Túrkiy tillerde singarmonizm
.pdf
qǵ
Bul keltirilgen sózlerdegi dawıslı (ı) foneması menen dawıslı (u) foneması, dawıslı (i) foneması menen, dawıslı (ú) foneması ortasındaǵı qarım-qatnas
qanday bolsa, dawıslı [a] foneması menen dawıslı [o] foneması, dawıslı (e) yamasa dawıslı (á) foneması menen dawıslı (ó) foneması ortasındaǵı qarım-qatnasta tap sonday boladı. Bul dawıslılar menen qońsılas bolıp kelgen dawıssız fonemalar da sáykes dál sonday ózgerislerge ushıraydı. Buǵan tómendegi kestedegi mısallardı salıstıra otırıp iseniwge boladı:
erin únlesligi |
eziwlik |
tańlay únlesligi |
|
juwan |
tıs |
|
tas |
jinishke |
t1is1 |
|
t1es1 |
|
dán |
erinlik
t0us0 t0os0
t10ús10 t10ós10 d10ón10
Joqarıda biz singarmonizmniń sóz kólemindegi tutas sóz túrindegi máni ayırıwshı belgileriniń kórinisleri jóninde aytsaq, sonıń menen birge singarmonizm háreket etip turǵan sózde (buwında) sol sózdiń (buwınnıń)
qurılısındaǵı dara seside ayrıqsha fonema xızmetin atqaradı. Óytkeni, qarqalpaq tilinde jeke fonemanı ózi de sózlerdi ayırıwshı xızmetti atqara aladı. Fonemanıń bul qásiyeti mudamı bir tembrdiń ishinde máni ayırıwǵa qatnasatuǵın sesler
ortasında anıq kórinedi. Mısalı, (tas)-(tıs), (t0os0)-(t0us0), (t10ós10)-(t10ús10), (t1es1)-(t1is1)- (t1ás1ir1).
Bul jubaylas sózlerdegi dawıslı fonemalar birgelikli juwan, birgelikli jińishke, birgelikli erinlik, birgelikli eziwlik túrindegi birdey tembrdegi dawıslılar bolıp, ol sózlerdiń ayırmashılıǵın boldırıp turǵan dawıslılardıń fonemalıq (máni ayırıwshılıq) belgisi olardıń ashıq, qısıq ekenligi bolıp tabıladı. Al dawıssız fonemalar bolsa, keltirilgen jubaylas sózlerde mánisin
ózgertiwge qatnaspaydı. Bunı transkripсiyada dawıssızlardı birdey tańbalaw arqalı ańlatamız. Salıstırıń:(tas)-(tıs), (t0os0)-(t0us0), (t10ós10)-(t10ús10). Kórinip turǵanındayaq jubaylas sózlerdiń dawıslıları orın almasqan menen dawıssızları ózgerissiz
qalǵan. Biraq búytipfonemalardıń birdey fonetikalıq jaǵdayda óz ara qarama-qarsı qoyılıwı oǵada sheklengen boladı. Hár túrli tembrdegi sózlerdiń qurılısındaǵı dawıslılardı onday etip qarama-qarsı qoya almaymız. Sebebi, onday jaǵdayda singarmonizmniń sóz kólemindegi juwan-jinishke, eziwlik-erinlik túrindegi máni ayırıwshı belgileri sike túsedi. Dawıssız fonemalar da tap usınday birdey fonetikalıq jaǵdayda kelgen ózinen basqa fonemaǵa qarama-qarsı qoyılıwı arqalı sózlerdiń mánisin ózgertedi. Mısalı:[tas]-[qas], [d0os0]-[t0os0], [s10ón10]-[j10ón10]. Bul sózlerde[t]-[q], [d]-[t], [s10]-[z0] tikkeley bir-biri menen qarama-qarsı qoyıladı. Al
qalǵan fonemalar (dawıslı hám aqırǵı dawıssız) bul jubaylas sózlerdiń ekewinde de birgelikli reńkte jumsaladı. Solay etip dawıslılar da, dawıssızlar da birdey
fonetikalıq jaǵdaylarda (birgelikli tembrdegi buwında) kelip, óz ara almasıp, sol arqalı sózlerdiń mánisin ózgertedi. Bul haqıyqat segmentlik-fonologiyalıq xızmet bolıp tabıladı. Solay etip qaraqalpaq tilinde buwın da, buwın qurılısındaǵı dara seste fonemalıq (máni ayırıwshılıq) xızmet atqara beredi.
Dawıslılar singarmonizmi
8-lekсiya
1.Dawıslılardıń tańlay únlesligi.
2.Dawıslılardıń erin únlesligi.
Eki yamasa onnan da kóp buwınlı sózlerde sońǵı buwınlardaǵı dawıslılardıń birinshi buwınındaǵı dawıslı sesten ǵárezli halda keliwi dawıslılardıń ilgerli
tásiriniń nátiyjesi bolıp tabıladı. Birinshi buwınındaǵı dawıslı sestiń sońǵı buwınlarındaǵı dawıslılardı juwan jinishkeligi, erinlik-eziwlik bolıwı jaǵınan
ózine usatıwı, solay etip kóp buwınlı sózlerdegi dawıslı seslerdiń óz ara únlesip keliwi dawıslılar singarmonizminiń bir kórinisi boladı. A. M. Sherbaktıń aytıwınsha dawıslılar singarmonizmi sóz mánisin fonetikalıq jol menen ańlatıw
ǵq
zárúrliginen kelip shıqqan . Sóz benen sózdiń shegarasın belgilewde, sózdi bir pútin seslik kompleks sıpatında sóz dizbeginen gápten ajıratıp alıwda dawıslılar
singarmonizmi sózdiń ishinde bolatuǵın qubılıs. Máselen, sózdiń birinshi buwınında juwan dawıslı kelse, sońǵı barlıq buwınlarda juwan dawıslılar keledi. Al sózdiń birinshi buwınında jinishke dawıslı kelse, sońǵı barlıq buwınlarda jinishke dawıslılar keledi. Bunday tásir qońsılas ekinshi sózge ótip ketpeydi.
