Túrkiy tillerde singarmonizm

eziwlik ya jinishke eziwlik ekenine, juwan erinlik, ya jinishke erinlik ekenine baylanıslı buwın-fonemasınıń (sóz-fonemanıń) bir sıńarı retinde birde juwan eziwlik, birde jinishke eziwlik, birde juwan erinlik, birde jinishke erinlik

túrinde jumsaladı. Mısalı, [saz]-[s1ez1], [s0oz0]-[s10óz10] Bul jubaylas sózlerde tutas sóz (yamasa buwın) birdey tembrde aytılǵan: dawıslı da, onı qorshaǵan eki dawıssızda birde juwan eziwlik [saz] birde jinishke eziwlik [s1ez1] birde juwan erinlik [s0oz0]

birde jinishke erinlik [s10óz10] túrinde aytılǵan. Basqasha bolıwı-juwan dawıssızdıń ornına jińishke dawıssızdı hám t. b. almastırıp qollanıw múmkin

emes. Mına sózlerdiń dıqqat awdarıń: [s1az1], [sez], [s1oz1], [so1z], [so1z], [soz], [s0az0]h. t. b. bolı-wı hesh múmkin emes al mudamı tek [saz], [s1ez1], [s0oz0], [s10óz10] túrinde hár bir buwındaǵı dawıssızlar qatań túrde birdey reńkte juwan dawıslı menen dawıssızdıń

juwan reńki [s], [z] jińishke dawıslı menen dawıssızdıń jińishke reńki [s0], [z0] juwan erinli dawıslı menen dawıssızdıń juwan erinli reńki [s10], [z10] jińishke erinlik dawıslı menen dawıssızdıń jińishke erinlik reńki ǵana keledi. Solay etip hár bir dawıssız óziniń tórt túrli reńkine iye boladı. Olardıń qaysısınıń qanday buwında keliwi qatań túrde turaqlılıqqa iye boladı. Demek, bul jaǵday bul reńklerdi bekitilgen buwınnan ajıratıp alıwǵa bolmaydı degendi ańlatadı. Keltirilgen tórt

sóz [saz], [s1ez1], [s0oz0], [s10óz10] tutas bir pútin fonema sıyaqlı bir-birine qaram qarsı

qoyıladı. Bul sózlerdegi dawıslılar orın almasıp qoymastan, sonıń menen birge buwın qurılısındaǵı qońsılas dawıssız seslerdi de qatań túrden sáykes ózgeriske ushıratadı, nátiyjede dawıssız fonemalar aldın ala málim bolǵan dástúrli reńkleri menen aytıladı. Bul jaǵday tek keltirilgen sózlerdegi dawıssız fonemalarǵa tán qubılıs emes, al qaraqalpaq tilindegi basqa barlıq dawıssızlarda dawıslılardıń

ıńǵayına qaray mudamı ózleriniń tórt túrli reńklerine iye boladı: juwan eziwlik [a], [ı] dawıslılar menen bir buwında kelgende, dawıssız fonemalar da ózleriniń juwan eziwlik reńkine keledi: jińishke eziwlik [i], [e], [á] dawıslıları menen bir buwın qurılısında kelgende, dawıssız fonemalar da jinishke eziwlik reńkte keledi~

juwan erinlik [o], [u] dawıslılar menen bir buwında kelgende, dawıssız fonemalar da

[tas], [t1is1], [t0os0], [t10ós10] sózlerindegi dawıssızlar buwınlarǵa qatań bekitilgen halda buwın dárejesinde ǵana fonologiyalıq xızmet atqarıp tur. Bul sózlerdegi

dawıssızlardı jumsalǵan buwınnan ayırıp alıp orın almastırıwǵa, yaǵnıy jáne

[t1as1], [tes], [t10os10], [t0ós0] dewge (transkripсiyaǵa dıqqat awdarıń) hesh qanday bolmaydı.

Mine, bul jaǵday A. Djunisbekovtıń qazaq tilinde «dawıssızlar buwın dárejesinde ǵana fonologiyalıq xızmet atqara aladı»-degen juwmaq shıǵarıwǵa alıp kelgen edi.

