ret qoyılǵan pesa" ("Á",1962,10) Q.Sultanovtıń "Kewil altınǵa berilmes", Q.Maqsetovtıń "Súymegenge súykenbe" pesasınıń xalıqlıǵı" sıyaqlı maqalalardı atap ótsek jetkilikli. Sonıń menen birge bulardan basqa da J.Qayırbaevtıń "Talwas", B.Tursınov

"Turmıs haqıyqatlıǵı durıs kórsetilsin", "Jaylawda toy" pesası haqqında", "Dramaturgiyamız dáwir talabına juwap bersin", "Teatr hám dramaturgiyamız tuwralı oylar" hám basqa da ádebiyatshılardıń maqalaları tiykarında pesalardıń jazılıwı, saxanǵa qoyılıwına baylanıslı máseleler ortaǵa qoyıldı. Dramaturgiyanıń artta qalıw sebepleri sınshı

B.Tursunovtıń "Qaraqalpaq dramaturgiyası" maqalasında isenimli keltirilgen dep oylawǵa boladı. Avtor konkret shıǵarmalardı tallaw menen ǵana sheklenbesten, sońǵı jıllardaǵı repertuar máselelerine, búgingi kún temasın sáwlelendiriwshi pesalardıń bolmawında oǵan dóretiwshilik qatnastıń joq ekenligin dálilegen.

60-jılları dramaturgiyaǵa tikkeley aralasıp, ádewir tájiriybe toplaǵan T.Seytjanovtıń kópshilik pesaları búgingi turmıstı súwretlewge arnalǵan. Teatr izertlewshisi, belgili ádebiyatshı ilimpaz T.Allanazrov usı dramaturgiya dóretiwshiligine baylanıslı bir qatar problemalıq máselelerdi kótergen "Húrmetli Tájetdin Seytjanov"

degen sın maqalasın járiyaladı. Bul maqalada T.Seytjanov ǵana e mes basqa da dramaturglerimizge tán kemshilikler seziledi.

- 18 -

Avtor ózi sezgen, bayqaǵan kemshiliklerdi belgili dramaturgtiń tvorchesvosına baylanıstırıp ortaqlasadı. Ulıwma mádeniyatlılıq penen jazılǵan bul maqalada T.Seytjanovtıń pesalarındaǵı kemshilikler durıs ashıp berilgen. T.Seytjanov pesalarındaǵı kemshilikler-bul tematikalıq qaytalawlar, uqsas temalardıń bir shıǵarmadan ekinshisine ózgerissiz kóshirile beriwi, usılardı jańalıqsız, dramaturgiyalıq jańa isenimsiz beriliwin aytıwǵa boladı.

Kópshilik pesalarda bir-birine uqsas, oyı sayız, qızǵanshaq, iship turmıstan buzılǵan jaslardıń obrazlarınıń beriliwi. Dramaturgtiń pesalarındaǵı endigi bir kemshilik maqala avtorınıń kórsetiwi boyınsha muxabbat temasınıń súwretleniwindegi birgelkilik, xatta mınaday pikir bar:

"Tınımsız tolqınlar" atlı pesańızda burınǵı pesalarıńızday muxabbat teması qozǵaladı. Ádetteginshe bir qızǵa eki jigit ashıq boladı. Qızda ekewiniń qaysısın tańların bilmey pesanıń aqırına shekem juwırıp jortıp júredi. Siz bir qızǵa e ki jigitti baylaǵanıńız benen turmay, bir jigitke eki qızdı ashıq etipsiz. Jáne ol azday usı pesańızda

Erdan menen Ayxannıń, Beket penen Ajardıń da ashıqlıǵın qosıpsız. Jáne de bul ashıqlar bir-birine óz ara syujetli qarama-qarsılıqlar sabaǵı menen baylanıstırılmaǵan. Pesańızdaǵı ashıqlardıń sanı tórt jup, segiz adamǵa jetipti. Qáne, ózińiz-aq oylanıp qarań, bir pesanıń ishinde segiz adamdı usınday bir-birine ǵárezsiz túrde ashıq e tiwdiń qanday zárúrligi bar edi. Maqalada bulardan basqa pesanıń stili, kórkemligi, ushıraytuǵın jasalma obrazlar jóninde de obektiv pikirler bar. ("Á", 1965,6)

Dramaturgiya máselelerine arnalǵan maqalalardan G.Esemuratovtıń "Ómir hám saxna" dep atalǵan ("Á"1971,7) kritikalıq obzorın atap ótiw orınlı boladı.

