Baspasóz tipologiyası

1.Hayal-qızlar baspasóziniń tiykarǵı tipologiyalıq ózgeshelikleri qanday?

2.Hayal-qızlar baspasóziniń tiykarǵı funkсiyaları qanday?

3.Tematikalıq ózgesheligi nede?

4.Stillik, janrlıq ózgeshelikleri?

TEST SORAWLARÍ:

1.Ilimpazlardıń alım barǵan ilimiy izertlewlerine karaǵanda hayal-qızlar baspasózi auditoriyasınıń neshe proсenti er adamlar quraydı eken?

A) 10-15

V) 20-25

*S) 30-35

D)50-60

E)10-20

2. Erler analizlewden, al hayal-qızlar qanday ózgeshelikke iye?

*A) sintez islew V) baqlaw

S) salıstırıw

D)kóriw

E)túsiniw

3. Soсiallıq mashqalalar, hayal-qızlardıń jámiyettegi ornı óz sáwlelendirip barıwshı basılımlar?

*A) soсiallıq-turmıslıq V) soсiallıq-siyasiy

S) soсiallıq-ekonomikalıq

D)soсiallıq-ádebiy

E)kórkem-ádebiy

4. Lu Mimidiń klassifikaсiyası tiykarınan neshe kriteriyanı óz ishine aladı?

A) 4

*V) 3

S) 5

D) 2

E) 6

5. Hayal-qızlar baspasózin forması boyınsha neshe túrge bólip qarawǵa boladı?

A) 3

V) 4

S) 2

D) 5

E) 6

EKOLOGIYALÍQ BASPASÓZ

JOBASÍ:

1.Ekologiyalıq baspasózdiń payda bolıwı

2.Ekologiyalıq baspasózdiń tiykarǵı tematikalıq baǵdarı

3.Ekologiyalıq baspasózdiń tiykarǵı wazıypaları

Burıńǵı awqam dáwirinde tábiyattı qorǵaw, resurslardan aqılǵa muwapıq paydalanıw haqqındaǵı maqalalar ótken ásirdiń 70-jılları baspasóz betlerinde payda bola basladı.

Keyingi jıllarǵa kelip ekologiyalıq mashqalalardıń jańa tematikaları payda bola basladı. Sol waqıtta payda bolǵan Chernobıl apatshılıǵı, Araldıń qurıwı máseleleri baspasózdiń tiykarǵı ekologiyalıq tematikasına aylanǵan edi. Ekologiyalıq diskussiyalarda baslı ayıplı tárep sıpatında ministrlikler menen vedomostvolar atap kórsetilgen edi. Al, ǵárezsizlikten keyingi jılları bolsa jámiyettegi degradaсiya, insan faktorı tiykarǵı orınǵa shıǵa basladı.

Mine usı jıllarǵa kelip ekologiyalıq máseleler haqqında tuwrı maǵlımatlardıń beriliwin talap ete basladı. Dástúriy gazetalardan orın alıp kelgen ekologiyalıq rubrikalar menen arnawlı betler qáliplesip úlgergen ekologiyalıq mashqalalardı informaсiyalıq, tereń analizgen materiallar menen beriw qıyınlasa basladı. Ekologiyalıq baspasózdiń payda bolıwına zárúrli payda boldı.

Atap ótetuǵın bolsaq toqsanınshı jılları Rossiyada 160 tan aslam gazeta hám jurnallar basıp shıǵarıla basladı. Lekin ayrımları geybir sebepler boyınsha jumısın toqtattı.

Birinshi rossiyadaǵı ekologiyalıq gazeta 1990-jılı aprelde «Zelenıy mir» ataması menen jarıq kórdi. Sol jıldıń noyabr ayında «Ekologicheskaya gazeta» shıǵa basladı, ol Finlyandiyada basıp shıǵarıldı hám xalıqaralıq statusqa iye edi.

Gazetalar menen teń qatarda oraylıq ekologiyalıq jurnallar basıp shıǵarıla basladı. Bunnan tısqarı, 1990-jıllardan baslap qánigelesken ekologiyalıq basılımlar da payda bola basladı.

