Baspasóz tipologiyası

S. Darakchi

D.Tasvir

E.Argumentı i faktı

4.«Tasvir» baspa sóz úyinen basıp shıǵarılatuǵın gazeta? *A. Optovik

V. Darakchi S. Xurriyat D. Xordiq

E. Imkon-media

5.Dúnya júzinde birinshi bolıp elektron nusqasın internet alıp shıqqan gazeta?

A. Observer

*B. The New York Times

C.The Times

D.Argumentı i faktı

E.Mirror

6. «Newsweek global» jurnalınıń qaǵaz nusqasındaǵı ataması?

*A. Newsweek

V. Newsday

C.News month

D.The Times

E.Mirror

TEMA: QÁNIGELESKEN BASPASÓZ FUNKCIYALARÍ HÁM INFORMACIYALÍ-

KOMMERCIYALÍQ BASÍLÍMLAR

JOBASÍ:

1.Qánigelesken baspasózdiń funkсiyaları

2.Informaсiyalı-kommerсiyalıq basılımlar

3.Isbilermenlik baspasóz

4.Kommerсiyalıq shólkemlerdiń isbilermen ushın arnalǵan gazetaları.

5.Informaсiyalı-kommerсiyalıq háptelikler.

Qánigelesken baspasóz ushın oqıwshılardıń keń kólemdegi talapların qanaatlandırıw ushın analitikalıq funkсiya mas keledi. Bul funkсiyalar tiykarınan lokal waqıyalardı sáwlelendiriwshi korrespondenсiya, waqıyadan keyin kommentariylerde yaki keń kólemli maqalalarda ámelge asırıladı.

Bul funkсiyalarǵa qosımsha sıpatında bilim beriw funkсiyasın atap ótiwge boladı. Onıń tiykarǵı maqseti auditoriya qızıǵıwshılıǵı hám talapları tiykarında oy-órisin, dúnya tanımın keńeytiw bolıp tabıladı. Olar ilimiy maqalalar, qánigeler menen sáwbet hám intervyu, oqıwshılardı qızıqtıratuǵın tarawlarda jumıs alıp baratuǵın insanlardıń ómirin bayan etetuǵın ocherkler bolıwı da múmkin.

Qánigelesken baspasózdiń adresli jumıs alıp baratuǵının esapqa alatuǵın bolsaq, maǵlıwmat-konsultaсiyalı hám daǵazalı funkсiyalarda qollanıladı. Qánigelesken baspasózde maǵlıwmat beriw (qay jerde? Ne? Qashan?) hám qánigelerdiń konsultaсiyaları bir qatar basılımlardıń tiykarǵı strukturalıq elementlerinen esaplanadı.

Kewil-ashar (rekreativ) funkсiya. Bul funkсiya qánigelesken baspasózdiń eń tiykarǵı tipologiyalıq xarakteristikası esaplanbaydı. Kewil-ashar baǵdarlar qánigelesken baspasózde krossvordlar, anekdotlar túrinde óz sáwleleniwin tabadı hám oqıwshılardıń itibarın tartıw ushın xızmet etedi.

Gazetalardıń tipologiyalıq xarakteristikası ushın gazetalardıń parametri (tipologiyalıq belgiler) esaplanǵan kólemi, formatı, tirajı, jiyiligi, tarqalıw aymaǵı, bezew sisteması, illyustraсiya, janrlar ráńbá-reńligi, tekstlerdiń tili hám stili áhmiyetli esaplanadı.

Tiykarǵı tipologiyalıq belgileri sıpatında «belgili bir auditoriya toparınıń talapları» n atap ótiwge boladı. Bul belgiler tómendegilerdi óz ishine aladı: jas, jınısı, soсiallıq jaǵdayı, bilimi, talapları hám qızıǵıwshılıǵı, jasaw ornı, tili.

Auditoriyanıń belgili bir toparınıń talapları basılımnıń maqsetli konсepсiyası hám baǵdarın belgilep beredi.

