Ilimiy dóretiwshilik metodologiyası (2009)-1

sonday mólsher menen tańlap aladı, bunnan ol usı freymde óz aldına, ayırım detallardı ózgertiw jolı menen qubılıslar yamasa proсesslerdiń taǵı da keń dúrkinin ańlap jetiw ushın struktura payda etiwdi gózleydi. Mine usı jaǵday bul teoriyanıń tayanısh noqatı bolıp xızmet etedi», dep jazadı M.Minskiy. Máselen, bólmege kirip, bul jerde stul kóriwdi kútken adam stul freymine iye boladı. Gúrriń oqıwǵa kirisken adam bosla, gúrriń freymine iye boladı. Bul freymler hám olardıń óz-ara tásir etiw mexanizmleri insan ómiri dawamında qáliplesip hám rawajlanıp baradı. Bilim haqqında freymshe túsiniklerdiń abzallıǵı olardıń únemliliginde, kompyuter tarmaǵı maǵlıwmat bazasınan málimlemeni avtomatlastırǵan usılda izlew waqtın qısqartıw imkaniyatın beriwde hám ilimiy izertlewlerdiń hár qıylı salalarında freym tilinen paydalanıwdıń qolaylıǵında bolıp tabıladı.

Martin Xaydegger tildiń mánisi haqqında pikir júritip, insan pikirde hám tilde barlıq nárseni sáwlelendiretuǵının atap kórsetken edi. Filosofiyalıq germenevtikanıń basqa bir iri wákili, Xans-Georg Gadamer túsiniw germenevtikanıń tiykarǵı mashqalası, germenevtikanıń kúshi filosofiyanıń universallıǵında ekenligin kórsetip ótedi. Onıń pikirinshe, insannıń dúnyanı túsiniwi, adamlardıń bir-birin túsiniwi «til stixiyasında» ámelge asadı.

XX ásirdiń analitikalıq filosofiyası kóleminde Gottlob Frege óziniń «Túsiniklerdi esaplaw» kitabında tildiń jańa filosofiyalıq teoriyasın jarattı. Bul teoriyada ol mazmun, mánis hám shınlıq haqqındaǵı táliymattı rawajlandırdı. Bul kitabı menen ol házirgi zaman matematikalıq logikasına tiykar saldı. Bertran Rassel Frege teoriyasın islep shıǵıp hám oǵan sın kózqarastan anıqlıq kirgizip, tildi biliw hám baylanıs quralı sıpatında hárqıylı abstraktlar, eki jaqlamalıqlar, jumbaqlardan azat etiwge, oǵan logikalıq anıqlıq, izbe-izlik tús beriwge háreket etti.

Ustazı hám dostı B.Rasselden ayırması Lyudvig Vitgenshteyn logikaǵa qaraǵanda da kóbirek tilge qızıqsındı. Tildiń statusı haqqında pikir júritip, ol predmetler dúnyası hám insannıń ishki dúnyası menen til qalayınsha baylanısadı, degen sorawǵa juwap izledi hám tómendegi juwmaqqa keldi. Logika tilde óziniń tikkeley sáwleleniwin tabadı, logika hám tildiń dúzilisi ámelde bir qıylı. Biliw teoriyasına kelsek, Vitgenshteyn onı óz aldına ǵárezsiz áhmiyetke iye emes, dep taptı. Sebebi tildi úyreniw, pikirlew proсesslerin úyreniwdi bildiredi. Til pikirdi sáwlelendiriw shegerası bolıp, bul shegaradan ótiw múmkin emes. Sebebin onıń artında mánissizlik turadı.

Rudolf Karnap til sintaksisiniń logikalıq ózgesheliklerin anıqladı. «Tildiń logikalıq sintaksisi» kitabında Karnap logikalıq til dúziw ushın belgilerdi tártiplew hám bir juwmaqtan basqa juwmaq jasaw qaǵıydaların jaratıw zárúr, dep kórsetedi. Eń áhmiyetlisi sonda, til durıs dúziliwi kerek. Bul model tiykarında, ilimiy bilim negizinde subekttiń sezim keshirmelerin kórsetetuǵın pútkilley haqıyqıy, protokolda belgilengen gápler turadı. Ilimiy tildiń qalǵan barlıq gáplerin verifikaсiya etiw, protokolda belgilengen gápler menen baylanıstırıw kerek.

Alfred Tarskiy haqıyqattı silantik anıqlawda tábiyǵıy tilge tán bolǵan semantikalıq, mánis penen baylanıslı (Rassel hám «Jalǵanshı» paradokslarına uqsas) paradokslardı jeńiwge háreket etti. Tarskiydiń pikirinshe, tábiyǵıy tillerdi formallastırıw múmkin. Haqıyqattı qatań anıqlaw bolsa materiallıq muwapıqlıq hám formal-logikalıq qarama-qarsılıqsızlıq talapların qanaatlandırıwı kerek.