Biraq tilde joqarıdaǵı maǵlıwmatlar menen birge olardan tısqarı basqa da maǵlıwmatlar da bar. Bul maǵlıwmatlar dawıssızlardıń buwın dárejesinde ǵana emes, sonıń menen birge buwınnan (sózdiń) ǵárezsiz halda segmentlik dárejede de ayrıqsha fonema xızmetin atqara alatuǵının kórsetedi. Mısalı, [tas]-[tıs], [t1es1]-[t1is1], [t0os0]-

[t0us0], [t10ós10]-[t10ús10] jubaylas sózlerinde (kvaziomonimlerde) dawıssız fonemalar buwınnan ǵárezsiz halda segmentlik birlik retinde fonologiyalıq xızmet atqarıp tur.

Sebebi, dawıssız [t] da [s] jubaylas sózlerde birdey reńklerde kelgen. Bul jaǵday ol sózlerdiń transkripсiyasınan anıq kórinip tur. Olardaǵı dawıslılar ayrıqsha

fonema retinde ashıq hám qısıq ekenligi boyınsha qarama-qarsı qoyılǵan. Dawıslınıń aldındaǵı hám sońındaǵı dawıssızları bir qıylı. Solay etip tutas

ńń

buwın emes, al segmentlik dáreje de jeke fonemalar (joqarıdaǵı sózlerde dawıslı fonemalar) qarama-qarsı qoyıladı.

Morfemalar shegarasında dawıssızlar singarmonizmi

10-lekсiya

1.Morfemalar shegerasında ilgerili tásir.

2.Morfemalar shegerasında keyinli tásir.

Jumıstıń bul bólimshesinde dástúrli túsinik boyınsha assismilyaсiya qubılısı dep sanalatuǵın dawıssızlar singarmonizminiń morfologiya menen tıǵız baylanıslı bolǵan kórinisine dıqqat awdaramız.

Sóylew aǵımında jumsalǵan waqıtta seslerdiń ózgeriske ushırawına hár qıylı fonetikalıq jaǵdaylar payda bolıwı sózsiz. Fonetikalıq jaǵdaylardıń sebebinen sózdegi ayırım seslerdiń hádden tıs irkinish penen keshiktirilip aytılıwı yamasa, kersinshe, mólsherli waqtınan burınıraq aytılıwı nátiyjesinde óz ara qońsılas

sesler pútkilley birdey seske ya ayırım belgileri boyınsha usas seske aylanıwı múmkin.

Usınday sóylew mexanizminiń tásiri nátiyjesinde bolatuǵın seslik ózgerisler morfemanıń shegarasındaǵı irgeles sesler ortasında bolatuǵın qubılıs ekenin hám bul qubılıstıń qaraqalpaq tilinde ádewir turaqlılıqqa iye ekenin kóremiz.

Ádette morfemanıń shegarasındaǵı qońsılas sesler óz ara tolıq túrde usasıp, tap ózindey seske aylanıp ketiwi múmkin, yamasa tek ayırım belgiler boyınsha ǵana usasıwı múmkin. Usı jaǵınan qaray qaraqalpaq til biliminde «tolıq assimilyaсiya» hám «bir jaqlı assimilyaсiya» degen terminler qollanıladı. Morfemalardıń shegarasındaǵı qońsılas seslerdiń óz ara birdey seske aylanıp ketiwi tolıq assimilyaсiya, al olardıń tek ayırım belgileriniń usasıwı bir jaqlı asimilyaсiya

boladı. Mısalı, basshı, qosshı, ashsa, ussha, jazsa, dizse, sezse túrinde jalılatuǵın sózler awızeki sóylewde [bashshı], [qoshshı], [ashsha], [ushsha], [jassa], [sesse] tórinde qatara kelgen dawıssızdıń birewi ózgeriske ushırap, irgeles dawıssızday seske aylanadı. Anıǵıraǵı bul mısallarda [sh] sesi óziniń aldına kelgen ya sońında kelgen [s] sesin

tolıq ózindey [sh] sesine aylandırıp tur, sonday-aq [s] sesi óziniń aldında turǵan

[z] sesin ózindey seske aylandıradı.