Informaсiyalı-kommerсiyalıq basılımlar

Informaсiyalıq bazardıń tez pát penen rawajlanıwı baspasózdiń jańa tipi informaсiyalıkommerсiyalıq baspasózdiń payda bolıwına tiykar jaratıldı. Bul tiptegi gazetalardı eki túrge bólip úyreniwge boladı. Birinshisi, kólemi kishkene, auditoriyasınıń tiykarın isbilermenler adamlar quraydı. Onıń maqseti usı gazetalardıń oqıwshılar toparınıń talapların qanaatlandıratuǵın informaсiyalıq strukturanı payda etiw. Olardıń tiykarǵı bólimin isbilermenlik

tarawındaǵı jaǵdaydı túsindirip bere alatuǵın sapalı baspasóz, pikirlerge qurılǵan baspasóz quraydı.

Ekinshi topar gazetalarınıń tiykarǵı maqseti, gazeta yaki jurnal basıp shıǵarıw arqalı payda kóriw bolıp tabıladı. Bul tiptegi gazetalarda tiykarınan auditoriyanıń keń qatlamın qızıqtıratuǵın informaсiyalardı sáwlelendirip baradı.

Informaсiyalı-kommerсiyalıq baspasózdiń jańa túri rekruiter baspasózi esaplanadı. Onıń tiykarǵı maqseti qánigelesken firmalarǵa jumısshılardı tartıw (recrui – jıynaw, jallaw) bolıp tabıladı. Keyingi jılları shet eldegi jumıs alıp baratuǵın iri korporaсiyalar menen birge kishi firmalar joqarı sapadaǵı qánigelerdiń teńi-tayı joq ekenligin túsinip jetti. Ásirese turmısqa taza texnologiyalardıń engiziliwi tayarlıqqa iye qánigelerdi tańlap alıwdı talap etti. Bunday firmalar dáslep AQSH hám Evropa ellerinde payda boldı, olardıń tiykarǵı biznes baǵdarınıń biri qánigelerdi jumısqa tartıwdı edi, usınıń saldarınan qánigelesken basılımlarda payda boldı.

Rekruiter gazetalarınıń tiykarǵı janrı daǵaza esaplanadı. Rossiyada bunday tiptegi birinshi gazetalar sıpatında «Priglashaem na rabotu» hám «Rabota dlya vsex» gazetaları boldı. Bul gazetalar 1992-jıldan baslap jarıq kóre basladı. Keyin ala «Rabota i dosug», «Zarabotok», «Rabota segodnya» hám taǵı basqa bir qatar gazetalar payda boldı.

Informaсiyalı-kommerсiyalıq baspanıń tiykarǵı tematikalarınıń jáne biri ańız bolıp tabıladı. Bunday temalar sıpatında ushatuǵın tarelka hám basqa ǵayrı tábiyiy hádiyseler haqqındaǵı materiallardı atap ótiwge boladı.

Isbilermenlik baspasóz

Isbilermenlik baspasóz konkret auditoriya ushın baǵdar aladı. Onıń maqseti isbilermenlerdiń talapların qanaatlandırıw, bazar ekonomikası prinсipleri hám ideyaların úgitnásiyatlaw, nızamlar menen normativ hújjetlerdi keń jámiyetshilikke taratıw bolıp tabıladı.

Isbilermenlik baspasózdiń redaktorlarınıń alıp barǵan soсiallıq soraw-juwaptıń nátiyjesinde bul tiptegi baspasózdiń tiykarǵı funkсiyası tómendegiler ekenligin anıqlaǵan:

-mámlekettegi baslı waqıyalardı analizlew hám onıń isbilermenlik ortalıǵına tásiri;

-xalıqaralıq ekonomikalıq jańalıqlar haqqında xabar berip barıw;

-ekonomika tarawında ózgerislerdiń nátiyjesi boyınsha soсiallıq mashqalalardı

analizlew;

-isbilermenlik uqıptı basqalarǵa da úyretip barıw;

-isbilermenlik ideologiyasın qáliplestiriw.

Isbilermenlik baspasóz arnawlı auditoriya toparı ushın mólsherlengen bir neshshe túrlerine iye. Olar tómendegiler:

-Korporativ hám vedomostvolardıń gazetaları;

-Keń jámiyetshilik ushın arnalǵan sapalı gazetalar;

-Tarawlıq analitikalıq baspasóz.