Túrkiy tillerde, sonıq ishinde qaraqalpaq tilinde de, dawıslılar singarmonizmi eki túrli kóriniste iske asadı: birinshiden, buwın qurılısındaǵı dawıslılardıń juwan hám jińishkeligine jaǵınan únlesip keliwi arqalı (tańlay
únlesligi)~ ekinshiden, buwın qurılısındaǵı dawıslılardıń erinlik hám eziwlik bolıp únlesiwi arqalı (erin únlesligi)~ Solay etip dawıslılar singarmonizmi
tańlay únlesligi hám erin únlesligi bir bólek bas-basına ómir súrmeydi. Kersinshe, dawıslılar singarmonizminiń bul eki kórinisi de bir supersegmentlik qurbılıs retinde sóz qurılısındaǵı sesler arqalı buwınlarda júzege shıǵadı. Mısalı:
[aǵashlıq], [tereklik], [qulqun], [úrgún]. Bul sózlerde dawıslılar birgelikli juwan yamasa birgelikli jińishke bolıp keliwi menen birlikte tap sol sózlerdiń ózlerindegi
dawıslılar birgelikli eziwlik hám birgelikli erinlik bolıp keledi. Sonlıqtan da tańlay únlesligi hám erin únlesligi haqqında ayrıqsha sóz etilgende bayanlawǵa qolaylı bolıwı esapqa alınadı.
Haqıyqatında da dawıslılar singarmonizmine muwapıq kóp buwınlı sózlerdiń qurılısındaǵı buwınlar juwan bolıp keliwi menen birge, sonday-aq olar birgelikli eziwlik, ya birgelikli erinlik túrinde ǵana ushırasıwı kerek. Jinishke bolıwı
menen birge olar sonday-aq olar birgelikli eziwlik, ya birgelikli erinlik túrinde
ǵq Sherbak A. M. Sravnitelnaya fonetika tyurkskix yazıkov. L. , 1970, 4-bet.
|
|
qń |
|
|
|
ǵana jumsalıwı kerek. Solay etip dawıslılar singarmonizmine sáykes kóp buwınlı |
|
||||
sózlerdiń qurılısındaǵı buwınlar birgelikli juwan-eziwlik, birgelikli juwan- |
|
||||
erinlik, birgelikli jinishke-erinlik, birgelikli jinishke-eziwlik túrde |
|
|
|||
ushırasıwı kerek. Bul dawıslılar singarmonizmi ushın eń ideal jaǵday. Bunday |
|
||||
bolıp singarmonizmi eń rawajlanǵan tillerdiń qaratına qırǵız tilin jatqarıw |
|
||||
múmkin. |
|
|
|
|
|
Házirgi qaraqalpaq tilinde dawıslılar singarmonizminiń kórinisin |
|
||||
joqarıdaǵıday ideal jaǵdayda dep aytıwǵa bolmaydı. Sebebi qaraqalpaq tilinde kóp |
|
||||
buwınlı sózlerde tańlay únlesligi tolıq saqlanǵan menen erin únlesligi tolıq |
|
||||
saqlanbaydı. Máselen, [aǵalarımızǵa], [inilerimizge] túrinde kóp uwınlı túbir hám |
|
||||
dórendi sózlerde dawıslılar birgelikli juwan ya |
|
birgelikli jinishke túrinde |
|||
ushırasadı. Dawıslılardıń tańlay únlesligi túrkiy tillerde eń kem en jayǵan hám |
|
||||
turaqlı fonetikalıq qubılıs. A. M. Sherbaktıń baqlawınsha, qarayım, ózbek |
|
||||
tillerinen basqa barlıq túrkiy tillerde dawıslılardıń tańlay únlesligi bayqaladı. |
|
||||
Q arayım tilinde dawıslılardıń tańlay únlesligi dawıssızlardıń únlesligi menen |
|
||||
almasqan, al ózbek tilinde bolsa túrkiy emes tillerdiń tásiri nátiyjesinde tańlay |
|
||||
únlesligi pútkilley joǵalǵan. Qaraqalpaq tilinde ayırım sózlerdiń dawıslılardıń |
|
||||
tańlay únlesliginiń buzılıw jaǵdayı ushırasadı. Dawıslılardıń tańlay |
|
|
|||
únlesliginiń buzılıwı basqa da túrkiy tillerde ushırasadı. Mısalı, túrkmen |
|
||||
tilinde (dialektinde) [gáládurın], [galdurin]-»kiyatırman», [biládur], [bildur]- «biledi», |
|
||||
[bármaydur]-»bermeydi», [bilmáyduran]-bilmeydi, gaguz tilinde [alyák]- |
|
||||
«aladı», [gályorum]-»kelemen» sózleri, túrk tilinde [i], [ki], [yor], [dash], [gil], [istan] |
|
||||
qosımtaları, qumıq tilinde [lar], [ıdız], [ıǵnız], [lıq], [lı], [maq] qosımtaları, chuvash |
|
||||
tilinde [sám], [i], [e] qosımtaları dawıslılardıń tańlay únlesligine baǵınbaydı. |
|
||||
Uyǵır tilinde |
|
|
|
|
|
seplik |
jalǵawları |
(ni, nin, din, tim) |
betlik |
almasıǵınıń |
qosımtaları |
(mán, sán, miz, siz) kelbetliktiń |
qosımtaları (dák, siz) atlıq qosımtası (si, san), |
|
|||
qatarlıq sannıń (insi) jıynaqlaw sannıń (lán) kelbetlik feyillerdiń(qiǵan) buyrıq |
|
||||
meyildiń 3- betiniń (sun) ótken máháldiń kóplik túriniń 1-betiniń (duk) |
|
||||
qosımtaları kelbetlik dóretiwshi qosımta (diki, duz) predikativlik kórsetkishi hám |
|
||||
t. b. singarmoniyalıq variantlarına iye emes. Sonlıqtan olar túbir menen únlese bermeydi degen sóz.