Eger de ses aldında yamasa sońında qońsılas bolıp kelgen ekinshi sesti dál ózindey seske aylandırmastan tek ayırım belgileri boyınsha ǵana ózine usatsa,

bunday únleslik jartılay asismilyaсiya boladı. Máselen, [jazda], [qısta], [talǵa], [atqa], [sezdi], [kesti] sózlerinde qatarlasıp kelgen túbir hám qosımtanıń shegarasındaǵı

qońsılas dawıssızlardıń únlesiwi jartılay únleslikke mısal bola aladı. Sebebi ol sózlerdegi qosımtalardıń birde únliden (da, ǵa, dı). birde únsizden (ta, qa, ti) baslanıwı aldında kelgen túbirdiń aqırındaǵı dawıssız sestiń dawıs qatnasatuǵın ses (únli,

sonor, dawıslı) yamasa dawıs qatnaspaytuǵın ses (únsiz) ekenligine tikkeley baylanıslı boladı.

qosımta únsiz dawıssızdan baslanadı. Al sózdiń aqırı dawıs qatnasıwı arqalı jasalatuǵın sesler bolǵan únli sonor dawıslılardıń birine tamamlansa, onda onnan únli yamasa sonor dawıssızdan baslanǵan qosımta qosıladı. Bunday únleslikke qaraqalpaq tilindegi seplik hám betlik jalǵawlarınıń kóp variantlarda jumsalıwı ayqın mısal bola aladı.

Iyelik sepliginiń jalǵawlarınan [tıń], [tiń] únsiz dawıssız seslerge tamamlanǵan sózlerge, [dıń], [diń] jalǵawları únlilerge hám awızlıq sonorlarǵa bolǵan

[y], [l], [w], [r] seslerine tamamlanǵan sózlerge [nıń], [niń] jalǵawları dawıslılarǵa hám murınlıq sonorlar bolǵan [m], [n], [ń] seslerine tamamlanǵan sózlerge jalǵanadı.

Barıs sepliginiń jalǵawınan [qa], [ke] únsiz dawıssız seslerge tamamlanǵan sózlerge, [ǵa], [ge] jalǵawları basqa barlıq dawıssızlarǵa hám dawıslılarǵa tamamlanǵan sózlerge, al [a], [e] tartımnıń birinshi hám ekinshi betiniń jalǵawları jalǵanǵan sózlerge [na], [ne] tartımnıń úshinshi betiniń jalǵawı jalǵanǵan sózlerge qosıladı. Tabıs sepliginiń jalǵawlarınan [tı], [ti] aqırı únsiz dawıssızlarǵa tamamlanǵan sózlerge, [dı], [di] jalǵawları únli dawıssızlarǵa hám sonorlarǵa tamamlanǵan sózlerge

[nı], [ni] dawıslılarǵa tamamlanǵan sózlerge [n] tartımnıń úshinshi betiniń jalǵawı jalǵanǵan sózlerge qosıladı. Shıǵıs sepliginiń jalǵawlarınan [tan], [ten] aqırı

ńú

únsiz dawıssızlarǵa, [dan], [den] dawıslılarǵa, únlilerge hám awızlıq sonorlar bolǵan

[y], [l], [w], [r] tamamlanǵan sózlerge [nan], [nen]murınlıq sonorlar bolǵan [m], [n], [ń] seslerine tamamlanǵan sózlerge hám tartım jalǵawı jalǵanǵan sózlerge qosıladı.

Orın seplginiń jalǵawınan [ta], [te] aqırı únsiz dawıssızlarǵa tamamlanǵan

sózlerge, [da], [de] basqa barlıq seslerge tamamlanǵan sózlerge jalǵana beredi.