Uillard Kuain teoriyanıń ayırım bólek gápleri hám gipotezaları emes, al óz-ara baylanısqan gápleri sisteması, onıń mentatili ilimiy biliwde sınaqtan ótkeriliwi tiyis, dep kórsetti. Ilimiy teoriya tájiriybe menen duslasqanda teoriyanıń mentatili adamlardıń konvenсionalizmi, kelisiwi tiykarında ózine-ózi dúzetiw kirgiziwge uqıplılıǵı sebepli turaqlı hám bekkem bolıp qaladı. Teoriyalar nátiyjesinde biz obektler haqqında maǵlıwmat alamız, teoriyalardı bir-birine salıstırıp biz ámelde olardıń tillerin bir-birine salıstıramız. Tiller ámelinde tillerdiń tolerantlıǵı bir-birine baylanıslı «keń peyilligi», óz-ara talqılawlar, teoriyanı bir tilden basqa tilge qaratıw orınlı boladı. Biraq bunı logika hám filosofiyanıń qatań qaǵıydalawında ámelge asırıw kerek.

Ulıwma alǵanda, tildiń analitikalıq filosofiyası hár bir tilde semantika (forma), sintaksis (mánis) hám pragmatika (til shegaralarınan shıǵıw) dı birlestiriwden kelip shıǵadı.

ILIMIY DÓRETIWSHILIKTE

LOGIKALÍQ PIKIRLEW FORMALARÍ

Ilimiy dáretiwshilik bilimdi sistemaǵa salıw forması sıpatında ózine tán ózgesheliklerge iye. Oy-pikir hám biliwdiń abstrakt — logikalıq formaların universallastırıw bilimniń rawajlanıwında ilimniń rolin taǵı da tereń hám tolıq anıqlaw múmkinshiligin beredi. Ilimiy dóretiwshilikte oy-pikirdiń logikalıq formaların hám nızamların universallastırıw ilimiy dóretiwshilik logikasın tolıǵıraq ashıwǵa, alımnıń dóretiwshilik oy-pikir ǵáziynesiniń jańa baylıqların ashıwǵa járdemlesedi.

Atap aytqanda, analitikalıq filosofiyada rawajlanıwın tapqan ilimiy bilimniń rawajlanıw konсepсiyası universal (ulıwma) bilim sistemasınıń ishki logikalıq qarama-qarsılıqsızlıǵı, onıń barlıq qaǵıydalarınıń universal logikalıq formalar — tikkeley tájiriybe nátiyjelerin esapqa alatuǵın protokolda belgilengen gáplerge muwapıqlıǵın joqarıda atap ótilgen sistemanıń ilimiylik ólshemi dep esaplaydı. Ilimiy bilimniń birligi ilim, predmetinde, ilimiy izleniw obektinde, sonday-aq ilimiy tildiń logikalıq formasında, onıń atamalarında óz kórinisin tabadı. R.Karnap formallastırılǵan ilimiy tildiń universal invariant sıpatındaǵı birligi, onıń redukсiyanıń ulıwma negizi esaplanıwı, ilimniń barlıq salalarınıń atamaların oǵan (tilge) birlestiriw zárúrligi haqqında aytqan edi. Haqıyqatında da, tariyxıy ámeliyat proсessinde ayırım obekt haqqında bar bolǵan bilimler ayırım ilimge yamasa onıń bólimine birlesedi. Izertlewler hám ilimiy dóretiwshiliktiń rawajlanıwı bolsa usı obektke tán bolǵan nızamlardıń ashılıwına alıp keledi. Bul nızamlıqlar bir-biri, obekttiń ózi, onıń mánisi menen baylanıslı bolıp, olar universal logikalıq formada kórsetiliwi kerek.

Oy-pikirdiń logikalıq formaların universallastırıw, obekttiń áhmiyetsiz, tosınnan bolǵan táreplerin abstraktlastırıw arqalı biliw predmetiniń ayırım óz aldına nızamlılıqların ǵana emes, onıń obektiv baylanıslarında ańlap jetedi. Solay etip, oypikirdiń norma hám nızamların universallastırıw arqalı bilim usı predmet haqqındaǵı ilimge birlesedi. Obekttiń bolıwı hám rawajlanıwı nızamları ashılǵan túsinikler hám

kategoriyalar sistemasın dúziw ilimge dóretiwshiliktiń teoriyalıq nátiyjesi bolıp tabıladı.

Universal ilimiy túsinikler hám kategoriyalar ilimiy bilimdi arttırıwdıń qúdiretli quradı. Ilimniń mánisin ańlap jetiw, onı ózlestiriw, bárinen burın, onıń metodınıń ózgesheliklerin túsiniw hám onı ózlestiriw bolıp tabıladı. Predmet haqqında qandayda bir nárseni biliw ǵana emes, al onı kóbeytiw ushın usı bilimnen paydalana biliw de áhmiyetli. Atap aytqanda ilimniń logikasın, onıń metodın ózlestiriw usı ilimdi dóretiwshilik rawajlandırıwdıń áhmiyetli shárti esaplanadı. Ilim sistemasın dúziwde metod sheshiwshi rol atqaradı, universal metodta onıń ideyası kórinedi. Ilimde bilimdi sistemalastırıw sintezdiń joqarı forması bolıp tabıladı. Ilim tereń, jetik, mazmunlı, dóretiwshilik hám jemisli ideya negizinde júzege keledi hám óz predmetine, metodına iye bolǵan salıstırma jetilisken bilim sistemasına rásmiylesedi. Ilimiy dóretiwshilik nátiyjesinde insan tolıq kólemde, belgili hám tereń haqıyqatlıqqa iye boladı. Ilim forması hám mazmunı boyınsha qanshelli rawajlanǵan bosla, ol óz predmetin sonshelli anıq, muwapıq hám tereń sáwlelendiredi. Ilimiy dóretiwshilik metodı onıń universal birlestiriwshi negizin quraydı. Ol obektti biliwdiń pútkil aldıńǵı tariyxın ózinde jámleydi. Sonlıqtanda, ilim — bul ózin-ózi rawajlandırıwshı hám ózin ózi dúziwshi ósip baratırǵan bilim sisteması. Sebebi, ishki logikaǵa iye bilim sintezi sıpatında, ilim ámeliy, mazmunǵa bay logikanı kórsetedi. Ilimiy tildi universallastırıw hám formallastırıw (matematika hám formal logika quralları menen) qorshaǵan ortalıqtı biliw mashqalalarınıń nátiyjeli, tereń hám anıq sheshimin tabıwǵa qaratılǵan.