Joqarıda atalǵan túrkiy tilleri sıyaqlı házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde de jumsalıp júrgen barlıq sózler tańlay únlesligi nızamına baǵınıp, birgelikli
juwan ya birgelikli jinishke bolıp kele bermeydi, ádewir sandaǵı sózlerde juwan hám jinishke buwınlar aralasıp keledi. N. A. Baskaqovtıń izertlewleri boyınsha tańlay
únlesligine baǵınbaytuǵın sózlerdiń kópshiligi túrkiy tillerge basqa tillerden
kirip kelgen sózler yamasa eki (siyrek jaǵdayda úsh) túbirden quralǵan qospa sózler bolıp tabıladı. Mısalı: ádiraspan, Ádenbay, áteshtan, biyday, Berdaq, Begjan, górqaw, gúzar, Gúlzar, gúman, gúnjara, Gúljan, gúwalıq, elat, jigirma, Zulfiya, ilham, imkaniyat, imtixan, inabat, inam, keyisnama, kelsap, Keńesbay, kerbaz, kespas, kisapır, kitap, qoshırey, qudiret, maqset, mehriban, nárenjan, pátiwa, pátiya, periyzat, raxmet, tábiyat, tárbiya, xızmet usaǵan sózler shıǵısı jaǵınan arab, parsı
qó |
|
tillerinen kirgen sózler yamasa eki túbirdiń birigiwinen jasalǵan qospa sózler |
|
bolıp tabıladı. Sonday-aq orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden |
|
kirgen sózlerde dawıslılardıń tańlay únlesligi nızamına baǵına bermeydi. Mısalı, |
|
akademik, anketa, aspirant, banket, general, desant, Erevan, kreslo, lenta, opera, renta |
|
h. t. b. |
|
Joqarıdaǵı sıyaqlı tańlay únlesligi menen únlespegen juwanlı-jińishkeligi |
|
aralas buwınlı sózlerge qosımtalardıń juwan yamasa jinishke variantlarınıń |
|
qosılıwı ol sózlerdiń sońǵı buwınınıń juwan ya jinishkeligine baylanıslı |
|
boladı. Eger de sózdiń aqırı juwan buwınlı bolsa, qosımtanıń juwan sıńarı |
|
qosıladı, eger de sózdiń aqırı jinishke buwınlı bolsa, qosımtanıń jinishke |
|
variantı qosıladı. Mısalı: kitaplar, biydaylıq, tárbiyashı, guwalıq, jigirmalap, |
|
itibarǵa, insapsız, insansań, operaǵa, aspiranttı sıyaqlı sózlerdiń túbirleriniń |
|
sońǵı buwını juwan bolǵanlıqtan qosımtalardıń juwan sıńarları qosılıp tur~ |
|
maqsetler, qudiretli, xızmetshi, qoshireylik, muǵallimge, raxmeti |
sıyaqlı |
túbirlerdiń sońǵı buwını jinishke bolǵanlıqtan, qosımtalardıń jinishke |
|
sıńarları jalǵanıp tur. |
|
Geypara sóz dóretiwshi qosımtalar (suffiksler) túbir sózdiń juwan |
ya |
jinishkeligine qaramastan, tańlay únlesligi boyınsha únlespesten-aq qosıla beredi. |
|
Máselen: dawılpaz, jalaxor, asxana, Qaraqalpaqstan, suwat, qarızdar sózlerinde juwan |
|
buwınlı qosımtalar túbirge tańlay únlesligine muwapıq juwan buwınlı túbirlerge |
|
qosılıp tursa, jemxor, ilimpaz, kárxana, Ózbekstan, elat, beldar sózlerinde juwan |
|
buwınlı sol qosımtalar jinishke buwınlı túbirlerge qosılıp, tańlay únlesligi |
|
nızamı buzılıp tur. Sonday-aq alılgóy, talapker, salıkesh, materializm, idealist |
|
sózlerinde jinishke buwınlı qosımtalar juwan túbirge qosılıp tur. Solay etip |
|
ayırım jaǵdaylarda jinishke buwınlı sózlerge juwan buwınlı qosımta, juwan |
|
buwınlı sózlerge jinishke buwınlı qosımta qosıladı. Sebebi qaraqalpaq tilinde |
|
[paz], [xor], [xana], [stan], [at], [dar] usaǵan juwan buwınlı suffikslerdiń jinishke |
|
variantları [góy], [ker], [kesh], [ist], [izm] sıyaqlı jinishke suffikslerdiń juwan |
|
variantları joq. Qosımtalardıń bunday variantsız bolıp keliwi, solay etip |
|
dawıssızlardıń tanlay únlesliginiń saqlanbawıtúrkiy tilleriniń ózleriniń |