Mısallar:

Atlıq sózler betlenen sózdiń aqırǵı únsiz dawıssızlarǵa tamamlansa, birinshi hám ekinshi bette únsizlerden baslanatuǵın [pan], [pen], [sań], [seń] jalǵawları, únlilerge tamamlansa, birinshi bette únli dawıssızdan baslanatuǵın [ban], [ben] jalǵawları, sózlerdiń aqırǵı dawıslıǵa yamasa sonorlarǵa tamamlansa, birinshi bette sonordan baslanatuǵın [][] jalǵawları qosılıp únlesip keledi. Sózdiń únlige,

sonorǵa yamasa dawıslıǵa tamamlansa da, ekinshi bette únsizden baslanǵan [x jalǵawları jalǵanıp, olar óz ara únlespeydi. sonday-aq [][] seslerinen baslanǵan basqa qosımtalar da ózleriniń aldanda kelgen sesler menen dawıstıń qatnası boyınsha únlespeydi. Mısalı:

I. kóppen, azban, sawman, shopanman, ermen, suwshıman. II. kópseń, azsań, sawsań, shopansań, erseń, suwshısań.

Feyil sózler betlengende sózdiń sózdiń aqırı únsiz dawıssızǵa tamamlansa,

únsizden baslanǵan [tim], [tım], [tıń], [tiń], [tı], [ti] jalǵawları jalǵanadı: únli, sonor hám dawıslıǵa tamamlanǵan sózge únliden baslanǵan [dım], [dim], [dıń], [diń], [dı], [di] jalǵawları jalǵanadı. Mısalı:

I. taptım, esittim, jazdım, aldım, tańdım, basladım.

II. taptıń, esittiń, jazdıń, aldıń, tańdıń, basladıń.

sońındaǵı sesi menen hám sóz dizbegindegi sózlerdiń shegerasındaǵı qońsılas sesler

óz ara bir-biri menen únlesip keledi.

Sózdiń sońındaǵı sestiń oǵan qosılatuǵın suffikstiń basındaǵı qońsılas sesti dawıstıń qatnası jaǵınan ózine usatıp, únlesipkeliwine bir neshe faktler keltiremiz: [ma], [me], [ba], [be], [pa], [pe] formaları atlıq jasawshı suffiks xızmetinde jumsalǵanda yamasa feyildiń blımsız túrin jasaǵanda, qosılatuın

sóziniń sońǵı sesine qaray birde [ma], [me], birde [ba], [be] hám t. b. túrinde jalǵanadı:

[ma], [me]-dawıslılarǵa hám awızlıq sonorlarǵa, [ba], [be]-únlilerge hám murınlıq sonorlarǵa, [pa], [pe] únsizlerge tamamlanǵan sózlerge qosıladı. Mısalı:

[salma], [súzbe], [tańba], [ısıtpa], [birlespe] sıyaqlı sózler atlıq yamasa feyil xızmetinde jumsalǵanda, atalǵan qosımtalar qosılatuǵın sóziniń sońǵı sesine baǵınıp

únlesedi: [qı], [ki], [ǵı], [gi], [qısh], [kish], [ǵısh], [gish] atlıq hám kelbetlik jasawshı suffiksler xızmetinde jumsalǵanda únsiz seslerge tamamlanǵan sózge únsizden

baslanǵan [qı], [ki], [qısh], [kish] basqa seslerge tamamlanǵan sózlerge únliden baslanǵan

[ǵısh], [gish], [ǵı], [gi] formaları qosıladı. Mısalı: [ashıtqı], [túrtkú], [kergi], [gúzgú],

[azanǵı], [aldıńǵı], [atrqı], [tergish], [alǵısh], [sezgish], [sanaǵısh] hám t. b. [maq], [mek], [baq], [bek], [paq], [pek] atlıq hám háreket atı feyilin jasawshı affiksleriniń [paq], [pek]

forması únsiz dawıssızlarǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı. [baq], [bek] únlilerge hám murınlıq sonorlarǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı, [maq], [mek] awızılıq

sonorlar hám dawıslılarǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı. Mısalı: [batpaq], [toqpaq],

[qaqpaq], [dizbek], [quymaq], [sırmaq], [ilmek], [qaramaq], [aytpaq], [túrtpek], [qazbaq],

[sezbek], [tońbaq], [kómbek], [saqlanbaq], [jaymaq], [tapsırmaq], [almaq], [islemek], [jawmaq] hám t. b. [day], [dey], [tay], [tey], [ǵır], [gir], [qır], [kir] cıyaqlı kelbetliktiń suffiksleri qosılatuǵın sóziniń sońǵı sesine qaray, yaǵnıy sońǵı sesi únsiz bolsa

únsizden baslanatuǵın [tay], [tey], [qır], [kir] al basqa sesler bolsa [day], [dey], [ǵır], [gir] formaları qosıladı. Mısalı: polattay, mestey, ushqır, ótkir, maladay, muzday, kúndey,

ó zindey, sezgir, keskir, alǵır, ushqır t. b.