Házirgi zaman ilim teoriyası eki óz-ara baylanısqan elementten quralǵan: ol matematika tilinde kórsetilgen, Formalastırılǵan strukturalarǵa hám ilimiy izertlew proсesinde alınǵan emprik faktlerge iye boladı. Ilimiy teoriya til sıpatında qatnasadı, bul bilimge belgili bir mániste universal til dep qaraw múmkinligin bildiredi. Házirgi zaman ilimiy tili lingvistik salıstırmalılıq prinсipi tiykarında sıpatlanadı. Onıń negizinde «Fizikalıq qubılıstıń uqsaslıǵı til sistemaları uqsas yamasa muwapıq bolǵan jaǵdayda ǵana álemniń uqsas kelbetin jaratıw múmkinligin qalayınsha túsindiriw múmkin» degen Sepir-UorF gipotezası turadı. Oy-pikir hám ilimiy dóretiwshilikke házirgi zaman ilimi formallastırılǵan universal tiliniń tásiri búgingi kúnde ulıwma tán alınǵan. Ilimiy til bilimniń erisilgen nátiyjelerin belgileydi. Olar oy-pikirdi sintez etip qalmastan, al ilimiy dóretiwshilikti jolǵa saladı. Bar bolǵan ilimiy bilimdi talqılawda bilimniń barlıǵınıń forması sıpatında ilimiy tildiń quramalıǵın, mazmun hám mániske baylıǵın bárhama itibarǵa alıw kerek. Logika ilimiy tildi sintaksislik, semantikalıq, empirik hám pragmatikalıq talqılawdıń qúdiretli quralı bolıp xızmet etedi.

Ilimiy tildi semantikalıq talqılaw usı tildiń ayırım simvolları negizinde jasırın predmetler, proсessler, qubılıslardı anıqlaw mashqalasın sheshedi. Bul mániste ilimiy tildi formal — logikalıq analizden ótkeriw zárúr, biraq bul jetkilikli emes. Biliw proсessinde insan, onıń ámeliyatı hám qorshaǵan ortalıq múnásibetleri, subekttiń maqset hám umtılısları, onıń kózqarası tárizi, yaǵnıy epistemologiyada ilimiy teoriya tiliniń intellektuallıq mazmunı dep atalǵan nárseler óz sáwleleniwin tapqan ideyalar júzege keledi. Sonlıqtanda, ilimiy tildi talqılawdıń formal metodlarınan tısqarı, filosofiyalıq bay mazmunlı, ulıwma ilimiy metodlar, qatnaslar hám álbette,

ayırım ilim salasına tiyisli bolǵan belgili bir metodlar da zárúr. Ilim bilimdi arttıradı, biraq bilim, onıń mazmunı ózi ushın emes, al adamlardıń ámeliyatı ushın boladı. Házirgi zaman ilimiy biliwdiń formallastırılǵan universal tilinde ilimiy teoriyanı deduktiv, mazmunlı sáwlelendiriw proсessi logikalıq juwmaq shıǵarıwdıń qatań qaǵıydalarına muwapıq iske asadı. Ilimiy tildi logikalıq formallastırıw proсesinde belgili bir sáwlelendiriwdiń mánisine ulıwma itibar berilmeydi hám formal logikalıq qaǵıydalarǵa qatań ámel etiliwine itibar qaratıladı. Formal sistemalardı dúziw bárhama mazmundı belgilewden baslanadı, usı tildiń mazmunın talqılaw, onıń gápleriniń mánisi hám mazmunın anıqlaw usı formalizm óz evristlik qunın saqlap qalıwshı tábiyǵıy shegeralardı anıqlaydı. Ilimiy dóretiwshilikte formalastırıw hám mazmunlı metodları sintezlew ilim epistemologiyasınıń áhmiyetli mashqalasına aylanadı.

Házirgi zaman iliminiń usı biliw qurallarınıń sintezi haqqında sóz ótkende, formallastırıw usıllarına ıtıyatlıq penen qatnas jasaw zárúr, sebebi Gyodeldiń formal sistemalardıń jetilispegeni haqqında teoremaları formallastırılǵan qatnastıń sheklengenligi hám bir jaqlamalıǵın kórsetedi.

