Ilimiy dóretiwshilik metodologiyası (2009)-1

qaladı. A.Eynshteyn ilim dálillerden baslanadı hám dáliller menen juwmaqlanıwı zárúr dep kórsetken. Biraq dálildiń ózi ilimdi quramaydı. Dáliller tańlap alınǵanda, toparlarǵa bólingende, ulıwmalastırılǵanda hám sıpatlanǵanda, túsindirilgende ǵana ilimniń tkanına (toqımalarına) aylanadı. Dálil kútilmegen jaǵdaydı da sáwlelendiredi. Ilimdi bolsa ulıwmalılıqtı, nızamlılıqtı kórsetetuǵın dáliller qızıqtıradı. Sonıń ushında ilimiy tallawdıń tiykarın óz aldına bir dálil emes, al negizgi tendenсiyanı sáwlelendiretuǵın kóp dáliller quraydı. Sonlıqtan da, mashqalanıń mazmun-mánisin túsinip alıw ushın kútá kóp dálillerden ayrımları aqılǵa uǵras tańlap alınıwı hám tallanıwı zárúr. Usınıń menen birge bir, óz aldına dálilde ayrım istiń mazmun-mánisin kórsetetuǵınında esten shıǵarmaw kerek.

Dáliller bir-biri menen tıǵız baylanısta, bir tutas, bir pútin jaǵdayda alınǵanda ǵana teoriyalıq ulıwmalastırıwdıń tiykarın qurawı múmkin. Bir-biri menen baylanıssız, tosattan alınǵan, turmıstan ajralıp qalǵan dáliller birde-bir qubılıstı, múnásibetti, mazmun-mánisti nızamlılıqtı tiykarlap bere almaydı. Diniy ekstremizmniń mánisin, onıń oǵada zıyanlı ekenin, xalqımız, Watanımız, ǵárezsizligimiz, ekonomikalıq, siyasiy, ruwxıy rawajlanıwımız ushın kútá úlken qáwip ekenligin haqıyqıy ilimiy turmıslıq, isenimli dáliller arqalı ǵana ashıp beriw, tiykarlaw múmkin, adamlarımızdıń aqıl-sanasına sińiriw múmkin, adamlarımızdı qıraǵı bolıwǵa shaqırıw hám onıń aldın alıwǵa baǵdarlaw múmkin.

Mashqala sózi grekshe bolıp, «tosqınlıq», «qıyınshılıq», «wazıypa» degen mánisti bildiredi. Mashqala biliwdiń rawajlanıw proсessinde payda bolatuǵın hám sheshiliwi áhmiyetli ámeliy yamasa teoriyalıq áhmiyetke iye bolǵan másele yamasa máseleler jıynaǵı. Mashqala jańa dáliller toplanǵan hám olardı bar bilimler menen táriplew, sıpatlaw, múmkin bolmaǵan jáne dáliller bar bilimler sheńberine sıymay, olardı jańasha, joqarıraq dárejede túsindiriw zárúr bolıp qalǵanda payda boladı. Mashqalanıń payda bolıwı, qoyılıwı, sheshiliwi ilimiy biliw hám onıń rawajlanıwında áhmiyetli rol atqaradı. Mashqalanı kúndelikli turmıstaǵı soraw hám másele menen aralastırmaw kerek. Soraw hám másele bar bilimler kóleminde sheshiliwi múmkin. Mashqalanı sheshiw ushın bolsa jańa dálillerdi, maǵlıwmatlardı toplaw, olardı jańasha túsindiriw, bar bilimler sheńberinen shıǵıw hám ilimiy biliwdiń joqarıraq dárejesine kóteriliw zárúr. Bunnan tısqarı mashqalalardıń ózleride hár qıylı boladı. Olardıń bir túrleri ilimiy dáliller, ilimlerdiń nızamlarınan kelip shıqqan bolıp, olar haqıyqıy ilimiy mashqalalar esaplanadı. Mashqalalardıń ekinshi bir túrleri ilimiy dálillerge, ilimniń nızamlarına qarama-qarsı, jalǵan mashqalalar boladı.

Ilimiy biliw proсessinde bir mashqala, bir neshesiniń kelip shıǵıwına sebep bolıwı múmkin. Máselen, bazar ekonomikasına ótiw mashqalası ekonomikalıq, siyasiy, ruwxıy turmısımızda islep shıǵarılǵan tovarlardı erkin bahada satıwǵa ótiw, kem támiyinlengen shańaraqlardı, napaqa alıwshı adamlardı, studentlerdi hám jaslardı soсiallıq qorǵaw mashqalaların keltirip shıǵardı.