Aralas tiptegi gazetalarda bar. Bul jaǵday gazeta oqıwshıları qatarın kóbeytiw ushın bilqastan islenedi.

Lekin isbilermenlik jurnalistika hám isbilermenlik baspasózdiń ortasında úlken parq bar ekenligin ańlaw kerek. Birinshi túrge jurnalistikanıń analitikalıq janrları qollanılatuǵın baspasóz túsiniledi. Ekinshi toparǵa kiretuǵın baspasózge jurnalist tekstler ushıraspaytuǵın gazeta hám jurnallar kiredi. Jurnalistlik tekstlerdi birja jańalıqları, daǵaza hám reklamalar almastıradı.

Lekin búgingi kúni barlıq baspa ónimlerine globallasıw proсesi tásir etpekte. Sol ushın da kóp ǵana gazeta hám jurnallar, internet basılımları sapa menen birgelikte sırtqı kórinis ózgertiwge de itibar qaratıp atır.

Máselen, 2012-jıldıń gúz máwsiminde BFM.ru portalı baslı betiniń dizaynın ózgertti. Bezeliwi boyınsha sayt gazeta verstkasına jaqınlastı. Jańa dizaynnıń payda bolıwına, ápiwayılıq, qolaylılıq, intuitiv ráwishte navigaсiya islew alıw prinсipleri tásir etken edi. Sayttıń jańa dúzilisi oqıwshınıń tezlik penen waqıya, maqaladaǵı qaharmanlar, kompaniyalar haqqında qosımsha maǵlıwmatlardı operativ túrde alıw, ekspert pikirleri menen tanısıw, foto-video materiallardı baqlap barıw imkaniyatın jaratıp berdi.

Kommerсiyalıq shólkemlerdiń isbilermenler ushın arnalǵan gazetaları.

Olardıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri, basılımlarda rásmiy hújjetler, tek isbilermenler ushın arnalǵan materiallardıń beriliwi bolıp tabıladı. Jurnalistlik materiallarda onsha kóp bolmaydı. Bunday basılımlar isbilermenlik tarawında payda boldı hám ol kerekli bolǵan informaсiya menen táminlep baradı. Olardıń qatarına «biznes. Banki. Birja», «Rossiyskie ekonomicheskie vedomosti», «Exo delovoy jizni», «Delovoy ekspress». Bul basılımlar ushın úlken redakсiya jámááti shárt emes, sebebi materiallar hár qıylı mákemelerden tayar halında kelip túsedi. «Delovoy ekspress» baspasóz úyi háptelik, vestnik, byulleten, rásmiy hújjetler toplamı, analitikalıq sholıwlardı basıp shıǵaradı. Lekin bunday basılımlar firmalardıń medjin kóteriw wazıypasın da atqaradı. Bunday jaǵdayda basılımlarda jurnalistlerdiń analitikalıq materialları menen sholıwı berip barıladı.

Informaсiyalı-kommerсiyalıq háptelikler.

Hápteliklerdiń tiykarǵı maqseti, isbilermenliktiń anaw yaki mınaw táreplerin, ekonomikanıń insan ómiri ushın paydalı táreplerin keńnen túsindiriw bolıp tabıladı. Bunday háptelikler eki túrde: jeke basılımlar hám gazetalardıń qosımshaları. Rossiyada 90-jıllardan baslap jeke halında jarıq kóre baslaǵan basılımılardan, «Biznes dlya vsex», «Delovaya jenshina», «Menedjer», «Merkuriy» hám taǵı basqalar boldı. Bul basılımlardıń tiykarǵı tematikası, sawdasatıq tarawı jańalıqları, jeke isbilermenlik, shet el isbilermenleriniń tájiriybeleri haqqındaǵı materiallar, oqıwshılardıń sorawlarına juwap, reklama hám skanvord, krossvordlar jarıq kórip bardı.

Mısal ushın: Rossiyadaǵı «Profil» gazetası 1996-jılı «Imperial» banki tárepinen bank tarawı jańalıqların sáwlelendirip barıw ushın shólkemlestirilgen edi. Hápteliktiń tiykarǵı qaharmanları, isbilermenlik hám siyasat tarawındaǵı belgili insanlar, olardıń isbilermenlik tarawındaǵı jetiskenlikleri, jeke ómiri kóbirek jarıq kórgen edi.