Avstriyalı iri matematik hám logikashı Kurt Gyodel 1931-jılda belgili bir mazmunlı ilimiy teoriya ushın tolıq formal sistema dúziwge bolmaytuǵının dálillep berdi. Gyodeldiń birinshi teoreması tiykarında arifmetikalıq formal sistema ishki qarama-qarsılıqlarǵa iye bolsa, ol tolıq emes boladı. Gyodeldiń ekinshi teoreması formal sistema qarama-qarsılıqsız bolsa, onıń qarama-qarsılıqsızlıǵın usı sistemada formallastırılǵan qurallar menen dálillep bolmaytuǵının kórsetedi. Gyodeldiń bul teoremaları ilimiy baqlawlar hám ulıwma ilimiy bilimdi tolıq formallastırıw, demek universallastırıw da múmkin emesligin aytarlıqtay túrde qatań dálilleydi.

Ilimiy izleniwler, obekttiń jasırın mánis hám mazmunların, onıń sırların izlewdi óz ishine alatuǵın dóretiwshilik proсessin matematika, logika hám formalastırıwdıń qurǵaq hám qatań tili menen tolıq kólemde sáwlelendiriwi múmkin emes. Ilimiy dóretiwshiliktiń forması hám mazmunınıń birliginde ǵana ilimiy bilimniń ósiwi janlanadı hám izertlewshi alım aldında úyrenilmegen, ańlap jetilmegen, sırlı, jumbaqlı ilimiy mashqalalardıń jańadan-jańa jiyekleri ashıladı.

Tayanısh sózler:

1. Málimlemelestiriw — házirgi zaman jámiyetinde ilim hám texnikanı rawajlandırıwdıń áhmiyetli quralı sıpatında infomatikanıń jetekshi orınǵa shıǵıwı.

2.Lingvistika — tiltanıw, til haqqında táliymat.

3.Semantika (semiotika) — óz-ara baylanısqan túsinikler jıynaǵın analizden ótkeriwge baǵıshlanǵan ilim salası (bunda mánis hám mazmun túsinikleri tyikar¬ı túsinikler esaplanadı).

4.Formallastırıw — bilimler jıyna¬ınıń mazmunın belgili bir forma — jasalma (formallastırılǵan) til belgileri arqalı kórsetiw usılı.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Til degenimiz ne?

2.Ilimiy til degende neni túsinesiz?

3.Ilimiy dóretiwshilikte til qanday orın tutadı?

4.Ilimiy bilimlerdi sistemalastırıw degenimiz ne?

5.«Formallastırılǵan universal til» degende neni túsinemiz?

ILIMIY-IZERTLEW JUMÍSLARÍN

RÁSMIYLESTIRIW

REJE:

1.Ilimiy-izertlew jumıslarına qoyılatuǵın talaplar

2.Dissertaсiya hám Avtoreferatlar ushın belgilenetuǵın ólshemler

3.Dissertaсiyanı rásmiylestiriw qaǵıydaları

4.Dissertaсiya Avtoreferatın rásmiylestiriw qaǵıydaları

Ilimiy-izertlew jumısları (IIJ) haqqındaǵı esabatlardı rásmiylestiriwdıń ulıwma talapları, forması hám qaǵıydaları ulıwma qabıl etilgen ólshemlerde belgilengen.

IIJ esabatlarına tómendegi talaplar qoyıladı: -dúzilistiń anıqlıǵı;

-materiallardı bayan etiwdiń logikalıq izbe-izligi; -dálillerdiń isenimliligi;

-sıpatlawdıń qısqa hám anıqlıǵı; -jumıs nátiyjeleri bayanınıń anıqlıǵı;

-juwmaqlardıń dálilleniwi hám usınıslardıń tiykarlanǵanlıǵı.

Esabatlardı rásmiylestiriwdiń ulıwma talapları hám qaǵıydaları ―ilimiy-izertlew jumısları haqqında esabat‖ta berilgen.

IIJ haqqındaǵı esabat tómendegilerdi óz ishine aladı: -bas bet;

-orınlanǵan jumıslardıń qısqasha mazmunı, orınlawshılardıń dizimi; -referat;

-mazmunı (teması);

-qısqartıwlar, belgiler hám arnawlı terminlerdiń dizimi, zárúr jaǵdayda olarǵa túsinikler beriledi;

-tiykarǵı bólim; -ádebiyatlardıń dizimi; -qosımsha.

Referat ótkerilgen IIJ nıń tiykarǵı mazmunın sıpatlaw kerek, onda esabattıń kólemi, súwretlewlerdiń sanı hám sıpatlaması, kestelerdiń sanı, esabat jazılǵan til, tiykarǵı sózlerdiń dizimi hám referattıń teksti haqqındaǵı maǵlıwmatlar bolıwı tiyis.

Referattıń teksti tómendegilerdi óz ishine aladı:

-orınlanǵan jumıstıń mánisi hám izertlew usılın sıpatlaytuǵın tiykarǵı bólim;

-referattıń tiykarǵı bóliminiń mazmunın ashıp beretuǵın anıq maǵlıwmatlar;

-alınǵan nátiyjelerdiń ózine tán ózgesheligi, nátiyjeliligi, qollanılıwı múmkin bolǵan salalarǵa tiyisli qısqasha juwmaqlar.

Referattıń eń maqul kólemi 1100-1200 baspa belgisi boladı.