Gipoteza grekshe sózden alınǵan bolıp, «tiykar», «tallaw» degen mánisti ańlatadı. Gipoteza zatlar, qubılıslar, baylanıslardıń sebepleri, aqıbetleri haqqında bildirilgen ilimiy dálillerge, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan, biraq haqıyqatlıǵı ele dálillenbegen aqıl-oy juwmaǵı. Gipoteza ilimiy biliw proсessinde jańadan tabılǵan dáliller, maǵlıwmatlar bar teoriya menen túsindiriwge bolmay qalǵan jaǵdayda bildiriledi.

Gipoteza tómendegi elementlerden ibarat boladı. 1.Gipotezaǵa tiykar bolǵan baslanǵısh empirik materiallar;

2.Baslanǵısh materiallardı logikalıq jaqtan islep shıǵıw (salıstırıw), tallaw hám sintez, abstraktlaw jáne ulıwmalastırıw usaǵan logikalıq usıllar járdeminde túsinik sheshim, juwmaq shıǵarıwǵa ótiw hám tikkeley biliwge ótiw;

3.Zatlardıń sebepli baylanısı hám nızamlılıǵın ashıp beretuǵın boljawǵa ótiw. Bunda boljaw burınǵı bilimlerdiń juwmaǵı sıpatında júzege keledi. Jańa dálillerden burınǵı bilimler tiykarında jańa ilimiy boljaw payda boladı;

4.Boljawlardı tekseriw. Bunda boljaw dálillenedi yamasa tiykarlanadı. Bul elementler hám olar arasındaǵı baylanıs, baylanısıw gepotezasınıń strukturasın quraydı.

Gipoteza ulıwma hám jeke gipotezalarǵa bólinedi. Ulıwma gipoteza bir topar zatlar, qubılıslardıń ózgeshelikleri sebepli baylanısları, nızamlılıqları haqqındaǵı boljaw bolıp tabıladı.

Jeke gipotezalar ayırım nárse hám qubılıslardıń ózgeshelikleriniń payda bolıw, bar bolıw sebepleri, rawajlanıw nızamlılıqları haqqındaǵı boljaw. Fizika, ximiya, biologiya, informatika, avtomatika, telemexanika hám basqa da ilimlerdegi konkret qubılıslar haqqındaǵı boljawlar jeke gipotezaǵa mısal bola aladı.

Gipotezalar jumısshı hám ilimiy gipotezalarǵa da bólinedi. Jumısshı gipoteza bul dáslepki dálillerge súyenip islengen boljaw. Bul gipoteza nárseler, qubılıslardıń sebepli baylanısların, nızamlı baylanısıwların tikkeley tiykarlap, túsindirip bermeydi. Ol baqlanǵan qubılıslardı, proсesslerdi toparlarǵa bóliwge xızmet etedi, olardı tekserip kóriwge shaqıradı. Jumısshı gipoteza gipotezanıń baslanǵısh dáwiri. Ilimiy gipoteza tábiyat, jámiyet, oy-pikir nızamların ashıwda bildiriletuǵın boljaw. Ilimiy gipotezalar barlıq ilimlerde olar úyrenetuǵın qubılıslardıń áhmiyetli ishki ulıwma ózgesheliklerin, baylanısların, múnásibetlerin, nızamlıqların ashıwda qollanıladı.

Gipoteza payda bolıp, rawajlanıp, ilimiy teoriyaǵa kóterilgenge deyin tómendegi basqıshlardı óz ishine aladı.

1.Belgili bir dáliller tiykarında gipotezanıń payda bolıwı;

2.Dálillerdi sáwlelendiriw hám tiykar boyınsha tiyisli juwmaqqa keliw;

3.Gipotezanıń durıslıǵın tekseriw, nadurıs boljawlardı biykarlaw, boljawlardan itimallılıq juwmaqlarına keliw, gipotezanıń tiykarlılıǵın qosımsha dáliller menen anıqlaw, nızamlardıń, teoriyalardıń ashalıwına alıp keliw.

Gipotezanı tekseriw tiyis. Onı tekseriw arqalı haqıyqatlıǵı itimallıǵı artadı yamasa kemeyedi, onıń haqıyqatlıǵı dálillenedi yamasa biykarlanadı.

Gipotezanı tekseriwde hár qıylı usıllardan paydalanıladı. Gipoteza bárinen burın tikkeley dáliller arqalı tastıyıqlanıp baradı. Eger bildirilgen boljawlar dálillerge, tájriybelerge sáykes kelse gipotezanıń haqıyqatlıǵı tastıyıqlanadı, eger sáykes kelmese ol biykarlanadı. Gipotezanıń durıslıǵı onı shınlıq penen salıstırıw arqalı tekseriledi. Eger ol shınlıqqa sáykes kelse, ilimiy teoriyalarǵa tiykar boladı. Gipotezada burın jol qoyılǵan qátelerde esapqa alınadı, yaǵnıy qashan, qay jerde hám qanday qátelerge jol qoyılǵan bolsa usı qáteler esapqa alınıp, juwmaqlar shıǵarıladı.