Joqarıda keltirilgen sózlerde ilgerili tásir dawıstıń qatnası boyınsha bolsa, sonıń menen birge túbir menen qosımtanıń shegerasında yamasa túbirdiń ortasında sesler jasalıw ornı boyınsha da ilgerili tásirge ushırap únlesedi. buǵan tómendegi faktler dáliyil bola aladı: [sa], [se] affiksleri [sh] sesine tamamlanǵan sózge

qosılsa, olar [sha], [she] bolıp aytıladı. Mı-salı: [ashsha], [ushsha], [qashsha], [keshshe]-aytılıwı: ashsa, ushsa, qashsa, keshse -jazılıwı.

ńh

Erinlik [w] dawıssızınıń tásirinen onıń sońında kelgen[ı], [i], [e] eziwlik dawıslıları sáykeslik erinlik bolıp aytıaldı. Mısalı: [qaúun], [sawun]. [táwúr],

[sáwúr], [dáwót], [gewók] -aytılıwı~ qawın, awın, sáwir, sáwir, gewek-jazılıwı.

Joqarıdaǵı mısallarda [s] sesiniń [sh] bolıp aytılıwı, [ı], [i], [e] sesleriniń [w] erinligitniń sáykes [u], [ú], [ó] bolıp aytılıwı, jasalıw ornı boyınsha únlesiw

boladı. Dawıstıń qatnası boyınsha [s], [sh] sesleriniń ekewi de únsiz dawıssızlar, al

[w], [ı], [i], [e] sesleriniń hámmesin aytqanda dawıs qatnasadı.

Sonday-aq [menen], [benen], [penen], [da], [de], [ta], [te], [ma], [me], [ba], [be], [pa],

aqpaǵulaq (aqpa qulaq), tezgúnde (tez kúnde) jerǵabasıw (jer qabısıw), alaǵanat (ala qanat) hám t. b. Bunday sóz dizbeklerinde sózlerdiń ádettegi seslik qurılısı tolıq saqlanıp bólek jazıladı.

Joqarıda keltirilgen mısallarda kóringenindey ilgerili tásir dawıs shımıldıǵınıń qatnasına baylanıslı boladı. Dawıs shımıldıǵı qatnaspaytuǵın sesleri (únsizler) únli dawıssızlar menen, dawıs shımıldıǵınıń qatnasıwı arqalı jasalǵan sesler ( dawıslı, sonor, únli dawıssızlar) dawıslı, sonor yamasa únli dawıssızlar menen tirkesip kelip, olar óz ara únlesedi. Sonday-aq geypara sesler jasalıw ornı boyınsha da ilgerili tásirge ushıraydı.

Sózdiń qurılısında yamasa sóz benen sózdiń shegerasında qońsılas seslerdiń sońǵısınıń aldıńǵısın artikulyaсiyalıq jaqtan qanday da bir belgisi jaǵınanan

ózine usatıwın yamasa dál ózindey seske aylandırıwın keyinli tásir dep aytamız.

ń9

[ǵ/g] fonemasınıń juwa [ǵ] reńkine, únsiz jińishke reńki bolǵan [k] únli jińishke

[g] reńkine aylanadı. Mısalı: [jaq]-[jaǵı], [balıq]-[balıǵı], [shórók]-shórógi], [júrók]- [júrógi], [shelek]-[shelegi], [aq]-[aǵıs], [tik]-[tigis], [jaq]-[jaǵıs], [yek]-[yegis] hám t. b.