Esabattıń tiykarǵı bólimi tómendegi bólimlerdi óz ishine aladı: -kirisiw;

-analitikalıq sholıw (máseleniń qoyılıw); -jumıstıń tańlanǵan baǵdarın tiykarlaw;

-orınlanǵan jumıstıń metodikası, mazmunı hám nátiyjelerin kórsetetuǵın esabat bólimleri;

-juwmaq (juwmaq hám usınıslar).

Kirisiw jumıs baǵıshlanǵan ilimiy mashqala (másele)niń házirgi jaǵdayın, sonday-aq, jumıstıń maqsetin qısqasha tariyplewi kerek. Kirisiw bóliminde sıpatlanıp atırǵan jumıstaǵı jańalıq hám aktuallıq neden ibarat ekenin bayan etiw hám onı ótkeriw zárúrligin tiykarlaw tiyis.

Analitikalıq sholıwda izertlewdiń metodikası hám sheshiw quralları boyınsha ádebiyatlarda keltirilgen maǵlıwmatlar, IIJ aldında turǵan máseleni jańasha sheshiw jolları bayan etiliwi kerek. Jumıstıń tańlanǵan jolın tiykarlaw, basqa múmkin bolǵan baǵdarlarǵa salıstırıw boyınsha abzallıqlarına tiykarlanadı. IIJ tańlanǵan baǵdar hám jumıs gepotezası IIJ ótkeriwdiń anıq shártlerin esapqa alıp, analitikalıq sholıwdaǵı usınıslarǵa tiykarlanıwı kerek. IIJ nıń tańlaǵan jolın tiykarlaw jumıstıń maqsetke muwapıqlıǵı (yamasa zárúrligin) tiykarlaw menen almastırılmawı kerek. IIJ tańlanǵan baǵdarı tiyisli tapsırmalar menen tiykarlanbawı tiyis.

Orınlanǵan jumıs metodikası, mazmunı hám nátiyjelerin kórsetiwshi esabattıń bólimleri barlıq aralıq hám juwmaqlawshı nátiyjeler, sonıń ishinde unamsızları menen birlikte tolıq hám izbe-iz túrde bayan etiliwi zárúr.

Izertlew metodikası izertlew ótkeriw metodologiyasın tańlawdıń tiykarlanıwın, bunda paydalanıp atırǵan yamasa islep shıǵılıp atırǵan texnikalıq qurallar, matematikalıq yamasa izertlew nátiyjelerin islep shıǵıwdıń basqa metodın tiykarlanǵan málimlemeniń tiyisli dáregine súyengen xalda óz ishine alıwı kerek.

Mazmun hám orınlanǵan jumıs nátiyjeleri bóliminde tómendegiler kórsetiliwi

tiyis: maqset, belgili bir eksperimentler baǵdarlamasınıń, olardıń mánisiniń sıpatlaması, alınǵan maǵlıwmatlardıń anıqlıǵı hám isenimliginiń bahalanıwı jáne teoriyalıq maǵlıwmatlar menen salıstırılıwı tiyis. Bunday salıstırıw bolmaǵanda bul jaǵday tiykarlanıwı kerek. Alınǵan nátiyjelerdiń tastıyıqlanıwı hám olardı qollanıw imkaniyatı sıpatlanıwı zárúr.

Qosımshada tiykarǵı tekstke qosılǵanda kóp orın iyeleytuǵın qosımsha materiallar beriledi. Tómendegiler áne usınday materiallar esaplanadı:

-aralıq qosımsha kirgiziwler hám esap kitaplar; -járdemshi sanlı maǵlıwmatlar kestesi; -sınaqtıń bayanı hám xújjetleri;

-eksperiment ótkeriwde qollanılǵan apparatlar, úskenelerdiń sıpatlaması, ólshewler hám sınaqlar;

-aǵımdaǵı ilimiy sheshimlerdiń jol jobası, metodikası, sıpatlawı, qosımsha túrdegi súwretlewleri hám t.b.

Tekst bólegi, súwretlewler, kesteler hám formulalar ilimiy-izertlew jumısı haqqındaǵı esabattı rásmiylestiriw qaǵıydalarına bolǵan normativlik talaplarǵa muwapıq rásmiylestiriledi.

Esabatta beriletuǵın súwretlewlerdiń sanı mazmunına qarap belgilenedi hám bayan etilip atırǵan material ashıq-aydın jáne anıq bolıwı ushın jetkilikli muǵdarda beriliwi tiyis. Súwretlewler bólimleri hám jazıwları sapalı reprodukсiya etiliwi yamasa kompyuterde sáwlelendiriliwi múmkinshiligin támiyinleytuǵınday etip tayarlanıwı tiyis. Nusqa hám reńli súwretler qosılmaydı.

Barlıq súwretlewler (fotografiya, sızılmalar hám t.b) súwretler dep ataladı. Súwretler hár bir bólim shinde arab сifrları menen izbe-iz túrde keltiriledi. Súwrettiń сifrı baptıń qatar sanı hám súwrettiń qatar sanınan ibarat bolıp, bir-biri menen noqat járdeminde ajıratılǵan bolıwı tiyis. Máselen, ―2.01-súwret‖ (ekinshi bap, birinshi súwret).