Gipotezalar izertlewshini bárháma izleniwlerge baǵdarlaydı, itibarın nege qaratıw, neni izlew kerekligin anıqlap beredi, oǵan óz salasında qandayda bir jańalıq islew yamasa jaratıwǵa járdem beredi.

Teoriya, sózdiń keń mánisinde alıp qaraǵanda qandayda bir qubılıstı túsindirip beretuǵın túsinikler, ideyalar hám prinсipler sisteması, sózdiń tar mánisinde alıp qaraǵanda, teoriya shınlıqtıń belgili bir salasınıń áhmiyetli ózgeshelikleri, nızamlıqları, sebepli baylanısları, bar bolıw hám rawajlanıw sıpatın belgileytuǵın tiykarları haqqında bir tutas, tolıq kóz qarastı kórsetiwshi ilimiy bilimlerdiń joqarı, tiykarlap berilgen, logikalıq jaqtan qarama-qarsı bolmaǵan sisteması. Sheshimler, uyǵarıwlar teoriyanıń prinсiplerin hám dodalawların quraydı, túsinikler teoriyanıń terminleri, hár qıylı juwmaqlar shıǵarıw, teoriyada juwmaq járdeminde bilimler payda etiw usılı bolıp tabıladı. Teoriyanıń dúzilisine tómendegiler kiredi.

1.Teoriyanıń empirik tiykarları (tájriybeler arqalı anıqlanǵan, teoriya túsindiriliwi zárúr bolǵan dáliller).

2.Hár qıylı boljawlar, aksiomalar (dálillewsiz qabıl etiletuǵın hám basqa da tastıyıqlawlardıń dálili ushın tiykar etip alınatuǵın shınlıq) pastulatlar (dálilsiz de qabıl etile beretuǵın dáslepki qaǵıydalar);

3.Teoriyanıń logikası teoriya kóleminde paydalanılatuǵın logikalıq juwmaqlar hám dálillerdiń qaǵıydaları;

4.Teoriyalıq bilimlerdiń negizin quraytuǵın kóz-qaraslardıń, ideyalardıń, ilimlerdiń nızamları, ilimiy aldınan kóre biliwshilik.

Házirgi zaman teoriyalıq bilimleri hár qıylı bolǵanı ushın teoriyanıń da hár qıylı túrleri bar.

1.Táriplewshi teoriyalar. Olar kóp hám hár qıylı materiallardı tártiplestiriwge xızmet etedi.

2.Matematikalastırılǵan teoriyalar. Olar matematikalıq dúzilis hám modellerden paydalanadı.

3.Túsindiriwshi teoriyalar. Olar empirik materiallardı túsindiriwge qaratılǵan.

4.Deduktiv teoriyalıq sistemalar. Bularda baslanǵısh tiykar da, sistemanı islep shıǵıw jáne rawajlandırıwdıń logikalıq qaǵıydaları da qatań belgilengen boladı. Bunday teoriyalıq sistemalardıń bir qatar kórinisleri bar.

Ilimiy aldınan kóre biliw insan turmısında ele júz bermegen, ilim ushın házirshe námálim esaplanǵan, imkaniyat túrinde ǵana bar bolǵan qanday da bir qubılıstıń keleshekte qalayınsha júz beretuǵının, onıń jaǵdayın, rawajlanıw nızamların hám aqıbetlerin belgili bir ilimiy dáliller, ilimiy juwmaqlar hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp aytıp beriw.

Ilimiy aldınnan kóre biliw eki túrli bolıwı múmkin:

1.Salıstırma námálim, tájriybeden ótpegen, biraq bar bolǵan qubılıslardı ilimiy aldınnan kóre biliw.

2.Keleshekte belgili bir sharayatlar payda bolǵanda júzege keletuǵın qubılıslardı aldınnan kóre biliw. Ilimiy aldınnan kóre biliw hár qashan tábiyat hám jámiyet nızamların námálim yamasa payda bolmaǵan qubılıslarǵa qollanıwǵa, engiziwge tiykarlanadı.

Ilimiy aldınnan kóre biliwde itimallıq elementleride bar. Bul ásirese keleshekte kerek bolatuǵın konkret qubılıslarǵa hám olardıń júzege keliw múddetlerine tiyisli boladı. Bul rawajlanıw proсessinde burın bar bolmaǵan hám sapa jaǵınan pútkilley jańa sebepli baylanıslar, imkaniyatlardıń payda bolıwı menen baylanısqan.