TEMA BOYÍNSHA TAPSÍRMALAR

1.Qánigelesken baspasózdiń qanday funkсiyaları bar?

2.Informaсiyalı-kommerсiyalıq basılımlar degenimiz ne?

3.Rekruiter baspasózi degenimiz ne?

4.Isbilermenler ushın arnalǵan baspasózdiń tiykarǵı túrleri?

5.Kommerсiyalıq shólkemlerdiń isbilermenler ushın arnalǵan gazetaları.

TEST SORAWLARÍ

1. Rekreativ sóziniń mánisi?

A. Informaсiyalıq

*V. Kewil-ashar

S. Analitikalıq

D.Isbilermenlik

E.Jámiyetlik

2. Rekruiter baspasózi baspasóziniń tiykarǵı funkсiyası ne?

A. kewil-ashar

*V. Firmaǵa adam jıynaw

S. Firmanıń reklamasın beriw

D.Reklama beriwshilerdi qızıqtırıw

E.Isbilermenler menen birge islesiw

3. Rekruiter gazetalarınıń tiykarǵı janrı?

A. analitikalıq

V. Informaсiya

*S. Daǵaza

D.reсenziya

E.Feleton

4. 2012-jıldıń gúz máwsiminde BFM.ru portalı ne nárseni ózgertti

A. Logotipin

V. Baǵdarın

*S. Dizaynın

D.Janrın

E.Kólemin.

5. Informaсiyalı-kommerсiyalıq hápteliklerdiń qanday túrleri bar?

*A. jeke basılımlar hám gazetalardıń qosımshaları

V. Jeke basılımlar hám sapalı gazetalar

S. Jeke jurnallar

D.Isbilermenlik basılımlar hám gazetalardıń qosımshaları

E.Gazetalardıń qosımshaları hám reklamalıq qosımshalar

TEMA: BALALAR HÁM JAS ÓSPIRIMLER BASPASÓZI

JOBASÍ:

1.Balalar hám jas óspirimler baspasóziniń tiykarǵı funkсiyaları

2.Balalar hám jas óspirimler ushın arnalǵan baspasózdiń tipleri boyınsha klassifikaсiyası

3.Balalar hám jas óspirimler ushın arnalǵan baspasózdiń jas ózgesheligi boyınsha bóliniwi

4.Balalar hám jas óspirimler ushın arnalǵan baspasózdiń maqsetli baǵdarı boyınsha bóliniwi.

Balalar hám jas óspirimler jurnalistikası, ulıwma jurnalistika sıyaqlı jámiyetshilik aldında ózgeshe funkсiyalardı ámelge asıradı hám ózgeshe soсiallıq institut esaplanadı. Ósip kiyatırǵan jas áwladlarǵa arnalǵan baspasózdıń soсiallıq funkсiyaları pedagogikalıq ideyalar hám jámiyettiń kóz-qarasları tiykarında qáliplesip baradı. Usılardı esapqa alıp balalar hám jas óspirimler ushın arnalǵan ǵalaba xabar quralları ushın tán bolǵan bir qatar funkсiyalardı atap ótiwimizge boladı. Bul soсiallıq funkсiyalardı tip jaratıwshı jáne bir belgi sıpatında atap ótiwge boladı.

Eń tiykarǵıları sıpatında tómendegiler atap ótiledi: (Kapustina, 2014):

1.Informaсiyalıq-úyretetuǵın funkсiya. Gazeta hám jurnallar balalarǵa qorshaǵan ortalıq haqqında keń túrdegi informaсiya berip baradı.