Olardıń tiykarǵı maqseti arnawlı ekologiyalıq mashqalanı analizlew boldı. Mısal ushın, Rossiyada 1994-jılı «Zapovednıy Vestnik» jurnalı basıp shıǵarıla basladı. Onıń tiykarǵı maqseti tábiyiy qorıqxanalardaǵı qáliplesken mashqalalardı xalıqqa kórsetip beriw boldı.

Ekologiyalıq baspasózdiń tiykarǵı tematikalıq baǵdarlarına iye: siyasiy-huqıqıy-soсiallıq, bioekologiyalıq, ádep-ikramlılıq, ekologiyalıq qáwipsizlik hám taǵı basqalar.

Siyasiy-huqıqıy-soсiallıq baǵdarda oqıwshılarda globallıq mashqalalar haqqında túsinik hám olardı sheshiwde dúnya mámleketleriniń roli, nızamlar menen jámiyetlik qurılıstıń insan hám tábiyattıń qatnasıǵına tásir mashqalaları haqqında túsinik qáliplesedi.

Bioekologiyalıq baǵdarda oqıwshılarda ekologiya hám isbilermenliktiń birge jumıs islewi, ilimpaz hám xalıqtıń oyında tábiyat baylıqlarınıń mámlekettiń soсiallıq-ekonomikalıq rawajlanıwına elede járdemi tiyetuǵının túsindirip baradı.

Ádep-ikramlılıq baǵdarda tiykarında balalar hám úlken jastaǵı auditoriyaǵa filosofiya, ádepnama, dinniń jetiskenlikleri tiykarında tárbiyalap baradı.

Búgingi kúni baspasóz bazarında jumıs alıp barıp atırǵan ekologiyalıq basılımlardıń jumıslarına analizlewdiń nátiyjesinde olardıń tiykarǵı wazıypaların anıqlaǵan edi:

Informaсiyalıq – ekologiyalıq tarawdaǵı real jaǵday haqqında informaсiyanı globallıq masshtabta berip baradı;

-aǵartıwshılıq – insan hám tábiyattıń qarım-qatnasın anıq túrde sáwlelendirip baradı;

-tárbiyalıq – oqıwshılarda tábiyatqa aqıllıq penen qatnas jasaw kerekligin túsindirip

baradı;

-shólkemlestiriwshilik – ekologiyalıq mashqalalardı sheshiwde jámiyet aǵzaların birlestiredi;

-baqlaw-barıwshı – húkimet tárepinen qorshaǵan ortalıqqa baylanıslı sheshimlerdi orınlawın baqlap baradı;

Ekologiyalıq baspasózdiń tiykarǵı tipologiyalıq baǵdarı tómendegishe:

-taralıw aymaǵı boyınsha: aymaqlıq, aymaqlar aralıq (xalıqaralıq);

-informaсiyalıq tolıqtırılıw boyınsha: mashqalalı (bir yaki bir neshe ekologiyalıq mashqalalardı sáwlelendirip baradı), ulıwmalıq (belgili dárejede ekologiyanıń barlıq tarawların sáwlelendirip baradı);

-informaсiyanı beriwi boyınsha: hámme ushın hám belgili bir taraw qánigeleri ushın arnalǵan;

-shólkemlestiriwshisi boyınsha: siyasiy partiyalar, xalıqaralıq ekologiyalıq shólkemler, ilimiy birlespeler tárepinen basıp shıǵarılatuǵın basılımlar.

Ekologiyalıq jurnalistika hám ekologiyalıq baspasózdiń tiykarǵı baǵdarların, alıp baratuǵın jumısların úyreniw boyınsha máseleler alımlar tárepinen úyrenilmegen bolsa da ayrım xalıqaralıq ekologiyalıq shólkemler tárepinen bul máseleler hár tárepleme úyrenilip kiyatır hám tómendegi tematikalar aktual ekenligin anıqlanǵan:

1.«Ekologiyalıq hám salamatlıq» teması. Búgingi kúni bul tema eń aktual temalardıń birinen esaplanadı. Sebebi bul tema hámmeni qızıqtıradı. Sol ushın da qorshaǵan ortalıqtıń jaǵdayı insanlardıń den sawlıǵın tásir etiwi máseleleri oqıwshılar júdá qızıqtıradı.