Ilimiy aldınnan kóre biliw ilimiy bilimlerdi islep shıǵıwda, ilimniń rawajlanıwında áhmiyetli rol atqaradı. Ilimiy aldınnan kóre biliw házirgi Ózbekstan bazar ekonomikasına ótip atırǵan sharayatta mámleket hám xalıqtıń turmısında júz beriwi múmkin bolǵan jaǵdaylar hám waqıyalardı aldınnan biliw, bul jaǵdaylardıń unamlı nátiyjelerin kóbeytiw, unamsız aqıbetleriniń aldın alıw, olardı kemeytiw imkaniyatın beredi.

Tayanısh sózler:

1.Talant-qandayda bir sala boyınsha salıstırma bolǵan tábiyǵıy ziyreklik joqarı dóretiwshilik qábilet.

2.Baqlaw-biliw usılı. Bunda obektti úyreniw oǵan aralasıwsız ámelge asırıladı. Bul jaǵdayda tek obekttiń qásiyeti, onıń ózgerissiz sıpatlaması anıqlanadı hám ólshenedi.

3.Gipoteza-bul ele haqıyqıy emes, al boljanılǵan, itimal tutılǵan, real múmkin bolǵan hám kútilgen ilimiy bilim.

4.Intuiсiya-aqıl-oy menen seziniw, baqlaw arqalı dálillerge súyenbeytuǵın jańa bilim alıw.

5.Ilimiy teoriya-bul obektiv shınlıqtıń belgili bir salasındaǵı qubılıslardıń mánisin hám nızamlıqların muwapıq túrde, haqıyqıy sáwlelendiriwshi ámeliy qollanba bolıp xızmet etetuǵın, rawajlandırıwshı bilim sisteması.

6.Metodologiya (ilimde)-ilimiy izertlewde paydalanılatuǵın metodlar jıynaǵı, ilimpazlardıń teoriyalıq hám ámeliy jumısın shólkemlestiriw hám dúziw haqqındaǵı táliymat.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Dóretiwshilik degenimiz ne?

2.Ilimiy izertlewdiń quram bólek (komponent)leri nelerden ibarat? 3.Ilimiy dóretiwshiliktiń qanday basqıshları bar?

4.Ilimiy biliwdiń ulıwma usılları..?

5.Mashqala degenimiz ne? Onıń qanday túrleri bar? 6.Ilimiy aldınnan kóre biliw degende neni túsinemiz?

ILIM HÁM DÓRETIWSHILIK

REJE:

1.Ilim túsinigi hám funkсiyası.

2.Ilimiy dóretiwshilik túsinigi hám onıń ilimiy proсesstegi ornı.

3.Dóretiwshiliktiń filosofiyalıq negizi.

4.Ilimiy bilimlerdi dóretiwshilik rawajlandırıwda áyyemgi oyshıllardıń roli (antik dáwir):

5.Jáhán mádeniyatı hám ilimniń rawajlanıwında oyanıw dáwiri jáne jańa dáwirde ilimiy dóretiwshiliktiń rawajlanıwı.

6.Dóretiwshiliktiń teoriyalıq mashqalaların kóteriw isine Shıǵıs oyshıllarınıń qosqan úlesi.

ILIM TÚSINIGI HÁM FUNKCIYASÍ

Ilim-dúnya haqqındaǵı bilimler sisteması, jámiyetlik aqıl-oy, formalarınan biri. Ol jańa bilimlerdi iyelew menen baylanıslı jumıstı da, bul jumıstıń jemisi - álemniń ilimiy kórinisiniń tiykarın quraytuǵın bilimlerdi de óz ishine aladı: insan bilimleriniń ayrım salaların sáwlelendiredi. Ilimniń tikkeley maqseti óziniń úyreniw predmeti esaplanǵan shınlıqtıń nızamların ashıw tiykarında usı shınlıq proсessi menen qubılısların táriyplew, túsindiriw aldın-ala aytıp beriw bolıp tabıladı.

Ilim – bul rawajlanıp, ósip barıwshı bilim sisteması, jámiyetlik oy-pikirdiń hám insaniyat сivilizaсiyası dóretiwshilik ámeliyatınıń insannıń ózin qorshaǵan álemdi uzaq múddetli jáne tereń ózlestiriwge, tábiyǵıy hám jámiyetlik shınlıqtıń barlıq nızamlıqları haqqında anıq, tereń, haqıyqıy maǵlıwmat alıw, bunday maǵlıwmattı ózlestiriw saqlaw, qayta islew jáne onnan paydalanıwǵa baǵdarlanǵan ayrıqsha óz aldına forma. Búgingi kúnde ilim házirgi zaman postindustrial, málimleme jámiyetiniń arxetipinen bekkem orın alǵan. Bunda álemniń dúzilisin dóretiwshilik biliw institutı sıpatında ilimniń epistemologiyalıq, kreativlik – evristlik funkсiyası ayrıqsha rol atqaradı. Házirgi zaman klassik emes (kvant realitivistlik) iliminiń kreativlik-evristlik roli óz aldına dóretiwshi alımnıń ilimiy islerinde de, ilimiy jámáátler, lobaratoriyalar, institutlar, sınaq poligonları hám basqalardıń ilimiy islerinde de óz sáwleleniwin tabadı. Epistemalogiya bilim, onıń dúzilisi, strukturası hám rawajlanıwın úyrenetuǵın filosofiyalıq – metodologiyalıq táliymat.