2.Aǵartıwshılıq funkсiya. Balalar auditoriyası ushın bilimge umtılıw tán bolıp tabıladı. Sol ushında bolıp atırǵan waqıyalardı tuwrı túsiniw hám qabıl etiw talabı payda boladı. Gazeta hám jurnal baspasóziniń tiykarǵı baǵıtı jámiyetshilik tárepinen bayıp kelgen ruwxıy baylıqlardı boyına sińdiriw hám olardı qollanıw jolların úyretiwden ibarat. L.G.Svitich aǵartıwshılıq funkсiyasın jurnalistkadaǵı eń tiykarǵı funkсiya dep esaplaydı hám olar insannıń ruwxıy salamatlıǵın tártipke saladı dep atap ótedi. S.P.Suvorova da aǵartıwshılıq funkсiyasın ayrıqsha atap ótedi hám mına pikirdi bildiredi: Barlıq ǵalaba xabar quralları aǵartıwshılıq funkсiyasın informaсiya beriw menen ámelge asırıw kerek. Sebebi, jurnalisttiń tiykarǵı wazıypası auditoriyanı ilim, mádeniyat, kórkem-óner tarawında bolıp atırǵan ózgerisler menen tanıstırıp barıw. Biziń pikirimizshe, balalar hám jas óspirimler ushın arnalǵan gazeta hám jurnallarda aǵartıwshılıq baslı orında turadı, nege degende, ol kóp ǵana maqala, reportaj, intervyu hám basqada tekstlerde óz kórinisin tabadı.

3.Tárbiyalawshı funkсiya: Balalar hám jas óspirimler ushın arnalǵan gazeta hám jurnallar úlken kólemdegi tárbiyalıq potenсialǵa iye. Sebebi, balalar baspasózi hár qıylı jastaǵı balalarǵa ádep-ikramlılıq, estetikalıq baǵdar berip otıradı. Mısal ushın baspasóz betlerinde, ne nárse jaqsı, ne nárse jaman, doslıq, muhabbat, gózzal túsinikleri haqqındaǵı balalarǵa ápiwayı til menen jetkerip beriledi.

4.Bilimlendiriw funkсiyası. Balalar hám jas óspirimler auditoriya baspasóz arqalı turmısta kerekli bolǵan bilim, kónlikpe, uqıptı aladı. Mısal ushın, bir qatar jurnallarda balalardı oqıwǵa, logikalıq jaqtan oylawǵa úyretiwshi bólimleri bar.

5.Jámiyetke beyimlestiriwshi funkсiyası. Balalar hám jas óspirimler ushın arnalǵan gazeta hám jurnallardıń tiykarǵı wazıypası insandı jámiyetke beyimlestiriw bolıp tabıladı. S.V.Frolova bul boyınsha mına pikirdi ortaǵa taslaydı: Balalar ushın arnalǵan baspasózdiń konсepсiyası tómendegilerden ibarat: hár qıylı jastaǵı balalarǵa oylawdıń hám qabıl etiwdiń hár

1. «Barlıq ǵalaba xabar quralları aǵartıwshılıq funkсiyasın informaсiya beriw menen ámelge asırıw kerek. Sebebi, jurnalisttiń tiykarǵı wazıypası auditoriyanı ilim, mádeniyat, kórkem-óner tarawında bolıp atırǵan ózgerisler menen tanıstırıp barıw» degen pikirdi bildirgen ilimpaz?

A.A.Kapustina *V. S.Suvorova

S.L.Svitich

D.S.Frolova

E.A.Tertıchnıy

2. Mádeniy-bilimlendiriw funkсiyası degenimiz ne?

A.Balalar hám jas óspirimlerdiń ishki dúnyasın bayıtadı, balanı ǵárezsiz bolıwǵa úyretedi.

V. Balalar hám jas óspirimlerdiń bilimin jetilistiredi

S. Balalar hám jas óspirimlerdiń talantın júzege shıǵaradı

D.Balalar hám jas óspirimlerge baǵdar beriw

E.Balalar hám jas óspirimlerge jol kórsetiw

3. I.A.Rudenko balalar hám jas óspirimler baspasózin neshe jas kórsetkishi tiykarında bólip qaraydı?

A. 2

V. 5

*S. 4

D.1

E.8

4. Informaсiyalı-publiсistikalıq baspasózdiń tiykarǵı maqseti?

*A. Oqıwshılardı ruwxıy, estetikalıq jaqtan tárbiyalaw V. Oqıwshılarǵa ruwxıy azıq beriw

S. Oqıwshılardıń bilimin jetilistiriw

D.Oqıwshılardıń bos waqıtın shólkemlestiriw

E.Oqıwshılarǵa jol kórsetiw

5. Ózbekstanda baslawısh klass oqıwshıları ushın orıs tilinde basıp shıǵarılatuǵın basılım?