Avtor búgingi turmıstı súwretlewdiń "Talwas", "Qırlı soqpaqlar", "Kúygelek kózli yar" t.b. pesalardı tallap. Olardıń kórkemlik dárejesi boyınsha durıs juwmaq jasaydı Avtordıń

"Súymegenge súykenbe" den keyingi "Talwas" degen pikiri de orınlı. Al qalǵan e ki pesa haqqında bazıbir kemshiliklerdi durıs atap ótedi. Belgili teatr izertlewshisi T.Allanazrovtıń "Dramaturgiyaǵa talap kúshli" (SQ N 7,1987) degen maqalası ulıwma dramaturgiya janrına jeterli kewil bólinbey atırǵanlıǵın orınlı kórsetedi. "Jas

talantlılar jetispey atır. Jazıwshılar awqamı olar menen jeterli islespeydi, sonlıqtan istiń de boladılıqqa salınıwı ǵamxorlıqtıń azlıǵınan bolıp atır" dep tastıyıqlawınıń tiykarı bar.

ǴÁREZSIZLIK DÁWIRINDEGI ÁDEBIY SÍNNÍŃ RAWAJLANÍW DÁREJESI

Reсenziya ádebiy sınnıń kóp formaları retinde óziniń shaqqanlıǵı, barlawshı razvedka sıyaqlı e ń alda júretuǵın janrlarınan bolǵanlıqtan ol qısqa-qısqa ádebiy sın portretler sıyaqlı hár qanday ádebiy ómirdegi jańalıqlardı tez baqlap, onı járiyalap jetkerip, shayır hám jazıwshılardıń tabısların ádil bahalap baradı. Sonlıqtan da qaraqalpaq ádebiy sınınıń izertlewshileriniń biri professor S.Axmetov: "…reсenziya kishkene kólemli bolǵanı

menen tereń mazmunlı, ótkir, ádebiyattıń ósiwine járdem e tedi…ol jarıqqa shıqqan shıǵarmanı xabarlap, kópshilikke jetkerip otıradı".1

Mine, usıǵan sáykes bahanı bizińshe XX ásirdiń 90-jıllarındaǵı qaraqalpaq ádebiy sınına baylanıslı da aytıwǵa boladı. Óytkeni tap usı jıllardaǵı reсenziyalar negizinen

belgili ádebiyat sınshıları hám ádebiyat izertlewshileri bolǵan Q.Sultanov, Q.Bayniyazov, B.Qálimbetov, K.Allambergenov h.t.b. menen birge J.Esenov, Q.Orazımbetov, P.Nurjanov, Z.Bekbergenova h.t.b. sıyaqlı ádebiy estetikalıq oy menen ádebiyat ilimine sál keyinirek aktiv aralasıp atırǵan qálem iyeleri tárepinen burınnan qálemi ısılǵan hám jas buwındaǵı shayırlar bolıp e saplanǵan I.Yusupov, T.Jumamuratov, X.Seytov, B.Qayıpnazarov,

M.Seytniyazov, T.Mátmuratov, Sh.Seytov, T.Sársenbaev, K.Raxmanov, J.Izbasqanov, X.Dáwletnazarov, Á.Ótepbergenov, M.Jumanazarova, N.Tóreshova, Sh.Ayapov, O.Sátbaev, M.Berdievlardıń jańa toplamlarına yamasa olardıń ayırım iri kólemli jeke lirikalıq,

liro-epikalıq shıǵarmalarına arnap jazıladı. Demek, usı e ki faktti-shayırlar hám ádebiy sınshılarımız dizimin salıstırıp kórgenniń ózinde-aq janlı hárekettegi ádebiy proсess yamasa milliy poeziyamız benen ádebiy sınnıń óz-ara ajıralmas baylanısta ómir súrip rawajlanıp atırǵanı belgili boladı. Sebebi olardıń atı-jónleriniń diziminen-aq eki túrli,

1 Axmetov S. Qaraqalpaq ádebiy kritikası hám ádebiyat iliminiń tariyxınan. Nókis, 1980, 9- bet.

- 19 -

eki topardaǵı qálem iyeleriniń hár qıylı áwladlarınıń da arasındaǵı óz-ara dialektikalıq baylanıslar da túsingen ádebiyatshılarǵa jeterli sezilse kerek.