«Filosofiya ilimleri enciklopediya»sında Gegel ilim sistemalılıq sıpatqa iye ekenin kórsetip, «Ilim mánisiniń tásiri menen sistema, sebebi haqıyqatlıq, konkretlik usaǵan óz ishinde háwij alıwshı birlik, yaǵnıy bir pútinlik bolıp tabıladı» dep kórsetken edi.

Jámiyettiń ruwxıy mádeniyatınıń elementi sıpatında ilimniń epistemologiyalıq funkсiyası jámiyettiń ilimiy bilim menen baylanıslı bolǵan qadriyatların, maqsetlerin, máplerin jámlep barıwdı názerde tutadı. Ilim adamlarǵa óz kúshine, insan aqıl-oyınıń biliw qúdiretine isenim sezimin beredi. Sebebi, Prezidentimiz Islam Kárimov tastıyıqlaǵanınday, «Ilim jámiyettiń rawajlanıwın alǵa jıljıtatuǵın kúsh».

Ilim jámiyetlik institut sıpatında házirgi zaman jámiyetiniń turmısında áhmiyetli rol iyeleydi hám kóplegen funkсiyalardı orınlaydı. Bul funkсiyalar arasınan tómendegilerdi atap kórsetiw múmkin:

-ilimniń beyimlestiriwshi funkсiyası turmıslıq xızmettiń tábiyǵıy hám jámiyetlik sharayatlarına beyimlesiw qábiletin qáliplestiredi:

-ilimniń belsendilestiriwshi funkсiyası jámiyette tábiyatqa baylanıslı ámeliy ózgertiwshi xızmetke uqıplılıqtı qáliplestiredi:

-ilimniń variativlik funkсiyası qorshaǵan ortalıqqa baylanıslı jámiyettiń maqul minez-qulqın, ózin tutıwın qáliplestiredi:

-ilimniń monitoring funkсiyası tábiyattı baqlaw hám qadaǵalawdıń globallıq sistemasın, máselen, ekologiyalıq loboratoriyalar, meteorologiyalıq stanсiyalar hám jer joldasların, astrofizikalıq observatoriyalar, hárqıylı qorıqlar biná etiwdi, qurıwdı názerde tutadı:

-ilimniń informativlik funkсiyası jańa ilimiy bilimler, anıq ilimiy málimleme beredi.

Ilimniń rawajlanıwı – bul pútkil jámiyetlik rawajlanıwdıń ajıralmas bólegi.

ILIMIY DÓRETIWSHILIK TÚSINIGI HÁM ONÍŃ ILIMIY PROCESSTEGI ORNÍ

Dóretiwshilik degende, keń mániste adam yamasa jámiyettiń tábiyǵıy, jámiyetlik hám ruwxıy dúnyanı insannıń maqset jáne wazıypalarına, onıń itiyajları, tilekleri hám imkaniyatlarına muwapıq túrde ózgertiw boyınsha dóretiwshilik belsendiligi túsiniledi.

Dóretiwshilik – bul subekttiń pikiri, aqıl-oyın qadaǵalawshı, tártipke salıwshı, baǵdarlawshı usınıń menen birge, jámiyetlik ámeliyatqa muwapıq túrde ózgerip barıwshı obektiv dúnyanıń subekt sanasındaǵı belsendi sáwleleniwi. Kórkem, texnikalıq hám ilimiy dóretiwshilik óz-ara ayrılıp turadı. Ilimiy dóretiwshilik – bul alımnıń bilimleri, qábiletleriniń joqarı kórinisi, úyrenilip atırǵan qubılıslardıń ózegine, mazmunına tereń kirip barıwǵa bolǵan onıń tilegi. Ilimiy dóretiwshilik – bul ilimiy biliwdi rawajlandırıw jańa ilimiy bilim alıw hám onnan paydalanıw, ilimiy bilimdi jańa nızamlar jáne nızamlıqlar, jańa ilimiy prinсipler hám teoriyalar, insan xızmetiniń hár qıylı salalarındaǵı ámeliyatına belsene shıǵıwlar arqalı bayıtıw menen baylanıslı biliw hám dóretiwshilik jumısı.