|
túpkilikli qosımtaları ushın tán jaǵday emes. Dawıslılardıń tańlay únlesligine |
|
sáykes kelmeytuǵın joqarıdaǵı variantsız bolıp keliwine názer awdarsaq, olardıń da |
|
singarmonizmi joq sistemaǵa jatatuǵın tillerden awısqan qosımtalar ekenin bayqaw |
|
qıyın emes. |
|
Házirgi qaraqalpaq tilinde kóp buwınlı sózlerde dawıslılar (anıǵıraǵı tutas |
|
buwınlar) tańlay únlesligi boyınsha únlesip keliw menen birlikte erin únlesligi |
|
boyınsha da únlesedi. Tańday únlesligi qaraqalpaq tilindegi dawıslılar hám buwın |
|
quramındaǵı dawıssızlar tolıq qatnasıp, hesh bir forma onnan tısqarı da |
|
qalmaytuǵın bolsa, erin únlesliginiń tásir etiw kólemi onday emes. Birinshiden, |
|
erin únlesliginiń tásirine barlıq dawıssızlar ushıray bermeydi. Erin únlesligine |
|
beriletuǵın dawıslılar tek qısıq, eziwlik dawıslılar bolǵan [ı], [i], [e] fonemaları |
|
bolıp tabıladı. Ekinshiden, kóp buwınlı sózlerde erin únlesligi menen únlesken |
|
buwınlardıń hámmesinde bastan ayaǵınan shekem bul únlesliktin tásir etiw kúshi |
|
qú
menen taralıw órisi teńdey dárejede bolmaydı. Erin únlesliginiń tásiri sońǵı buwınlarda kem-kem hálsireydi hám ol tásir keyingi buwınlarda pútkilley joyıladı. Mısalı, salıstırıń:[kúlkú]-[kúlkúmiz]-[kúlkúmizdi], [bulqun]-[bulqunı]-[bulqunımız]. Sonlıqtan dawıslılar singarmonizmininń bul eki kórinisin óz ara salıstıra
otırıp, tańlay únlesligin tolıq únleslik, erin únlesligin jartılaw únleslik dewge boladı.
Dawıslılar singarmonizmine baylanıslı terminlerdiń jumsalıwına anıqlıq kirgiziw talap etiledi. K. Ubaydullaev «sózlerdegi dawıslılardıń bastan ayaq
birgelikli ya gileń juwan, yamasa gileń jinishke bolıp (keliwine) aytılıwına singarmonizm»ǵń deydi. Onıń aytıwı boyınsha: «Eziwlik dawıslılardan soń da,
erinlik dawıslılardan soń da (orfografiyalıq normanı eske alǵanda) eziwlik dawıslıları sózdiń keyingi buwınlarında kele beredi. Mısalı~ xalıq, balıq,
qurılıs, óndiris, paxtashılıq, kútin, ótin, qora, úlken, kishkene, kútá, gúllan, júdá
h. t. b. , eziwlik dawıslılardan á sesi báxár, máhál, sáhár, kútá, gúllan, júdá gúllán h. t. b. usaǵan sózlerdiń aqırǵı buwınlarında kele beredi, al ádiraspan, Ábdikerim, ádirá
sıyaqlı sózlerdiń úshinshi buwınlarında da dawıslı á sesi gezlesedi». Bul aytılǵan pikirdi qáte dep aytıwǵa bolmaydı. Biraq bul jerde keltirilgen mısallar aytılǵan pikirlerdi tolıq tastıyıqlay bermeydi. Máselen, «Erinlik dawıslılardan soń da, eziwlik dawıslılardan soń da (imla qádelerin eske alǵanda) eziwlik dawıslıları sózdiń keyingi buwınlarında kele beredi» degen pikirden keyin onıń mısallar menen tastıyıqlaw maqsetinde qurılıs, kútin, ótin, óndris, úlken sózlerdi keltiriwi shınlıqqa sáykes kelmeydi.
Q araqalpaq tiliniń imla qádeleri tiykarında bul atalǵan aytılǵan sózlerdiń sońǵı buwınlarında eziwlik dawıslılar jazılǵanı menen (bul jerdegi shártli túrde qabıl etilgen jazıwǵa súyeniwdiń ózi nadurıs) haqıyqat izertlew obekti bolıp sanatauǵın janlı sóylew tilinde tańlay únlesligi tásirinen tısqarı, sonıń menen birge erin únlesligi anıq bayqaladı hám qurılıs, óndiris, kútin, ótin, úlken sózlerdiń buwınında qısıq eziwlik ı, i, e dawıslıları jazılǵanı menen janlı
sóylew tilinde olar sáykes erinlik dawıslılar bolǵan [u], [ú], [ó] túrinde aytılatuǵının bayqaw qıyın emes.