Xosh, e ndi ádebiy sın reсenziyalarda poeziyamız tabısları qalay bahalanǵan?! Solardıń ayırımlarına jeke toqtap, olar haqqıda óz pikirlerimizge keńirek toqtasaq… Ádebiyat sınshılarımız e ń aldı menen belgili, ataqlı shayırlarımız dóretpelerinde, sonday-aq e ń sońǵı jas buwın qálem iyeleriniń poetikalıq dóretpelerin de reсenziya obekti etip alǵan.

Marhum talantlı sınshı-ádebiyatshılardıń biri Qálimbet Sultanov 70-jıllardan berli ádebiy ómirdegi jankúyer sınshılardıń biri. Onıń 90-jılları da I.Yusupov, B.Qayıpnazarov, K.Raxmanov, T.Sársenbaev sıyaqlı belgili shayırlardıń dóretpeleri tuwralı reсenziyaları járiyalanadı. Q.Sultanov shayır I.Yusupovtıń "Begligińdi buzba sen" toplamına jazǵan reсenziyasında, ondaǵı qosıqlardıń ideyalıq-tematikalıq ózgesheliklerine toqtay kelip mınaday qatarlardı keltiredi:

Jılan jalaǵanday dúkanlar kepti, Iygen jelinlerdi suw alıp ketti.

Jumıs qaldı, aytıs bazarı qızdı, Birew joybarlasa, birewler sızdı…2

Haqıyqatında da-bul jańa dáwirdiń poeziyası e di, bul járiyalılıqtıń sońı basqa bir muqamlarǵa dónip, "dáwirdiń, zamannıń gárdishi" basqa tamanlarǵa qaray dónip baratırǵan waqıttıń kórinisi e kenin túsinemiz. Sınshı-ádebiyatshı shayırdıń jańa toplamına pikir aytarda eń aldı menen usıǵan itibar bergen. Sonday-aq reсenziyada shayırdıń "Alıs Malayziya keshelerinde…" atlı qosıqlar dúrkinine de ayrıqsha toqtap, sol jerdegi "qızǵanısıp iyttey ırıldaspastan" jasap atırǵan tártip-intizam menen biziń minez-qulqımız arasındaǵı parqqa

ser saladı.

Q.Sultanov ustaz shayırdıń jańa toplamındaǵı doslıq, muhabbat hayal-qızlar temasındaǵı qosıqlarına da toqtap, olardıń barlıǵın qálem iyesiniń jeke ómirlik halatları menen júdá durıs, analitikalıq túrde sheber baylanıstırıp tallaǵan.

Sınshı Q.Sultanov "Ómir tolǵanısları" reсenziyasında K.Raxmanovtıń "Mánzilim alıs" toplamın tallay otırıp, shayırdıń tuwılǵan jer haqqındaǵı bahalı poetikalıq pikirlerin keltiredi. Sınshı "K.Raxmanovtıń hár bir qosıǵınan e ki ushlı pikir shıqpaydı. Toplamǵa kiritilgen hámme shıǵarmasında nıshanaǵa dál tiyetuǵın pikirler orın aladı. Bul jaǵınan onıń shıǵarmaları basqa shayırlardıń shıǵarmalarınan úlken artıqmashılıqqa iye…"3-dep durıs jazǵan. Sonday-aq sınshınıń: "Durısında, tema kóp, al onı ádebiy obrazlar arqalı sáwlelendiretuǵın shayırlar az. Keńesbay temanı da tabadı, onı tereńlestiriw ushın jańadan jańa shıǵarmalar dóretedi"-degen pikirlerine de qosılmaw múmkin emes.