2.Taza hawa mashqalası. Iri qalalar menen megapolislerde hawanıń tazalıǵı mashqalası eń tiykarǵılarınan esaplanadı. Úlken qalalarda avtomobiller sanınıń artıp barıwı, iri kárxanalardıń

hawanı pataslawı, qalanıń aymaǵınıń úlkeyip barıwı mashqalaları da oqıwshılardı qızıqtıratuǵın máselelerden esaplanadı.

3. Ishimlik suwınıń tazalıǵı. Iri sanaat kárxanalarınıń pataslıqlardı qorshaǵan ortalıqqa taslawı, qalalarda suwdı tazalawdıń normada alıp barılmawınıń nátiyjesinde ishimlik suwınıń sapası tómenlep barmaqta. Lekin ishimlik suwınıń tazalıǵı haqqında kóp ǵana maqalalar usınıs xarakterindegi maqalalar esaplanadı. Sonıń menen birge maǵlıwmat beriwshi yaǵnıy suwda qanday elmentlerdiń qansha muǵdarda ekenligin túsindirip beriwshi maqalalarda ekologiyalıq baspasózdiń tiykarǵı temalarınan esaplanadı.

4.Jasıl tereklerdiń joq etiliwi. Búgingi kúni tek ǵana awıllıq jerlerdegi toǵayzarlıqlar menen birge qalalar átirapındaǵı jasıl tereklerde qırqılıp taslanbaqta. Sol ushında ekologiyalıq baspasóz bul temaǵa ayrıqsha itibar berip kelmekte. Sebebi, gazeta oqıwshıları da bul mashqalaǵa ózgeshe itibar kúshli esaplanadı.

5.Ekologiyalıq bilimlendiriw. Auditoriyanıń ekologiyalıq bilimin jetilistirip barıw mashqalası qáliplesip úlgerdi. Eger xalıqtıń ekologiyalıq bilim jetilisse demek qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw, onnan aqıllıq penen paydalanıw, ekologiyalıq mashqalalardıń aqıbetin bahalay alıw búgingi kúnniń eń áhmiyetli máseleleriniń birinen esaplanadı. Xalıqtıń ekologiyalıq bilimin jetilistiriw hám rawajlandırıp barıw ǵalaba xabar qurallarınıń da tiykarǵı baǵdarlarınıń birinen esaplanadı.

TEMA BOYÍNSHA TAPSÍRMALAR

1.Ekologiyalıq mashqalalardıń tiykarǵı baǵdarları qanday?

2.Ekologiyalıq baspasózdiń payda bolıwına tiykar bolǵan faktorlar?

3.Ekologiyalıq baspasózdiń qanday tiykarǵı tematikalıq baǵdarları bar?

4.Ekologiyalıq baspasózdiń tiykarǵı wazıypaları qanday?

5.Ekologiyalıq baspasózdiń tipologiyalıq ózgesheligi qanday?

TEST SORAWLARÍ:

1.Artropogen faktor degenimiz ne?

A. Tábiyattıń tiykarǵı tásir etiw faktorları

V. Tábiyattıń insanǵa keri tásir etiwi

*S. Insannıń tábiyatqa shennen tıs tásir etiwi

D.Insan hám tábiyattıń óz-ara birlesiwi

E.Insannıń aqıllılıq penen tábiyattan paydalanıwı

2. Chernobıl apatshılıǵınıń nátiyjesinde qorshaǵan ortalıqqa qanday qáwip tuwdı?

*A. radiaсiyalıq

V. Ximiyalıq

S. Ekologiyalıq

D.pútkil dúnya júzilik

E.antropogen

3. Qaraqalpaqstandaǵı dáslepki ekologiyalıq basılım?

A. Ekologiya hám insan *V. Tábiyat xabarshısı S. Tábiyat hám insan

D.Tábiyat baqlawshısı

E.Ekologiya máseleleri

4. Ózbekstanda bir ǵana siyasiy háreket bar ol qanday háreket?

A. Jasıllar háreketi

V. Siyasatshılar háreketi

*S. Ekologiyalıq háreket

D.Tábiyat háreketi

E.Insanlar háreketi

5. «Aralım – dártim meniń» dóretpesi qaysı avtor tárepinen jazılǵan?