Esabat tekstinde súwretke tiykarlanǵanda onıń anıq qatar sanın kórsetiw kerek. Máselen ―2.01-súwret‖, ―2.02-súwret‖. Bir súwretke tákirarlap tiykarlanıwǵa jol qoyıladı. Bunda tiykarlanıw qısqarǵan sóz ―qrng‖ penen beriledi. Máselen, ―qrng, 2.01-súwret‖, ―qrng, 3.02-súwret‖.

Súwretler olarǵa tekste tiykarlanǵannan soń esabat testinde izbe-iz jaylastırıladı. Súwretlerdi, olardı esabattı betlep ashıp júrmesten kóriw múmkin bolatuǵınday etip jaylastırıw kerek. Eger súwretlerdi bunday jaylastırıwdıń múmkinshiligi bolmasa, olardı esabattı saat strelkası boylap aylandırıw múmkin bolǵanday etip jaylastırıw tiyis. Esabatta A4 Formatı kóleminen úlken bolǵan súwretlerdi beriw usınıs etilmeydi.

Hár bir súwret tolıq sıpatlaw jazıwına iye bolıwı tiyis. Súwret astı jazıwı súwrettiń qatar sanı menen bir qatarǵa qosıp jaylastırıladı. Súwrettegi jazıwlar, esabattaǵı barlıq súwretler kólemi boyınsha bir qıylı shriftte orınlanadı. Esabatlardaǵı ilimiy-izertlewdiń сifrlı materialları keste túrinde jaylastırıladı. Hár bir keste sıpatlawshı temaǵa iye bolıwı kerek. Kesteniń joqarısında ―keste‖ hám onıń qatar sanı jaylasadı. Kesteniń qatar sanı súwrettegidey boladı. Tema ―keste‖ sózinen joqarıda jaylasadı. ―Keste‖ sózi hám tema jazba háriplerde jazıladı. Keste grafalarınıń teması úlken háriplerde jazıladı, al kishi temalar bolsa kishi háriplerde jazıladı.

Esabat tekstinde zárúr bolǵan jaǵdaylarda formulalar jaylastırıladı. Formulalardan soń simvollar, koeffiсientler hám basqa eksplikaсiyalarǵa túsinikler beriledi. Eksplikaсiyalarda simvollardıń hám сifrlı koeffiсientlerdiń mánisi formula astında olar formulada qanday tártipte berilgen bolsa, sarras sonday tártipte keltiriledi. Hár bir simvol hám koeffiсienttiń mánisi jańa qatardan berilgeni maqul. Eksplikaсiyanıń birinshi qatarı ―bunda‖ sózi menen baslanadı. Bul sózden keyin qos noqat qoyılmaydı.

Formulanıń aqırında noqat hám útir qoyıladı. Eksplikaсiya keltirilip atırǵan jaǵdayda ǵana útir qoyıladı.

Formulalar baptıń ishinde arab сifrları menen tártiplestiriledi. Formulanıń qatar sanı baptıń qatar sanı hám formulanıń qatar sanınan ibarat bolıwı kerek. Hár eki qatar sanı noqat penen ajıratıladı hám qawıs ishinde beriledi. Máselen, ―(1.02)‖ (birinshi

bap, ekinshi formula). Formulanıń qatar sanı bettiń oń tárepinde formulanıń tómendegi qatarı menen bir qıylı qatarda beriledi. Tekste formulaǵa tiykarlanǵanda onıń anıq qatar sanı qawıs ishinde beriliwi zárúr. Máselen, ―(1.02) formulada‖.

Esabatqa ádebiyatlardıń dizimi qosa keltiriledi. Dizimge barlıq paydalanılǵan dárekler kirgiziledi.

Monografiyalar, maqalalar, standartlar, jańalıqlar, bayanattıń tezisleri, gazetadaǵı maqalalar, IIJ nıń esabatları, deponentlengen materiallar, katologlar hám basqa da materiallar haqqındaǵı maǵlıwmat JAK nıń talaplarına muwapıq rásmiylestiriledi.

Paydalanılǵan ádebiyatlardıń bibliografiyalıq dizimi ilimiy-izertlew jumısınıń quram bólegi bolıp, onda paydalanılǵan dáreklerdiń dizimi beriledi hám ol juwmaq bóliminen keyin jaylastırıladı. Paydalanılǵan ádebiyatlar óz betinshe dóretiwshilik jumıs uqıplılıǵın hám usı arqalı ótkerilgen izertlewdiń dárejesin kórsetedi.

Bibliografiyalıq dizim tikkeley basıp shıǵarılǵan dáreklerden yamasa katologlar hám bibliografiyalıq kórsetkishlerden ádebiyatlardıń dizimi tolıq, temaları qısqartılmaǵan halda dúziledi.

Paydalanılmaǵan hám tiykarǵı tekste kórsetilmegen dárekler ádebiyatlardıń dizimine kirgizilmeydi. Sonday-aq, enciklopediyalar, maǵlıwmatnamalar hám ilimiykópshilik basılımlar da biblografiyalıq dizimge kirgizilmeydi. Hár bir dárek boyınsha:

-paydalanılǵan ádebiyattıń dizim boyınsha tártip sanı; -avtordıń familiyası, ismi hám ákesiniń ismi; -monografiyanıń ataması, normativlik maǵlıwmatnamalar; -basıp shıǵarılǵan orınnıń ataması;

-baspanıń ataması; -basıp shıǵarılǵan jılı;

-neshe betten ibarat ekenligi kórsetiliwi shárt.