K. Ubaydullaev dawıslılar únlesligin «eziw únlesligi (palatallıq attarkсiya yamasa lingvallıq singarmonizm)» hám «erin únlesligi (labiallıq attrakсiya yamasa labiallıq singarmonizm)» dep bóliwin de tolıq maqullaw qıyın. Onıń aytıwınsha:
« . . . birinshi buwındaǵı dawıslınıń tásirine qaray qalǵan buwınlardaǵı dawıslılardıń gileń juwan ya gileń jinishke bolıp hám dáslepki buwınnan basqa buwınlarda erinlik dawıslılar kelmey, eziwlik dawıslılar keliwi eziw únlesligi dep ataladı». Bul jerde shınında tańlay únleslrigi menen erin únlesligi shatastırılǵanlıǵı kórinip tur. Tańlay únlesligi mánisinde avtor tárepinen «eziw
únlesligi» degen termin alınǵan. Bul terminniń usı jerde ańlatıp turǵan mánisi pikirdi tastıyıqlamay tur. «Eziw únlesligi» túsinigi «gileń juwan yamasa gileń jinishke» buwınlar, taǵı da «erinlik dawıslılar emes, eziwlik dawıslılardıń keliwi» «zorlap»birlestirilgen. Haqıqatında gileń juwan yamasa gileń jinishke
ǵń Ubaydullaev K. Qaraqalpaq tili boyınsha tańlamalı miynetleri. 114-b.
qw
buwınlardıń bir sózdiń qurılısında keliwi ya eziwlik halında yamasa erinlik halında ǵana bolatuǵın (olar ekewiniń birge júretuǵının) esten shıǵarıwǵa bolmaydı. Juwan buwın sonıń menen birge ya eziwlik, ya erinlik bolıp keledi. Sonday-aq jinishke buwında ya eziwlik, ya erinlik halda ǵana ushırasadı. Al bul qubılıstıń turaqlı yamasa ózgermeli bolıwı - pútkilley basqa másele. Sonlıqtan da dawıslılardıń singarmonizmin eziw únlesligi jáne erin únlesligi dep bóliwde
terminologiyalıq jaqtan da, ámeliy hám teoriyalıq jaqtan da maqullawǵa bolmaydı. Tańlay únlesligi boyınsha buwınlar birde birgelikli juwan, birde birgelikli
jinishke bolıp keledi. Al erin únlesligi boyınsha bunday birgelikli (únleslik) qatań saqlanbaǵanı menen qubılıs, óndiris, eútin, ótin, úlken usaǵan sózlerdiń
ekinshi buwınlarında eziwlik dawıslı háripleri (ı, e, i) jazılǵanı menen tábiyǵıy sóylew shınında olardıń erinlik dawıslılar (u, ú, ó) ekenin, solay etip [qurulı0s], [wondúri0s], [kú1tú1n], [wo1tún], [úlkón] bolıp aytılatuǵının biykarlaw qıyın.
Artikulyaсiyalıq jaqtan tańlay únlesligi dep júrgizgenimiz shınında jinishke dawıslılardı aytqanda tildiń alǵa hám artqa jıljıw jaǵdayı menen, erin únlesligi
dep júrgizgenimiz erinlik dawıslılardı aytqanda erinniń alǵa úyiriliw hám eziwlik dawıslılardı aytqanda artqa tartılıw jaǵdayı menen tikkeley baylanıslı boladı. Sonlıqtan da artikulaсiyalıq jaqtan háreketsheń sóylew aǵzaların basshılıqqa alǵan halda tańlay únlesligin tillik (lingvallıq) erin únlesligin sol
óziniń qálpinde erin (labiallıq) únlesligi dep alıw múmkin emes. Biraq
qáliplesken tańlay únlesligi terminin ózgerte beriwdiń zıyanlı ekenin esapqa alıp, bul jumısta tillik únleslikti tańlay únlesligi qálpinde qaldırıwdı maqul kórdik.
Sonday-aq erinniń qatnasına qaray dawıslılardıń erinlik, eziwlik bolıp bóliniwin hám tildiń qatnasına qaray juwan, jinishke bolıp bóliniwin eske ala otırıp, olardı singarmonizm boyınsha endi birgelikdi juwan ya birgelikli jinishke bolıp keliwin ańlatıw ushın «eziw únlesligi» terminin qollanıw aqılǵa maqul kelmeydi. Eziwlik dawıslılardıń jubayı erinlik dawıslılar bolatuǵının esapqa alsaq, eziwlik dawıslılar bolatuǵının ózleri de sonday-aq erinlik dawıslılar da óz ishine taǵı da juwan, jinishke bolıp bólinetuǵının eske alsaq, «eziw únlesligi» termininiń lingvallıq singarmonizm mánisinde qollanıwdıń orınlı emesligine iseniwge boladı.
Usı dáwirge shekem dawıslılardıń erin únlesligi degende tek bir tárepleme birinshi buwındaǵı erinlik dawıslılardıń ekinshi buwınındaǵı qısıq
dawıslılardıń erinlik bolıp keliwin talap etiw túsinilip kelgen bolsa, endi dawıslılardıń labiallıq singarmonizmin kóbirek kólemde túsiniw kerek dep oylaymız. Birinshiden, dawıslılardıń labiallıq singar-monizmi eki túrli kóriniste boladı~ erinlik (qulqun, kúlkú, bólók) hám eziwlik(bala, sálem, kelin) ekinshiden, labiallıq singarmonizm bir buwınlı sózlerde erinlik dawıslılar menen qońsılas kelgen dawıslılar ortasında mudamı hám turaqlı túrde kórinedi.
Házirgi qaraqalpaq tilinde ashıq dawıslılar bolǵan [a], [á] erin únlesliginen tısqarı qaladı. Bul dawıslılarǵa labiallıq dawıslılar tásir etpeydi. Birinshi
buwında erinlik dawıslılar keliwine qaramastan ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarda ashıq eziwlik[a], [á] jumsala beredi. Mısalı, [polat], [qulaq], [quraq], [qutan], [kútá] hám
qh
t. b. Biraq bunday jaǵdaylarda tańlay únlesligi qatań saqlanadı: juwan [á] tek aldıńǵı buwında jinishke erinlik dawıslı kelgen jaǵdayda ǵana jumsaladı. Bul tártiptiń qatań saqlanıwı qaraqalpaq tilinde dawıslılar singarmonizminde lingvallıq singarmonizmniń jetekshi orın tutatuǵınlıǵın ańlatadı.