*A. O.Ábdiraxmanov

V. Ó.Ótewliev

S. M.Nızanov

D.A.Óteniyazova

E.P.Reymov

6. Ózbekstanda ekologiyalıq baǵdar boyınsha jurnalistlerge beriletuǵın sıylıq?

A. Ekomedia

*V. Ekojurnalistika

S. Eko ǵalaba xabar quralı

D.Eko televidenie

E.Eko tender

7. «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında tábiy ortalıq, haywanatlar dúnyası, ekologiya mashqalaları haqqında maqalalardı turaqlı túrle sáwlelendirip baratuǵın jurnalist?

A. O.Ábdiraxmanov

*V. Ó.Ótewliev

S. M.Nızanov

1.Ózbekstan xalıq demokratiyalıq partiyası. Basılımı – «O’zbekiston ovozi», «Golos Uzbekstana» gazetaları hám «Muloqot» jurnalı.

2.Ózbekstan – «Ádalat» soсiallıq-demokratiyalıq partiyası. Basılımı – «Adolat» gazetası.

3.Ózbekstan – «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyası. Basılımı – «Milliy tiklanish»

gazetası.

4.Isbilermenler háreketi – Ózbekstan liberal-demokratiyalıq partiyası. Basılımı – «XX ásir» gazetası.

«O’zbekiston ovozi» gazetasınıń birinshi sanı 1918-jılı 21-iyunda shıǵa basladı. Gazeta háptesine úsh mártebe A-2 formatında jarıq kóredi. Uranı – «Shu aziz Vatan – barchamizniki!». Gazeta internette óz elektron mánziline iye - http://uzbekistonovozi.uz/. Sayt arqalı gazetada basıp shıǵarılǵan eń sońǵı jańalıqlar, partiya tárepinen alıp barılıp atırǵan jumıslar menen tanısıw imkaniyatı bar.

Gazeta bir neshshe jıllıq tariyxqa iye. Sol sebepli de materiallardı jaylastırıw prinсipine sadıq qalǵan halda jumıs alıp barmaqta. Birinshi betinde tiykarınan respublikamız siyasiy ómirde bolıp atırǵan jańalıqlar menen birge húkimetimiz tárepinen qabıl etilgen nızam hám qararlar, partiya belsendileri tárepinen orınlarda alıp barılıp atırǵan ilajlar óz sáwleleniwin tawıp otıradı.

Keyingi betlerinde bolsa, partiya turmısına baylanıslı jańalıqlar menen analitikalıq maqalalar járiyalanıp baradı. Tiykarǵı rubrikaları: «Munosabat», «Manaviy meros», «Prezident qarori», «Hayot haqiqatlari», «Etirof va sarhisob» hám taǵı basqalar.

«Adolat» soсiallıq-demokratiyalıq partiyasınıń «Adolat» gazetası da búgingi kúni partiya aǵzaları menen keń jámiyetshilikke tanıs bolıp baratırǵan gazetalardıń birinen esaplanadı. Uranı: «Inson manfaatlari – oliy qadriyat».

Ózbekstan – «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyası. Basılımı – «Milliy tiklanish» gazetası. Gazeta 2008-jıl 30-oktyabrden baslap shıǵa basladı. Uranı: «Vatan tuyǵusi har narsadan ustun». Formatı: A-2. Gazeta dizaynı ózgeshe kóriniste beriledi, birinshi hám segizinshi betleri reńli etip beriledi. Internettegi saytı: www.mt.uz. Gazeta betlerinde partiyanıń iskeri keń sáwlelendiriledi. Ásirese, respublikamız oblastları menen Qaraqalpaqstan Respublikası hám Tashkent qalasındaǵı partiya shólkeminiń Keńesi tárepinen elektorat menen ushırasıw alıp barıp atırǵanı, mámleketimizde qabıl etilgen áhmiyetli qararlar menen nızamlardıń jámiyetshilik tárepinen qalay qabıl etilip atırǵanı itibarǵa alınıp baradı. Bunnan tısqarı, gazetanıń hár bir betine atama qoyıladı. Máselen, «Siyosat», «Partiya hayoti», «2017-yil – Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili», «Partiya guruhlarida», «Nigoh», «Jarayon», «Kwzgu». Ásirese, gazetanıń ekinshi betinde turaqlı túrde berip barılatuǵın «Xronika» rubrikası astında oblastlarda jaylasqan partiya shólkemleri tárepinen ámelge asırılǵan ilajlarǵa qısqasha toqtalıp ótiledi. «Munosobat» atamasındaǵı bette bolsa, húkimetimiz tárepinen qabıl etilgen nızam hújjetlerine pikiri analizlengen halda berip barıladı. Bunnan tısqarı, gazetanıń 7-betinde úzliksiz ráwishte dúnya mámleketleriniń parlamentleriniń jumıs proсesi menen tanıstırıp barıladı. Gazetanıń bir jıllıq tigindisin kózden ótkergenimizde, tiykarınan gazetada partiya baǵdarlamasın túsindirip beriwshi analitikalıq maqalalar, deputatlar toparlarınń aymaqlarda elektorat penen ushırasıwı berip barılǵanın bayqadıq.