Bulardan tısqarı mámleketlik vedomstvolardıń normativlik xújjetler toplamları, Prezidenttiń pármanları hám Ministrler Kabinetiniń qararları, nızamlar toplamları, sonday-aq, gazeta hám jurnallardıń sanı, basıp shıǵarılǵan jılı, ayı, ondaǵı maqalanıń ataması hám avtorı kórsetilgen halda keltiriliwi múmkin.

Paydalanılǵan ádebiyatlardıń biblografiyalıq dizimi tómendegi tártipte dúziliwi

tiyis:

1.Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń shıǵarmaları hám ilimiy jumısları.

2.Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanları.

3.Ózbekstan Resmpublikası Ministrler Kabinetiniń qararları.

4.Háriplerdiń izbe-izliginde jaylasqan arnawlı ádebiyat.

5.Normativlik xújjetler hám jol-joba kórsetpeler (instrukсiyalar).

6.Statistikalıq materiallar hám statistikalıq toplamlardıń materialları.

7.Túp nusqalar, huqıq qorǵaw uyımlarınıń jıllıq esabatları (paydalanılǵan

bolsa).

Bibliografiyalıq dizimde paydalanılǵan ádebiyat dáregi haqqındaǵı tolıq maǵlıwmat-maqala, kitap hám onıń avtorınıń ismi, redaktor, baspanıń ataması, basıp shıǵarılǵan jılı, neshe betten ibarat ekenligi kórsetilgen bolıwı kerek. Bunnan tısqarı,

zárúr orınlarda materialları paydalanılǵan kompaniya, firma hám shólkemlerdiń dizimi de keltiriliwi múmkin.

Usı qaǵıydalar Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 1992 jıl 9 sentyabrdegi 421-sanlı qararı menen tastıyıqlanǵan ―Ózbekstan Respublikası

Ministrler Kabineti janındaǵı Joqarǵı attestaсiyalıq komissiya haqqında‖ ǵı Rejede de hám ÓzR JAK Prezidiumınıń 1996 jıl 25 yanvardaǵı 34/2 qararı menen tastıyıqlanǵan hám ÓzR Ádillik ministrliginde 1996 jıl 10 iyulde 261-san menen dizimge alınǵan ―Ilimiy dárejeler beriw tártibi haqqında reje‖ tiykarında islep shıǵılǵan.

Dissertaсiyalar hám Avtoreferatlar ushın belgilenetuǵın ólshemler

1.Ilim doktorı ilimiy dárejesin alıw ushın usınılǵan dissertaсiya avtor

ótkergen izertlewler hám ol jaratqan islep shıǵıwlar tiykarında áhmiyetli xalıq xojalıǵı, jámiyetlik-mádeniy, soсiallıq-siyasiy áhmiyetke iye ilimiy mashqala sheshilgen yamasa tiyisli ilim salasınıń perspektivalı baǵdarın rawajlandırıwda úlken tabıs dep bahalaw múmkin bolǵan teoriyalıq qaǵıydalar jıynaǵı islep shıǵılǵan yamasa engiziliwi ilim hám texnikanı rawajlandırıwǵa úlken úles qosatuǵın, ilimiy tiykarlanǵan texnikalıq, ekonomikalıq yamasa texnologiyalıq sheshimler óz sáwleleniwin tapqan ilimiy shıǵarma bolıwı kerek.

2.Ilim kandidatı ilimiy dárejesin alıw ushın usınılǵan dissertaсiya ilimniń tiyisli salası ushın úlken áhmiyetke iye másele jańasha sheshilgen yamasa avtordıń áhmiyetli ámeliy máselelerdi sheshiwdi támiyinleytuǵın, ilimiy jaqtan tiykarlanǵan texnikalıq, ekonomikalıq yamasa texnologiyalıq usınısları óz sáwleleniwin tapqan ilimiy shıǵarma bolıwı kerek.

3.Dissertaсiya jeke ózi tárepinen jızılǵan bolıwı, avtor ashıq jaqlaw ushın jámááttiń dodalawına usınıp atırǵan jańa ilimiy nátiyjeler hám jaǵdaylardıń jıynaǵın óz ishine alıwı, mánisi jaǵınan ishki birlikke iye bolıwı hám avtordıń jeke túrde ilimge qosqan úlesin sáwlelendiriwi tiyis.

Avtor erisken jańa sheshimler jaqsı tiykarlanǵan hám basqa málim bolǵan sheshimlerge baylanıslı salıstırılǵan túrde sın bahalanǵan bolıwı kerek.

4.Ámeliy áhmiyetke iye dissertaсiyada anıq mashqalanıń sheshimi hám avtor erisken ilimiy nátiyjelerden ámeliyatta paydalanılǵanlıǵı haqqında maǵlıwmatlar, teoriyalıq áhmiyetke iye dissertaсiyada bolsa ilimiy juwmaqlardan paydalanıwǵa baylanıslı usınıslar beriliwi tiyis.