Ilimiy dóretiwshilik proсessinde alamlar jańadan-jańa ilimiy bilimlerdi ulıwma insanıylıq qádriyatlar ǵáziynesine kiritedi hám bunda Popperdiń sózleri menen aytqanda «insaniyat biliwden lázzet aladı».

Ilimiy fakt, ideya, gipoteza, konсepсiya, teoriya, ilimiy nızam ilimiy biliw sistemasınıń quram elementleri bolıp tabıladı. Ilimiy dóretiwshilik ilim sistemasındaǵı barlıq quram elementleriniń mazmunın rawajlandıradı hám bayıtadı.

Ilimiy dóretiwshilik – bul alım, izertlewshi, jaratıwshınıń qábiletleri hám sheberliginiń, erk-ıqrarınıń jáne sheshiwshi háreketiniń aqırǵı maqseti – jańa haqıyqıy ilimiy bilim alıwǵa umtılıwınıń kórinisi.

Ilimiy jumıs dóretiwshilik penen tıǵız baylanısqan. Ilimiy xızmetkerdiń bilimi, talantı, qábileti, kónlikpeleri, ilimiy shınlıqtıń túbine jetiwge bolǵan umtılıwları ilimiy dóretiwshilikte óz sáwleleniwin tabadı. Ilimiy jańalıq, ilimde jańa teoriya yamasa baǵdar jaratıw dóretiwshiliktiń ilimdegi eń joqarı kórinisi. Ilimiy izertlewler salasında joqarı nátiyjelerge erisken alımlardıń geniy dep atalıwı teginnen emes.

Ilimiy dóretiwshilik ilimiy mashqalanı qoyıwdan baslanadı. Ilimiy izertlewdiń maqseti payda bolǵan mashqalalardı sheshiw, alınǵan sheshimlerden shınlıqtı ámeliy – dóretiwshilik ózlestiriwde, barlıq nárseniń mánisin, mazmunın taǵı da tereńirek biliw, túsiniw hám ańlap jetiwde paydalanıw bolıp tabıladı.

Jańalıq ashıw, átirap, álem haqqında usı payıtqa deyin málim bolmaǵan maǵlıwmat alıw menen bir qatarda, ilimiy dóretiwshilik bar bolǵan, ilimiy bilimdi

iyelew, onı dóretiwshilik penen ózlestiriw, ilimiy jańalıqlar, eksperimentler, baqlawlardıń nátiyjelerinen belsendilik penen paydalanıwdı da, óz ishine aladı.

Alımnıń dóretiwshilik fantaziyası, alım aqılınıń belsendiligi ilimiy abstrakсiyalar jaratıwda kórinedi. Ilimiy abstrakсiyalar úyrenilip atırǵan qubılıslavrdıń usı payıtqa deyin málim bolmaǵan jasırın mánisi haqqında durıs bilimler beredi. Ilimiy abstrakсiyasız úyrenilip atırǵan faktler hám proсesslerdiń qandayda bir tárepin biliw, túsinip jetiw múmkin emes. Alım tek ilimiy abstrakсiya járdeminde obekttiń mánisine jetiwi múmkin hám tiyis. Sonda ol ilimiy biliw proсesinde bul obekttiń mánisin, mazmunın dóretiwshilik penen tikleydi hám oǵan tán bolǵan nızamlardı, obekttiń barlıq ishki logikasın ashadı.

Eksperiment – ilimiy dóretiwshiliktiń ózine tán usıllarınan biri esaplanadı, sebebi ol da ilimiy dóretiwshilik quralı jáne onıń real kórinisi. Eksperiment ótkeriwshi ózine tán eksperimental ideyanı alǵa qoyıwı ushın onnan kútá úlken kúsh-quwat, miynet, sabır-taqatlıq talap etiledi. Bunnan soń ol eksperimentti jolǵa qoyıw, kalibirlew, ótkeriw boyınsha miynet etedi hám aqırında uzaq kútilgen ilimiy nátiyjelerdi aladı, olardı qayta isleydi, talqılaydı jáne ilimiy maqala, esabat, preprint hám basqa da kóriniste járiyalaydı.

Ilimiy eksperiment – bul arnawlı ilimiy áspab-úskenelerden usı ilimniń ózine tán ózgesheliklerinen kelip shıǵıp, dóretiwshilik penen paydalanıw proсessi bolıp tabıladı.

Jańa ilimiy bilimdi ilimiy sistemaǵa kirgiziw ilimiy dóretiwshiliktiń áhmiyetli táreplerinen biri. Ilimiy teoriyalar járdeminde bilimlerdi sistemalastırıw – bul jańa bilim elementlerin óz-ózinen qosıw emes, al olardı dóretiwshilik penen sintezlew, dialektikalıq ilgerlew, biliwdiń jańa sapasına, bul bilimdi túsiniwge ótiwdi ańlatadı.