Qaraqalpaq tilinde dawıslılardıń labiallıq singarmo-nizmi degennen birinshi buwındaǵı erinlik dawıslılardıń ekinshi buwınındaǵı qısıq eziwlik dawıslılardı sáykes erin-lik dawıslılarǵa aylandırılıwı túsiniledi. Sol dawıslı-lardıń ózleri erin únlesligi boyınsha únlesip keliw menen tańlay
únlesligi menen de únlesip turadı. Óytkeni erinlik dawıslılardıń ózleri ya juwan, ya jinishke túrinde ǵana ushı-rasadı. Erin únlesligin ańlatatuǵın óz aldına seslik birlikler joq, onday bolıwı múmkin de emes. Mısalı, [q0ul0qun0], [k10úl10kú] sózlerinde dawıslılar erin únlesligi boyınsha da, tańlay únlesligi boyınsha da
únlesip tur: [qulun] juwan buwınlı, [kúlkú] - jinishke buwınlı. Tap usınday
pikirdi [balıq], [bala], [bálent], [gilem] sózleri jóninde de aytıwǵa boladı:[balıq], [bala] - juwan buwınlı [bálent], [gilem] jinishke buwınlı. Sonday-aq bul sózlerdiń bárinde buwınları-birgelikli eziwlik bolıp kelgen. Solay etip tańlay únleslgii boyınsha
erinlik hám eziwlik bolıp keledi. Bul dawıslılar singarmonizmniń kórinisi bolıp tabıladı.
Házirgi qaraqalpaq tilinde dawıslılar singarmonizmin ańlatıwshı keste.
Sońǵı buwın- |
|
lardaǵı dawıs- |
|
lılar |
Sózler |
Birinshi bu- |
|
wındaǵı dawıs- |
|
lılar |
|
a |
bala, atız |
ı |
ılaq, ıdıs |
o |
qonaq, qonuq |
u |
bulaq, tuxum |
á |
sháhár, ádis, bálent |
i |
irát, bilim, tilek |
e |
dúkán, jelim, terek |
ó |
kólúk, tósók |
ú |
júdá, gúrtúk |
Dawıslılar singarmonizmin ańlatatuǵın kesteden kórinip turǵanınday-aq birinshi buwında juwan erinlik dawıslıları bolǵan [o] yamasa [u] foneması kelse, ekinshi buwındaǵı eziwlik [ı] dawıslısı erinlik [u] dawıslı fonemasına aynalıp aytıladı: birinshi buwında jinishke erinlik dawıslıları bolǵan [ó] yamasa [ú] foneması kelse, ekinshi buwındaǵı eziwlik [i] yamasa [e] dawıslısı sáykes erinlik
[u], [ó] fonemalarına aynaladı. Mısalı: [qosuq], [worın], [qoqum], [toqum], [toǵuz],
q9 |
|
[qulun], [julun], [ quduq], [kólúk], [wógúz], [gúdú], [úkú], [tútún], [júrók], |
|
[wózók], [shórók], [bóróu] usaǵan túbir sóz-lerdiń ekinshi buwınında, [wotun], |
|
[qolum], [jolum], [tbólók], [bólúk], [tógún], [wónúm], [kúlkú], [súrgú]sıyaqlı |
|
dórendi sózlerdegi qosımtalarda awızsha sóylew tilinde |
erinlik dawıslılar |
aytıladı. Biraq olar jazıwda házirgi imla |
qádeleri tiykarında |
qosıq, orın, qoqım, toqım, toǵız, julın, qudıq, kólik, ógiz, gúdi, úki, tútin, júrek, gúrek, ózek, |
|
||
shórek, bólek, bórek, otın, qolım, jolım, bólek, bólik, tógin, ónim, kúlki, súrgi túrinde |
|
||
erin únlesligi sáwlelenbegen halda ekinshi buwında eziwlik [ı], [i], [e] háripleri arqalı |
|
||
jazıladı. Al úshinshi buwındaǵı qısıq eziwlik dawıslılarǵa erin únlesliginiń |
|
||
tásiri |
páseńleydi. |
Salıstırıń:[qulun]-[qulunı0], [julun]-[julunı0], |
[julqun]- |
[julqunı0p], [júrók]-[júrógi0] hám t. b. Bul sózlerde ekinshi buwındaǵı erinlik |
|
||
dawıslılardıń tásiri menen erinlik dawıslı fonemaǵa aynalıp aytılsa, úshinshi |
|
||
buwındaǵı qısıq eziwlik dawıslılar turaqsız halda birde erinlik tús alıp, birde |
|
||
«taza» eziwlik halında aytıladı. Al tórtinshi hám onnan sońǵı buwınlardaǵı qısıq |
|
||
eziwlik dawıslı fonemalarǵa erin únlesliginiń tásiri birotala joyıladı. Mısalı, |
|
||
salıstırıń:[qulun]-[qulun0]-[qulunı0mız], [julun]-[julunı0]-[julu-nı0mız] hám t. b. |
|
||
|
Dawıslılardıń singarmonizmi menen olardıń sózlerin-degi |
túrli |
|
fonetikalıq jaǵdaylarında jumsalıw qubılısı tıǵız baylanıslı boladı.