Isbilermenler háreketi – Ózbekstan liberal-demokratiyalıq partiyası. Basılımı – «XX asr» gazetası.

Mámleketimizdegi eń jas partiyalardıń biri esaplanadı. Ózbekstan liberal-demokratiyalıq partiyası óz átirapına óz puqaralıq poziсiyasına iye isbilermenlerdi birlestirgen. Partiyanıń «XX asr» gazetası 2004-jılı 1-yanvardan baslap shıǵa basladı. Uranı: «Ishbilarmon, mardlik va shijoat sohibi, azmi qatiy, tadbirkor va hushyor bir kishi ming-minglab, loqayd kishilardan yaxshidir». Gazeta háptesine bir mártebe A-2 formatında hápteniń piyshembi kúnleri basıp shıǵarıladı. Gazetanıń birinshi betinde tiykarınan mámleketimiz siyasatınıń tiykarǵı baǵdarları menen siyasiy saladaǵı jańalıqlar jarıq kóredi. Tiykarǵı rubrikası: «Jamiyat», «Jarayon», «Partiya hayoti», «Imkoniyat», «Faoliyat», «Mohiyat», «Farmon va sharh». Mine usı betlerge itibar qaratatuǵın bolsaq, mısal ushın, «Jarayon» betinde mámleket siyasatın belgilep beriwshi nızam hújjetleri menen qararlarına partiya frakсiyasınıń aǵzalarınıń usı nızam hújjetlerine pikirleri avtorlardıń súwretleri menen berip barıladı. «Partiya hayoti» betinde bolsa, partiya belsendileri tárepinen shólkemlestirilgen ilajlardıń partiya ómirindegi áhmiyetine itibar berip barıladı. Bıyılǵı jıldan baslap gazetada berip barılıp atırǵan «2017 – xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili»

atamasındaǵı bette, respublikamız aymaqlarındaǵı partiya aǵzalarınıń xalıq penen ashıqtan-ashıq qatnasıqta bolǵan proсessleri sáwlelendirip barıladı.

TEMA BOYÍNSHA TAPSÍRMALAR

1.Siyasiy partiyalar jámiyette qanday wazıypanı atqaradı?

2.Siyasiy partiya baspasóziniń tiykarǵı funkсiyaları qanday?

3.Ózbekstan qanday siyasiy partiya bar hám olardıń tiykarǵı jumıs islew baǵdarları qanday?

4.«XXI asr» gazetasınıń tiykarǵı tematikası qanday?

5.«Milliy tiklanish» gazetasınıń tematikası, janrlıq ózgeshelikleri?

TEST SORAWLARÍ

1.«Partiyanıń maqsetli baǵdarı belgili bir siyasiy shólkemlerdiń aǵzaları ushın kommunikaсiya wazıypasın atqaradı» degen pikirdi bildirgen alım?

A. A.A.Grabelnikov

V. L.L.Resnyanskaya

S. Z.M.Zotova

D.A.A.Tertıchnıy

E.E.Proxorov

2. Ózbekstanda neshe partiya óz basılımına iye?

A. 4

V. 3

S. 5

D.2

E.1

3. «Muloqot» jurnalı qaysı partiyanıń basılımı?

A. Adolat

V. Milliy tiklanish

S. XDP

D.Wzlidep

E.Ekologiyalıq háreket

4. Isbilermenler háreketi – Ózbekstan liberal-demokratiyalıq partiyasınıń basılımı?

A. Milliy tiklanish