Ilimiy teoriya ilimiy bilim sistemasında ilimiy gipotezanıń qáliplesiwi, rawajlanıwı hám tastıyıqlanıwınıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Ilimiy gipoteza ilimiy mashqaladan kelip shıǵadı: ilimiy mashqala bul ele bilinbegen hám biliw tiyis bolǵan nárse haqqındaǵı bilim bolsa, gipoteza – bul itimal tutılǵan bilim, bilimnen aldıńǵı bilim, ilimiy mashqalanı sheshiwdiń itimallı jolları haqqındaǵı azba kóppe tiykarlanǵan, dálillengen ilimiy boljaw. Alımnıń dóretiwshiligi mine usı jollardı durıs tańlawda kórinedi.

Gipotezadan kelip shıǵatuǵın ilimiy teoriya – ilimiy dóretiwshiliktiń juwmaqlawshı nátiyjesi hám usınıń menen bir waqıtta, jańa dóretiwshiliktiń, alımlardıń keleshek dóretiwshilik jumısınıń baslanǵısh basqıshı.

Ishki erkinlik, adamnıń dúnya qarasınıń dogmalardan shette ekenligi jemisli ilimiy dóretiwshiliktiń zárúrli shárti. Ilimiy dóretiwshilik salasında erkin bolıw – tosqınlıqlarsız dóretiwshilik etiw, birewdiń qálibine túspew, jańa ilimiy bilimlerdi alıw jáne qayta islewde obektiv hám qalıs bolıwdı ańlatadı.

DÓRETIWSHILIKTIŃ FILOSOFIYALÍQ NEGIZI

Filosofiya óziniń teoriyalıq biliw, gnoseologiyalıq funkсiyasında dóretiwshilik proсessiniń metodologiyalıq tiykarın quraydı. Gnoseologiyanı dóretiwshilikke subekttiń belsene, pútkilley maqsetke baǵdarlanǵan jumısı dep qaraydı.

Ilimiy biliwdiń tábiyatın, bilimniń shınlıqqa qatnasın, biliw proсessiniń ulıwma (tábiyǵıy hám jámiyetlik) sharayatların úyreniwshi, onıń haqıyqatlıǵınıń zárúrli jáne jeterli shártlerin anıqlawshı ilimiy biliwdiń metodologiyası hám epistemologiyası dóretiwshilikti filosofiyalıq úyreniwde ayrıqsha orın tutadı. Ilim metodologiyası ilimiy izertlewdiń dúzilisin, logikalıq shólkemlestiriliwin, metodların, quralların, usılların hám algoritmlerin izertleydi, ilimiy biliw proсessinde dóretiwshilik belsendiliktiń kóp qırlı táreplerin úyrenedi hám házirgi zaman postklassik filosofiya iliminiń áhmiyetli elementi esaplanadı.

Ilimiy dóretiwshilik metodologiyası – bul izertlewshiniń aqılı hám dóretiwshilik jumısı menen turaqlı qadaǵalanatuǵın jáne baǵdarlanatuǵın biliwdiń ulıwma filosofiyalıq, ulıwma ilimiy hám arnawlı islep shıǵılǵan metodları tiykarında jańa ilimiy bilim alıw usılları jáne bul ilimiy bilimniń dúzilisiniń prinсipleri haqqındaǵı házirgi zaman filosofiyalıq táliymatı.

Solay etip, ulıwma, dóretiwshilik proсessinde, ásirese, ilimiy dóretiwshilik proсessinde insan túp-mánisinde rawajlanadı. Bunıń menen insan tek sırtqı ortalıqta ǵana emes, al ózinde de ózgeris jasaydı. Sonıń ushın da ilim hám texnika jedel rawajlanıp atırǵan házirgi zamanda jaslardı dóretiwshilikke úyretiw, dóretiwshilik qábiletke iye adamlardı qáliplestiriw máseleleri, ásirese úlken áhmiyetke iye boladı.

Sebebi Prezidentimiz I.Á.Kárimov atap kórsetkenindey, «Eger ilimdi úlken bir miywe aǵashı dep kóz aldımızǵa keltirsek, izertlewler onıń tamırın quraydı. Al tamır qanshelli kúshli bolsa, aǵash sonshelli gúllep-jasnaydı, kóp jemis beredi».