Q araqalpaq tilinde dawıslı fonemalardıń hámmesi bir buwınlı sózlerde hám kóp buwınlı sózlerdiń birinshi buwınında jumsala beredi. Al kóp buwınlı sózlerdiń sońǵı buwınlarında dawıslı fonemalar sheklengen halda jumsaladı. Sońǵı buwınlarda qanday dawıslı fonemanıń jumsalıwı birinshi buwındaǵı dawıslı fonemanıń sıpatına baylanıslı boladı. Joqarıda keltirilgen mısallardan hám dawıslılar singarmonizmin ańlatıwshı kesteden kóringendey-aq birinshi buwında juwan dawıslı bolsa, ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarda da juwan dawıslı keledi: birinshi buwında jińishke dawıslı bolsa sońǵı buwınlarda da jińishke dawıslı boladı: birinshi buwında erinlik dawıslı kelse , ekinshi buwındaǵı [ı], [i], [e] eziwlik dawıslı fonemaları sáykes erinlik [u], [ú], [ó] dawıslı fonemalarına aylanıp
aytıladı. (kestede qosıw belgisi dóńgelekke alınǵan qatarlar). Házirgi qaraqalpaq tilindegi [átkónshek], [áteshkúr], [átshók], [bayǵus], [dástúr], [jadigóy], [jelqom],
[zárúr], [kamzol], [maqluq], [maxmut], [kátquda], [yesersoq] usaǵan sırttan kirgen yamasa qospa sózlerdi esapqa almaǵanda erinlik buwın eziwlik buwınna keyin jumsalmaydı.
Solay etip túpkilikli sózlerdiń birinshi buwınınan basqa, sońǵı buwınlarda erinlik dawıslılar joqarıda aytılǵanınday-aq sheklengen jaǵdayda ǵana erinlik singarmonizmi kóleminde jumsaladı. Al olardıń ishinde erinlik [o] foneması birinshi buwınnan basqa sońǵı buwınlarda pútkilley jumsalmaydı.
Erinlik dawıslılardıń sońǵı buwınlarındaǵı shekleniw-shiligi qos erinlik
[w] dawıssızınıń tásiri nátiyjesinde saplastırıladı. Anıǵıraq aytqanda, qos erinlik [w] dawıssızı ózi menen qońsılas kelgen eziwlik dawıslılardı sáykes erinlik dawıslılarǵa aylandıradı: ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarda jumsalǵan erinlik dawıssız [w] foneması óziniń aldında kelgen eziwlik [ı], [i] dawıslı fonemaların sáykes erinlik [u], [ú] fonemalarına aylandıradı. Mısalı,
[aluw], [woquw], [júrúw], [bilúw], [atqaruw], [jetkerúw] Sonday-aq sońǵı buwınlarda
ń0
erinlik [w] dawıssız fonemasınıń sońında qısıq eziwlik [ı], [i], [e] dawıslı fonemaları kelgende birinshi buwındaǵı dawıslınıń erinlik yamasa eziwlik bolıwına qaramastan sáykes [u], [ú], [ó] erinlik dawıslılarına aylanıp aytıladı.
Mısalı~[juwun], [jawun], [jasawul], [qosuwus], [dawur], [gúwúl], [súgúwúr], [dáwót],
[súwón], [júwón] hám t. b. Bul mısallarda birinshi buwında erinlik dawıslıları kelip, onıń ústine sońǵı buwınlardaǵı qońsılas erinlik dawıssızlardıń tásirine ushıraǵanlıqtan [juwun], [qosuwus], [gúwúl] sózleri-nde birinshi buwında eziwlik dawıslılar kelgen sózlerge qaraǵanda erin únlesliginiń tásiriniń kúshlirek
ekenligi bayqaladı.
Qaraqalpaq tilinde dawıslılardıń erin únlesligi jóninde sóz etkende S. E. Malovtıńǵó bul haqqındaǵı aytqan pikirlerin eske almawǵa bolmaydı. Onıń baqlawınsha túbirdegi erinlik dawıslılar qosımtadaǵı dawıslılarǵa sezilerli dárejede tásir etedi. Bul jaǵınan qaraqalpaq tili noǵay, qazaq tillerine sonday-aq shaması, altay tiline de oǵada usaydı. S. E. Malovtıń aytıwınsha: túbirdegi juwan erinlik dawıslılar bolǵan [u], [o] fonemaları qosımtadaǵı ashıq dawıslılardı erinlikles-tirmeydi~ egerde túbirde jińishke erinlik dawıslılar bolǵan [ó], [ú] fonemaları kelse, qosımtadaǵı ashıq dawıslını erinliklestirmeydi. Al qosımtada
qısıq dawıslılar kelse, túbirdegi juwan erinlik dawıslılar bolǵan [u], [o] fonemalarıda jińishke erinlikler bolǵan [ó], [ú] fonemaları da qosımtadaǵı dawıslılardı erinliklestiredi. Bul jerde S. E. Malovtıń «qosımtadaǵı ashıq dawıslılardı túbirdegi [ó] yamasa [ú] erinliklestiredi» degen pikirin talqılawǵa
tuwra keledi. Bishziń túsinigimiz she, sonday-aq túrli eksperimental maǵlıwmatlardıń tasıtyıqlawı boyınsha házirgi qaraqalpaq tilinde ashıq eziwlik
fonemaları tek ekewi: [a] hám [á]. Al S. E. Malov tastıyıqlap otırǵan [e] dawıslılsın ashıq fonema dewge barlıq fonetikalıq hám fonologiyalıq maǵlıwmatlar qarsı keledi. Shınında [e] qısıq dawıslı fonema. Bul fonemanıń házirgi
qaraqalpaq tilinde qısıq, til aldı, eziwlik ekenligi sóylew aǵzalarınıń jay baqlawımız arqalı da, túrli eksperimental izertlewler arqalı da tolıq
tastıyıqlSa onnd lıı. qtan eger de [e] fonemasın ashıq fonema demeytuǵın bolsaq, onda
« qosımtadaǵı ashıq dawıslılardı túbirdegi [ó], [ú], erinliklestiredi». degen pikirdi biykarlawǵa tuwrı keledi. Sonda erin únlesligi menen únlesetuǵın tek
qısıq dawıslılar bolıp ǵana shıǵadı. Mısalı:[qulqun], [tolqun], [úrgún], [tórkún] sózleriniń ekinshi buwındaǵı qısıq dawıslılar hám ol tutas buwınlar qanday bolıp únlesse [bórgó], [jórgók], [gúrók], [júrók] sózlerdiń ekinshi buwında-ǵı dawıslı da tap sonday bolıp únlesedi. Bunıń ózi de taǵı bir mártebe [e] fonemasınıń qısıq dawıslı fonema ekenligin ańlatadı. Sebebi, qısıq [y] hám [i] dawıslıları menen birdey dárejede bunday ózgeriske ushırawı tosınan bolǵan jaǵday emes. Al bul [e] fonemasın qısıq [y] hám [i] dawıslıları menen jaqınlastıratuǵın belgi bolıp esaplanadı.