Biraq [q/k] foneması sonor dawıssızlar menen birge dizbeklesken halda túbir sózdiń aqırında kelse, oǵan dawıslı sesten baslanǵan qosımta qosılǵan menen joqarıdaǵıday bolıp, únli [ǵ/g] fonemasına aylanbaydı. Mısalı: [xalıq]-[xalqı], kórk]-[kórki], bórk]-[bórki], dańq]-[dańqı], sarq]-[sarqıl], [dúńk]-[dúńkil], [qırq]-

[qırqıs] hám t. b. Sonday-aq [t], [s], [sh] únsizleri de bul qáde tiykarında únlilerge aylanbaydı. Mısalı:[at]-[atı], [tas]-[tası], [shash]-[shashı] bolıp, olar ózgerissiz jumsaladı. Únsiz [p] sesine tamamlanǵan sózge dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılsa, [p] sesi únli [b] sesine aylanadı, al [p] sesine tamamlanǵan sózine [up], [úp] suffiksleri jalǵansa, onda [p] sesi sonor [w] sesine aylanadı. Mısalı: [qap]-

[qabı], [sap]-[sabı], [jip]-[jibi], [sep]-[sebi], [jap]-[jabı] hám t. b. Biraq [jelpi], [gúrkildi], [serpil] usaǵan sózlerde [p] sesi dawıslı dawıslı sestiń tásiri nátiyjesinde únli [b] sesine

aylanbaydı. Buyrıq feyilleriniń aqırında kelgen [p] sesi sóylew tilinde [w] menen almasıpta aytıla beredi. Mısalı: [tap]-[taw], [sep]-[sew], [shap]-[shabıw], [qap]-

[qabıw], [tep]-[tebiw]. Ádebiy tildiń stillik ózgesheligine qaray bul sózlerdiń bir de aldıńǵıları, bir de sońǵıları jumsalıwı múmkin. Máselen, oq jawdırdı

(japtırdı emes), at shaptırım (shawdırım emes), tepkile (tewgile emes), iyt qapqan (geyde qawǵan), qawıp (qapıp emes), jawın jawdı (geyde japtı) hám t. b.

Únli [z] tamamlanǵan sózge únsiz [s] sesine baslanǵan qosımta qosılsa, [z] únli dawıssızı [s] ǵa aylanadı. Mısalı: [assın], [jassın], [bessin], [qassa], [dússin], [dussız],

[bissiz] t. b. Bulardı azsın, jazsın t. b. túrinde tolıq saqlanıp jazıladı. Joqarıdaǵı seslerdiń únlesligi sóz ishined túbir menen qosımtalardıń

arasında bolsa, onda únleslik sóz dizbegindegi sózlerdiń shegeralas sesleri ortasında da boladı. Máselen, aq at, kóp waqıt, kóp nárse, kóp adam, kóp jer, kók

japıraq sıyaqlı sóz dizbekleri awızsha sóylewde aǵ at, kób waqıt, kób nárse, kób adam, kób jer, kóg japıraq bolıp, aldıńǵı sózdiń aqırındaǵı únsiz [q/k], [p] sońǵı sózdiń basındaǵı seslerdiń tásirinen sáykes únli [ǵ/g], [b] fonemalarına aylanıp, orın almasadı. Al shek hám ara sózlerinen qáliplesken shegera sózinde únsiz k reńki

únli g reńki menen almasadı hám solay jazıladı. Biraq sarp etildi, gúrp etti, sharp etti, qırq adam, bórk aldı, dańq ákeldi sıyaqlı sóz dizbeklerinede [q], [x], [p] sesleri únlilerge aylanıp sarb etildi, gúrb etti, qırǵ adam, t. b. túrinde aytılmaydı. Kóz

sal, tez soq, júz som sıyaqlı sóz dizbekleri kós sal, tes soq, jús som túrinde sózdiń basındaǵı únsiz [s] sesiniń tásiri menen [z] ǵa aylanadı. Jazıwda bular esapqa alınbaydı.

Jasalıw ornı jaǵınan seslerdiń keyinli tásirge ushırap únlesiwine tómendegi mısallardı keltiriwge boladı.