ILIMIY BILIMLERDI DÓRETIWSHILIK RAWAJLANDÍRÍWDA ÁYYEMGI OYSHÍLLARDÍŃ ROLI

(antik dáwir)

Antik filosofiyada dóretiwshilik túsinigi álemniń máńgiligi hám dúnyanıń ózgeriwsheńligi menen únlesedi, onıń orayında bolsa Eros haqqındaǵı táliymat joqarı idealǵa erisiwge dóretiwshilik umtılıw sıpatında rawajlanadı. Antik dáwirde payda bolǵan ilim insan jumısınıń qorshaǵan ortalıq haqqındaǵı durıs, haqıyqıy,

obektivlik bilimlerdi islep shıǵıw hám teoriyalıq jaqtan tártiplestiriw, saqlaw, alıw hám olardan paydalanıw haqqındaǵı ózine tán salası bolıp tabıladı.

Antik dáwirdegi dáslepki bilimler ámeliy sıpatqa iye bolǵan. Antik dáwir sharayatlarında ilimniń payda bolıwı ushın belgili bir soсiallıq sharayatlar: óndiris hám jámiyetlik qatnasıqlar aytarlıqtay jaqsı rawajlanǵan bolıwı talap etiletuǵın edi. Sebebi bul aqıl hám fizikalıq miynettiń ayrılıwına alıp keletuǵın, ilimde uzaq dawam etken dóretiwshilik penen shuǵıllanıw múmkinshiligin beretuǵın edi.

Bunday sharayatlar biziń eramızǵa deyin áyyemgi Greсiyada da payda boldı. Bul jerde mifologiyadan ayırması, shınlıqtı tábiyǵıy tiykarlar arqalı túsindiretuǵın birinshi ilimiy sistemalar júzege keldi. Bul teoriyalıq sistemalar naturfilosofiya ideyasın alǵa qoydı, sebebi ilim hám filosofiyanı ózinde jámlestirgen edi. Bul teoriyalıq bilim sistemaları obektivlik hám logikalıq isenimlilik tiykarında qurıldı.

Áyyemgi Greсiya ilimi tábiyat, jámiyet hám oy-pikir nızamlıqlarınıń dáslepki sıpatlamaların, táriyplerin berdi. Bul sıpatlamalar kóp tárepinen jetistirilmegen hám ápiwayı edi. Biraq soǵan qaramastan, olar epistemalogiyada úlken rol atqardı. Sebebi oy-pikir jumısına, ulıwma dúnyanıń dúzilisine tiyisli bolǵan abstrakt túsinikler sistemasın ámelge engizdi, dúnyanıń obektiv, tábiyǵıy nızamların izlestiriwdi ilimiy dóretiwshiliktiń turaqlı dástúrine aylandırdı hám materialdı bayan etiwdiń dálillewge negizlengen usılına tiykar saldı, bul ilimiy bilimdi dúziwdiń ishki logikasınıń negizine aylandı.

Áyyemgi Greсiyada birinshi naturfilosofiya mektebi biziń eramızǵa deyingi VII-VI ásirler aralıǵında Milette – greklerdiń Kishi Aziyadaǵı iri koloniyasında payda boldı. Fales, Anaksimen, Anaksimandr Milet mektebiniń wákilleri edi.

Bunnan soń filosofiyalıq hám ilimiy kóz-qaraslardı efesli Geraklit rawajlandırdı. Onıń pikirinshe, turaqlı ózgeriwshi álemniń negizi jalın bolıp qaladı, dúnyanı «logos», yaǵnıy nızam, zárúrlik basqaratuǵın edi. Sokrat óziniń filosofiya tábiyattı tek ǵana ilimiy kórip shıqpaydı, al «filosofiya qalayınsha jasaw kerekligi haqqındaǵı táliymat bolıp tabıladı» degen ózine tán hám tereń ideyasın alǵa qoydı.

Antik dúnya qarasta biziń eramızǵa deyingi V ásirge shekem ápiwayı materializm jetekshilik etti. Platon óziniń dúnyanı túsindiriwin materreializmge qarsı qoydı. Platon bárkamal mámleket – Respublika ideyasın alǵa qoydı. «Respublika» ataması sózbe-sóz awdarǵanda «ulıwma hákimiyat» degen mánisti bildiredi. Mámleket erkin puxaralar arasında miynettiń bóliniwi negizinde qurıladı. Bul hákimiyattıń turaqlılıǵın támiyinleydi hám pútkil jámiyetke barınsha payda keltiredi. Óziniń ideal mámleket (qala) rejesinde Platon erkin puxaralardıń (biraq qullardıń emes) ulıwma jasaytuǵın jeri, balalardı mámleket tárepinen tárbiyalaw ideyasın alǵa qoydı. Urıslarǵa Platon «qáwipli jámiyetlik jawızlıq» dep qaraydı. Biraq olardıń bolıp turıwın sózsiz dep biledi. Sonıń ushın da mámleket arnawlı túrde oqıtılıp úyretilgen, qurallanǵan adamlar yamasa áskerlerge iye bolıwı kerek, sebebi urıs insaniyat áyyemgi halatınan shıqqannan keyin onıń máńgilik joldasına aylandı.