Dawıssızlar singarmonizmi
ǵó Malov S. E. Zametki o karakalpakskom yazıke. 13-15-b. b.
ńá
9-lekсiya
1.Qońsılas dawıslı hám dawıssız fonemalar ortasındaǵı únleslik.
2.Buwın quramındaǵı dawıssızlar únlesligi.
3.Buwın qurılısındaǵı dawıslı dawıssız fonemalardıń óz ara tásiri.
4.Dawıslılardıń sıpatına qaray buwınlardıń tórt túrli tembrde keliwi.
5.Túbirdegi singarmonizmniń qosımtadaǵı singarmonizmdi ózgertiwi.
Singarmonizmniń sóz ishinde sózdi shólkemlestiriwshilik qásiyeti dawıslılar arqalı da, dawıssızlar arqalı da, anıǵıraǵı solardıń bir-birine úylesip
iykemlesip keliwi arqalı kórinedi. Dawıslılar singarmonizmi, dawıssızlar singarmonizmi dep bóliwimiz ulıwma singarmonizm qubılısınıń tábiyatın tereńirek hám ján-jaqlı durıs túsiniwimiz ushın belgili dárejede shártli túrde qabıl etilgen. Dawıslılar singarmonizmi buwınlar arasında bolsa, sol hár biwınnıń
qurılısındaǵı sesler ortasındaǵı jáne buwınlardıń shegarasındaǵı, túbir menen
qosımtalardıń hám qosımta menen qosımtalardıń shegarasındaǵı qońsılas sesler
ortasındaǵı únleslik dawıssızlar singarmonizmi boladı. Dawıslılar singarmonizmi eki yamasa onnan da kóp buwınlı sózlerde bir buwın menen ekinshi
buwın birgelikli juwan, ya birgelikli jińishke, birgelikli erinlik, ya birgelikli eziwlik túrinde júzege shıǵatuǵınlıǵı málim. Dál sol sózlerdegi hár bir buwınnıń qurılısındaǵı (eger buwın tek bir dawıslıdan ibarat bolmasa) dawıslı menen dawıssız da óz ara únlesip turadı. Bunday únleslik bir buwınlı sózlerdegi dawıslı menen dawıssızdıń ortasında da boladı. Sonıń menen birge usı dáwirge shekem
dawıssızlar únlesligi yamasa assimilyaсiya dep atalıp júrgen qubılıslar túbir menen qosımtanıń, qosımta menen qosımtanıń shegarasındaǵı irgeles sesler (dawıssız benen dawıssız, dawıslı menen dawıssız)ortasındaǵı únleslikte dawıssızlar singarmonizmin quraydı.
Solay etip, dawıssızlar singarmonizmi degennnen, birinshiden, buwın
quramındaǵı (bir buwınlı sózdiń quramındaǵı yamasa kóp buwınlı sózdiń hár bir buwınnıń quramındaǵı)dawıslı hám dawıssız seslerdiń ortasındaǵı únleslikti, ekinshiden, morfemalardıń shegarasındaǵı irgeles sesler ortasındaǵı seslerdiń únlesligin túsinemiz.
Buwın quramındaǵı dawıssızlar singarmonizmi
Buwın quramındaǵı dawıssızlardıń dawıslınıń ıńǵayına qaray únlese otırıp, túrin ózgertiwine qaraqalpaq tiliniń fonetikasında usı dáwirge shekem dıqqat bólinbey keldi. Dawıslılar da, dawıssızlarda sóylew aǵımında (sózde) ǵana
óziniń tábiyǵıy halında keletuǵını hámmege málim bolıwına qaramastan, olardıń dara turǵandaǵı halatı dıqqat orayında bolıp keledi hám fonetikalıq sıpatlama beriwde tek jasalma túrde dara aytılǵan fonemaǵa tiykarlanıldı. Bul jaǵday fonemalardıń sózlerde túrli fonetikalıq jaǵdaylarda ózgeriske ushırawın anıqlawdı qıyınlastıradı hám tiykarǵı seslik qubılıslardan izertlewshini