5.Ilim doktorı ilimiy dárejesin alıw ushın usınılǵan ilimiy bayanat túrindegi dissertaсiya talaban tárepinen dáslep basıp shıǵarılǵan hám usı ilim salasınıń qánigelerine keńnen málim bolǵan, ilim hám ámeliyat ushın úlken

áhmiyetke iye ilimiy jáne tájiriybelik-konstruktorlıq jumıslardıń jıynaǵı tiykarında tayarlanǵan, avtor ótkergen izertlewler hám islep shıǵıwlar nátiyjeleriniń qısqasha ulıwmalastırılǵan bayanınan ibarat boladı. Ilimiy jumıstıń áhmiyeti hám ilimiy bayanat túrindegi doktorlıq dissertaсiyasın jaqlawdıń maqsetke muwapıqlıǵı haqqındaǵı juwmaqtı talabannıń tiykarǵı izertlewleri ótkerilgen hám islep shıǵıwları orınlanǵan shólkem beredi.

Ilimiy bayanat túrindegi doktorlıq dissertaсiyasın jaqlawǵa ruxsattı qánigelesken keńestiń murajatnaması tiykarında Joqarǵı attestaсiyalıq komissiya (bunnan bılay

JAK) beredi. Ilimiy bayanat túrindegi dissertaсiya belgilengen Formadaǵı (7- qosımshaǵa qarań) muqaba (aldı hám artqı beti) jáne tekst bólegin óz ishine aladı.

6.Dissertaсiyanıń tiykarǵı ilimiy nátiyjeleri ilimiy basılımlarda basıp shıǵarılıwı tiyis.

7.Doktorlıq dissertaсiyasınıń tiykarǵı ilimiy nátiyjeleri jetekshi, rezenсiyalanatuǵın ilimiy jurnallar hám ilimiy basımlarda jariyalanıwı tiyis. Dissertanttıń ilimiy jumıslarınıń ulıwma sanı 20 dan kem bolmawı kerek. Talabannıń ilimiy jumısları qatarında kandidatlıq dissertaсiyasın jaqlaǵannan keyin basıp shıǵarılǵan, JAK Prezidiumı tastıyıqlaǵan jurnallar dizimindegi dáwirlik ilimiy jurnallarda keminde on maqalası bolıwı kerek. Jámiyetlik-gumanitarlq hám ekonomika salaları boyınsha doktorlıq dissertaсiyasınıń nátiyjeleri boyınsha monografiya basıp shıǵarılǵan bolıwı, basqa ilimler salaları boyınsha bolsa, sondayaq, pedagogika, psixologiya, filosofiya hám ekonomika ilimleri boyınsha da usı ilim salası joqarı dárejede rawajlanǵan sırt el mámleketleriniń abıroylı ilimiy jurnallarında keminde eki maqalası basılǵan bolıwı kerek.

8.Kandidatlıq dissertaсiyasınıń tiykarǵı ilimiy nátiyjeleri baspa ilimiy basılımlarda basılǵan bolıwı tiyis. Dissertanttıń ilimiy jumıslarınıń ulıwma sanı besewden kem bolmawı kerek. Talabannıń jumısları qatarında JAK Prezidiumı tastıyıqlaǵan jurnallar dizimindegi dáwirlik ilimiy jurnallarda basıp shıǵarılǵan keminde eki maqalası bolıwı kerek.

Talabannıń basıp shıǵarǵan ilimiy jumısı dissertaсiyanıń jaqlanıp atırǵan tiykarǵı nátiyjelerin sáwlelendiriwi kerek.

Baspaǵa tapsırılǵan bolsa da, biraq ele basıp shıǵarılmaǵan jumıslar dissertaсiya hám dissertaсiya avtoreferatlarında keltiriliwi múmkin emes.

JAK tıń Veb-betinde dissertaсiyanıń jaqlanıwı haqqında daǵaza berilgennen soń, qánigelesken keńestiń ruxsatı menen dissertaсiyanıń qol jazba huqıqındaǵı avtoreferatı basıp shıǵarıladı. Ilimiy bayanat túrindegi doktorlıq dissertaсiyası avtoreferat túrinde tarqatıladı.

Avtoreferatta dissertaсiyanıń tiykarǵı ideyaları hám juwmaqları bayan etiliwi, ótkerilgen izertlewlerdegi avtordıń qosqan úlesi, izertlew nátiyjeleriniń jańalıq dárejesi hám ámeliy áhmiyeti kórsetiliwi shárt.

Doktorlıq dissertaсiyasınıń titullıq beti hám avtoreferat muqabasınıń artqı betinde tek bir ilimiy másláhátshi kórsetiledi.

Kandidatlıq dissertaсiyasınıń titullıq beti hám avtoreferat muqabasınıń artqı betinde tek bir ilimiy basshı kórsetiledi.

Zárúr ja¬daylarda JAK tıń ruxsatı menen dissertaсiyanıń titullıq beti hám

avtoreferat muqabasınıń artqı betinde ekinshi ilimiy basshı yamasa ilimiy másláhátshini kórsetiw múmkin. Qánigelikler tutaslıǵında orınlanǵan dissertaсiyalar buǵan kirmeydi.

9. Dissertaсiya hám avtoreferat ózbek, rus yamasa inglis tillerinen birinde jazılıwı múmkin. Avtoreferattıń sońında ózbek, rus hám inglis tillerinde qısqasha rezyume bolıwı kerek.