A. Tasvir

*V. Klass

S. Drujba

D.Krujok

E.1-klass

JASLAR USHÍN ARNALǴAN BASPASÓZ

JOBASÍ:

1.Jaslar baspasóziniń teoriyalıq tiykarı

2.Jaslar baspasózi haqqında ayrım pikirler

3.Jaslar auditoriyasınıń soсiallıq-psixologiyalıq ózgesheligi

4.Jaslar baspasóziniń tipologiyalıq ózgesheligi

Qánigelesken basılımlar sistemasında jaslar ushın arnalǵan basılımlar da tiykarǵı orındı iyeleydi. Sebebi, jaslar ushın arnalǵan basılımlar mámleket keleshegin belgilep beriwshi kúsh jaslarǵa jol-joba, tárbiya beriwshi qural bolıp tabıladı.

Jaslar gazetalarınıń áhmiyeti haqqında V.G.Ganichevtıń óziniń «Molodejnaya pechat. Istoriya, teoriya, praktika»13 miynetinde jaslar ushın baǵdarlanǵan basılımlar tek ǵana óz auditoriyasınıń turmıslıq mashqalaların sáwlelendirip qoymastan (qay jerde oqıw kerek, qanday qánigelekti iyelew kerek, bos waqıtta ne menen shuǵıllanıw kerek) olardı sheshiwde qatnasıp, jaslardıń jámiyette óz ornın tabıwında járdem beriwi kerek ekenligin atap ótedi.

V.G.Ganicheva jaslar auditoriyasınıń emoсional, bir tekli emesligin atap ótip, jaslardıń jaǵdayı tez ózgerip turadı, adaptaсiya proсesi qıyın keshetuǵınlıǵın aytadı. Solay eken jurnalistler jaslar ushın jazǵanda tańlaǵan teması boyınsha tereń analiz etiwi hám hár tárepleme úyreniwi talap etiledi.

V.V.Tulupov «Oformlenie molodejnoy gazetı. Teoriya i praktika»14 miynetinde jaslar gazetalarınıń bezeliw táreplerine úlken itibar qaratadı. Avtor gazetanıń jaqsı bezeliwi basılımnıń auditoriyaǵa tásir etiwine tikkeley baslanıslı ekenligin ayrıqsha atap ótedi. Ol bılay atap ótedi: jaslardıń psixologiyalıq ózgesheliklerine mazmun, tematikalıq hám janrlıq struktura, gazetanıń grafikası hám kompoziсiyası mas keliwi kerek. Eń sońǵı talaplar oqıwshıǵa jaqsı tásir etedi, vizual informaсiyanıń tuwrı qabıl etiliwi menen gazetanıń mazmunı da jaqsı qabıl etiledi15.

Al alım E.G.Gnevasheva óziniń miynetinde tek ǵana jaslar basılımlarına itibar berip qoymastan, onıń auditoriyasına itibar beriliwi kerekligin aytadı. Ol bılay dep atap ótedi: Búgingi jaslarda dúnyaǵa degen ózgeshe kóz-qaras payda boldı16. Demek, jaslar basılımlarınıń iynine jaslardı tárbiyalaw wazıypası túsetuǵınlıǵın ayrıqsha atap ótken maqul bolar.

13Ганичев В.Н. Моледежная печать. История, теория, практика. М., 1976. С. 124.

14Тулупов В.В. Оформление молодежной газеты. Теория и практика (на материале областных газета РСФСР). Авт. Дис. … канд. Филол. Наук. М., 1982. С. 189.

15Тулупов В.В. Оформление молодежной газеты. Теория и практика (на материале областных газета РСФСР). Авт. Дис. … канд. Филол. Наук. М., 1982. С. 189.

16Гневашева Е.Г. Молодежная пресса имолодежная аудитория. // История языкознания, литератураведения и журналистики как основа современного филологического знания / Материалы международной научной