Q.Sultanov shayırdıń jaslıq dáwir filosofiyası haqqındaǵı poetikalıq oyların, olardaǵı jaqsı tilekti, tereń obrazlılıqtı durıs belgileydi. Onıń aytqanınday, shayır:

Áke sizden ótinemen biraqta, Ekewimiz mingespeyik bir atqa,

-degen qatarlardı dóretken e di. "Bul jerde gáp keskin qoyıladı, at -minip júretuǵın kólik emes, al adamlardı sońǵı saparǵa shıǵarıp salatuǵın tabıt -at bolıp esaplanadı."

Bul júdá ótkir hám gumanistlik pikir. Onda ómir tragediyası bar.

Sınshınıń durıs túsingenindey K.Raxmanov poeziyadaǵı filosof shayırlardıń biri.

Onı Q.Sultanov reсenziyada keltirgen mınaday qatarlar dáliylleydi:

Ómir shubatılǵan arqanba desem, Ol gúrmewge kelmes qısqa jip eken.

Onıń maydanları darqanba desem, Adım sayın ańlıp jatqan búk eken. Arqayın júriwge bolmadı waqıt, Tulparǵa jarısıp jaslıqta ótti.

Ádebyatshı-sınshı Q.Sultanovtıń "Bulttan shıqqan ay bolıp" ("Erkin Qaraqalpaqstan", 24-avgust, 1996) atlı reсenziyası shayır T.Sársenbaevtıń Berdaq atındaǵı sıylıqqa usınılǵan toplamı haqqında jazıladı.

Reсenziya atı Ayapbergen shayırdıń "Bulttan shıqqan ay bolıp…" degen qatarları menen atalıwı da usı ayrıqsha pafostı kórsetip; ol sınshı sózi menen aytqanda "T.Sársenbaev

2Sultanov Q. Jańa dáwirdiń poeziyası. - "Qaraqalpaqstan jasları", 15-fevral, 1996.

3Sultanov Q. Ómir tolǵanısları. "Qaraqalpaqstan jasları", 24-iyul, 1997.

- 20 -

"Taqırqant" atlı taza toplamın shıǵardı, soǵan shekem awızǵa ilinbegen…onıń shıǵarmaları bulttan shıqqan ayǵa usap, 80-jıllardan baslap belgili bolǵanı anıq. Onıń shıǵarmaları jarqırap turadı… Ol paxtakeshke, salıkeshke, mexanizatorǵa yaki awıl basshılarına arnalǵan qosıqlar jazıwdı úrdis etpeydi… Ol dóretken shıǵarmalardıń hámmesi milliy ózgesheligimizdi tanıwǵa, milliy ideologiyanı ámelge asırıwǵa qaratılǵan". "Teńelbay sózden naǵıs oyatatuǵın shayır". "Tereń filosof, sezimtal lirik Teńelbey Sársenbaev… sózlerdi jupkerlestiriw de, táqállesin túsirip aytıwda shayır I.Yusupovtan, …jaqsı qosıqların

yadtan aytıwda T.Jumamuratovtan kem shayır emes desek qátelespeymiz". "…qosıqtıń ózi de adamǵa jasınday tásir etedi. Qosıq ta jasın, jasında jasın… T.Sársenbaevtıń qosıqlarında mapazǵa aylanǵan, adamlarǵa aqıl-násiyat beretuǵın shıǵarmaları joq. Bul 70-jıllardan baslanǵan ádebiyattıń rawajlanıw aǵımına óziniń úlesin qosıp kiyatırǵanın dáliylleydi". "Onıń hár bir qosıǵında ózine tán bolǵan tamǵa basılǵan". (Atalǵan reсenziyada).

Jeke shayır yamasa jeke jazıwshılardıń tvorchestvolıq portretin (tulǵasın) jasaw ádebiy sınshılardan hár túrli baǵdarlarda (obekt, temalar, tulǵalar tańlay biliw, onı ziyreklik penen tereń sezinip tańlaw, "portret"tiń óz ishinde de jańashıl formalar izlew, til sheberligi, ózinshe pafosqa beriliw) izlenis hám jańashıllıqlardı talap e tedi. Ádebiyatshısınshı J.Esenov bir maqalasında jazǵanınday:

"Ádebiy sın portret"te ádebiy kórkem shıǵarmalardı feleton, ocherk, gúrriń, povest taǵı basqa janrlıq túrleri sıyaqlı ádebiy sınnıń janrlıq kóptúrliliginiń biri bolıp

esaplanadı. Bılayınsha aytqanda "reсenziya", "ádebiy sın portrettiń" yamasa tvorchestvolıq portrettiń "problemalıq, sholıw maqalanıń" ornın almastıra almaydı. Olar obrazlı aytqanda

bir teńiz-ádebiy kórkem sınǵa kelip quyılǵanı menen olardıń óz aǵısları, óz iyrimleri hám óz reńleri bar."4

XX ásirdiń 90-jıllarındaǵı qaraqalpaq ádebiy sınında dóretilgen "tvorchestvolıq portret" lerdiń jaǵdayına, teoriyalıq hám ámeliy názer menen de qarar bolsaq, onda usı tarawdaǵı biraz izlenisler hám ayırım kemshilikler de belgili boladı. Álbette, ádebiy sınnıń, ulıwma kórkem ádebiyattıń da qálegen tarawında hámme waqıtları birden tabısqa erisiw kete beriw, sol janrdıń talaplarında birden meńgerip, kópshilik deydinen shıǵa biliwde qıyın.

Sol sıyaqlı ádebiy tvorchestvolıq portret dóretiwde geyde sınshı ushın sóz etilgen qálem iyesiniń burın sóz etilmegeni yamasa temanıń tıń, aktual ekenligi áhmiyetli. Oǵan kópshilik ıqlas, ayrıqsha inta menen qatnas jasaydı, súyip oqıp qabıl etedi. Geyde kerisinshe, talantlı júdá erudiсiyalı sınshılar yamasa ilimpazlar burınnan sóz e tilip kiyatırǵan klassik shayırlar haqqında da tolıp-tasıp otırıp jaqsı tvorchestvolıq portretler jaza aladı. Bizińshe bunıń ushın e ń aldı menen sınshı yaki ilimpaz ushın sóz e tiletuǵın talant iyesi - dóretiwshige degen janlı pafosı, ıqlası hám onıń dóretpelerin jan-táni menen túsinip jetetuǵın sezimtallıq talant, intuiсiya hám teoriyalıq sawat ta kerek. Bulay etpegende sınshı-

ádebiyatshı hár qanday tvorchestvo iyesiniń dóretpelerinen de durıs juwmaq shıǵarıp, onıń portretin tásirli etip sıza almaydı.

Eger biz ózimiz aytqan pikirlerdi anıq faktler menen tallap qarasaq, belgili sınshı marhum Q.Sultanov bir qısqa portretinde5 K.Raxmanov poeziyasın shaǵın hám ótmili e tip sóz etedi, al sınshı Q.Orazımbetov6 portretlik-reсenziya sıpatına iye dóretpesinde jas shayır M.Berdievtiń qosıqların júdá berilip tallap, ondaǵı "sıǵasqan oy aǵımların, tereń pikirlewlerdi, shayırdıń oylaw sheńberiniń ádewir keńligin", simvoliko-metaforalıq, astarlıq qásiyetlerdi, qosıq qurılısındaǵı jańalıqlardı da durıs tallaydı. Ol jas

shayırdıń "Sońǵı oq" atlı poemasına da orınlı pikirler hám eskertiwler aytadı. Jas sınshı ózine zamanlas shayır dóretiwshiligindegi ómir tolǵanıslarındaǵı filosofiyaǵa kewil awdarıp mınanday qatarlardı da keltiredi:

Sen isleyseń, men isleymen-kún uzaq, Sen isleyseń, men isleymen-tún uzaq. Ol isleydi, hámme, hámme isleydi, Biraq, nege jetkermestey jol uzaq. Aytalmadım, bálkim, bunıń tórkinin,

4Esenov J. Jazıwshılardıń tulǵasın sheber ashayıq. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1999, 10-iyun.

5Sultanov Q. K.Raxmanovtıń poeziyası. "Qaraqalpaqstan jasları", 1997, 10-iyul.

6Orazımbetov Q. Poeziyanıń sırlı dúnyası. "Erkin Qaraqalpastan", 1993, 27-fevral.