Til aldı [n] sesine tamamlanǵan sózge erinlik [b] sesinen baslanǵan qosımta qosılsa [n] sesi erinlik [m] sesine aylanıp aytıladı. Mısalı:[janbas]-[jambas],

[janbaw]-[jambaw], [nanbaw]-[nambaw], [qanbadı]-[qambadı], [tınba]-[tımba], [minber]-

[mimber]. [nanba]-[namba] hám t. b. Házirgi qaraqalpaq tilinde túbir sóz dep sanalatuǵın [gúmbez], [súmbil], [jumbaq] sıyaqlı sózlerde kelgen eki erinlik dawıssız (m, b) óz ara

ó0

únlesedi. Bul sıyaqlı sózlerdegi [m] erinlik sesiniń jumsalıwı keyingi tásirdiń (b sesiniń) sebebinen ekeni biraz tyurkologlar tastıyıqlaydı.

Sózdiń aqırı [n] sesine tamamlanıp, oǵan [l] sesinen baslanǵan qosımta qosılsa, [n] sesi [l] ǵa aylanıp aytıladı. Mısalı: janlıq-jallıq, sanlıq-sallıq, kúnlikshi-kúllikshi, xanlıq-xallıq, jánlik-jállik t. b.

Til aldı [n] sesine tamamlanǵan sózge kishkene tillik -til alrtı [q/k], [ǵ/g] seslerinen baslanǵan qosımta qosılsa [n] sesi kishkene tillik [ń] sesine aylanıp aytıladı. Mısalı: jonqa]-[jońqa], minges]-[mińkes], sánge]-[sáńge], tonǵpa]-tońǵa],

[qonǵan]-[qońǵan], hám t. b. Bul sózlerde [n] saqlanıp jazıladı. Sonday-aq

[máńgi], [mańǵıt], [wóńge], [gúńgirt] hám t. b. sózlerdegi [ń] sesiniń jumsalıwı da

qatara qabatlasıp kelgen eki dawıssız ses dawıstıń qatnasına qaray únlespegen menen olar jasalıw jaǵınan únlesedi.

Bir tosqınlıqlı [s], [z] seslerine tamamlanǵan sózge eki tosqınlıqlı [sh] sesinen baslanǵan qosımta qosılsa, [s], [z] sesleri [sh] sesine aylanıp aytıladı.

Mısalı:[basshı]-[bashshı], [qosshı]-[qoshshı], [issheń]-[ishsheń], [quzshu]-[qushshu], [izsheń]-

[ishsheń] hám t. b. Bul mısallarda [z] sesi [sh] ǵa aylanıp aytılıwı arqalı jasalıw ornı jaǵınan únlesiw menen birge dawıstıń qatnası jaǵınan da únlesip tur:[z] únlisi [sh] usap únsizge aylanadı. jazıwda [s], [z] háripleri saqlanıp jazıladı.

Qospa sózdiń yamasa sóz dizbeginiń qurılısındaǵı sońǵı sózdiń basında [q/k], [ǵ/g] fonemaları kelse, aldıńǵı sózdiń aqırında kelgen [n]sesi [ń] sesine aylanadı:

sońǵı sózdiń basında [b] sesi kelse, aldıńǵı sózdiń aqırındaǵı [n] sesi [m] sesine aylanadı: sońǵı sózdiń basında [j] sesi kelse, aldıńǵı sózdiń aqırında kelgen [s] sesi [sh] sesine, [z]sesi [j] sesine aylanadı~ sońǵı sózdiń basında [sh] sesi kelse, aldıńǵı sózdiń aqırında kelgen [z] sesi [sh] sesine aylanıp aytıladı. Biraq házirgi qaraqalpaq tiliniń jazıwında bular esapqa alınbaydı.

kazaxkogo slova. Alma-Ata, 1988.

4.Dmitrev N. K. Stroy tyurkskix yazıkov, M. , 1962.

5.Matusevich M. I. Vvedenie v obshuyu fonetikau. M. , 1959.

6.Trubeсkoy N. S. Osnovı fonologii. M. , 2000.

7.Fonetika. Fonologiya. Grammatika. K semidesyatiletiyu A. A. Reformatkogo. M. , 1971.

8.Sherkasskiy M. A. Tyurkskiy vokalizm i singarmonizm. M. , 1965.

9.Sherbak A. M. Sravnitelnaya fonetika tyurkskix yazıkov. L. , 1970.

10.Dáwletov A. Qaraqalpaq tilinde singarmonizm. Nókis, 1993.

11.Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń seslik dúzilisi. Nókis, 1995

12.Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika. Nókis, 1999.