Túrkiy tillerde singarmonizm

áǵ

olardı ańlatatuǵın sesten tısqarı ayrıqsha sesler toparı joq. Basqasha aytqanda, tilde segmentlerdi aqlatatuǵın óz aldına sesler, al supersegmentler (pátti, tondı, singarmonizmdi) ańlatatuǵın onnan basqada sesler toparı joq. Barlıq fonetikalıq qubılıslar da sonıń ishinde supersegmentilik qubılıslarda, segmentlik qubılıslar bolǵan sesler arqalı jasaydı.

Solay etip túrkiy tillerde singarmonizmniń bar ekenin hámme ilimpazlar tastıyıqlay otırıp, onıń tábiyatı menen xızmeti jóninde birdey pikirge kele

almadı. Olardıń kópshiligi: túrkiy tillerde singarmonizm eki yamasa onnan da kóp buwınlı sózlerdegi dawıslı sesler únlesligi (garmoniya, glasnıx)~ túbirdiń dawıslılardı qosımtadaǵı dawıslılardıń sıpatın belgileydi~ singarmonizm taqlay

únlesligi hám hám erin únlesligi túrinde kórinedi, tańlay únlesligi tutas sózde, al erin únlesligi tek ǵana túbirde boladı, singarmonizm sóz qurlısındaǵı sózlerdi bekkem dánekerlewshi xızmet atqaradı: ol bir buwınlı sózlerde de kóp buwınlı sózlerde de bolatuǵın qubılıs, túbirdiń fonologiyası menen qosımtanıń fonologiyası ayırılıp turadı hám t. b. sıyaqlı pikirlerdiń dógeregine jǵmlesken.

Singarmonizm - túrkiy tillerdiń tiykarǵı seslik nızamı.

3-lekсiya

1. Singarmonizm universal seslik qubılıs sıpatında.

2. «Singarmonizm» túsiniginiń keń mánide qollanılıwı.

Sóz qurılısındaǵı seslerdi jámlestiretuǵın hám shólkemlestiretuǵın sonday-aq sózlerdi tanıwǵa hám mánilerin ayırıwǵa xızmet etetuǵın, solay etip sózdiń tutas tulǵasın qáliplestiretuǵın túrkiy tillerdegi sózdiń ózegi singarmonizm bolıp tabıladı. Ol bir buwınlı sózlerge de, kóp buwınlı sózlerge de tán bolǵan

fonetikalıq qubılıs. Burınǵı qáliplesken dástúr boyınsha singarmonizmnen eki yamasa kóp buwınlı sózlerdegi dawıslılardıń tańlay hám erin únlesligin, bolmasa túbir menen qosımtalardaǵı dawıslılardıń únlesligin túsinetuǵın bolsaq, endi sózdiń neshe buwınlı bolıwına yamasa morfologiyalıq jaqtan ápiwayı ya quramalı ekenligine qaramastan singarmonizm degennen buwın qurlısındaǵı hám buwınlar aralıǵındaǵı barlıq seslerdiń únlesligin túsiniwimiz kerek. Sonda ǵana tildegi singarmonizmniń tábiyatı menen atqaratuǵın xızmetine hár tárepleme durıs baha beriwge boladı.

Tiykarǵı hám baslı fonetikalıq qubılıs bolıw menen birge singarmonizm grammtatikaǵa da baylanıslı. lingvistikalıq universal kubılıs bolıp tabıladı. Buǵan guwa retinde túrkiy tillerdegi sonın ishinde qaraqalpaq tilindegi kópshilik qosımtalardıń eki yamasa kóp variantlı bolıp keliwin, bárinende burın olardıń juwan hám jińishke varinatlarda jumsalıwın kórsetiwge boladı. Bul singarmonizmniń tek bir kórinisi ǵana bolıp tabıladı. Sonıń menen birge singarmonizm bir buwınlı yamasa kóp buwınlı sózlerde de, túbir yamasa dórendi sezlerde de, seslerdi óz ara bekkem jámlestirip, birgelikli túrge endirip otıradı. Solay etip singarmonizm tutas sózlerdiń qurılısında bolatuǵın fonetikalıq

qubılıs. Ol pútin sózdiń fonetikalıq kelbetin quraytuǵın barlıq seslerdiń sonıń

áq

ishinde dawıslılardıń da dawıssızlardıńda tembrlik jaqtan birgelikli bolıwın támiyin etetuǵın supersegmentlik qubılıs bolıp tabıladı.

Túrkiy tillerde ózinsheligin kórsetetuǵın baslı hám tiykarǵı fonetikalıq qubılıslardıń biri bolǵanlıqtan singarmonizmdi birde bir tyurkolog ilimpazdıń

eskermewi hám esapqa almawı múmkin emes. Sonlıqtan da singarmonizm qubılısı kóp jıllardan berli ilimpazlardıń dıqqatın awdarıp keldi. Soǵan qaramastan usı

dáwirge shekem bul máseleniń sóz etiliwinde lingvistikalıq ádebiyatlarda hár túrli kóz qaraslardıń hátteki pútkilley qarama qarsı pikirlerdiń bar ekenligin joqarıda

ádebiyatlarǵa sholıw jasawda kórdik. Kópshilik jaǵdayda izertlewshiler túrkiy tillerde sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de singarmonizmniń tiykarǵı fonetikalıq qubılıslarınıń biri ekenin, tutas sóz ya birgelikli ya birgelikli jińishke bolıp aytılatuǵınlıǵın, túbirge qosılatuǵın qosımtalardıń da sáykes túrde únlesip keletuǵının dizimge alıwdan aspadı.

Qaraqalpaq tilinde jumsalıp júrgen «singarmonizm» hám «assimilaсiya», sonday aq «dawıslılar únlesligi» hám «dawıssızlar únlesligi» terminlerine anıqlıq kirgiziwi kerek. Qaraqalpaq til biliminde dawıslılar únlesligin singarmonizm menen al dawıssızlar únlesligin assimilaсiya menen almastırıp

qollanıp júr. Shınında da dawıslılar únlesligi de dawıssızlar únlesligi de sonday aq dawıslılar menen dawıssızlar ortasındaǵı únleslikte qullası pútin sózdiń

qurlısındaǵı barlıq seslerdiń óz ara iykemlesip keliwi singarmonizm dep sanalıw kerek. Sonda singarmonizm bir buwınlı yamasa kóp buwınlı sózlerdiń qurlısındaǵı bolatuǵın hámme únesliklerdi qamtıydı. Dástúrli túsinik boyınsha dawıslılar únlesligi sheklengen fonetikalıq jaǵdaylardı óz ishine aladı. Eger dawıslılar únlesligi eki yamasa onnan kóp buwınlı sózlerdiń qurlısındaǵı dawıslılardıń birgelikli juwan yamasa birgelikli jińishke sonday aq birgelikli erinlik yamasa birgelikli eziwlik bolıp keliwin óz ishine qamtıydı desek, dawıssızlar únlesligi degennen ádette túbir menen qosımtanıń qosımta menen qosımtanıń shegaralas sesleri arasındaǵı únleslikti túsinsek, bulardan tısqarı buwın qurlısındaǵı qatań hám turaqlı túrde ushırasatuǵın únleslik dawıslı menen dawıssızdıń ortasındaǵı wnleslik joqarıda aytılǵan únlesliklerdiń (dawıslılar únlesligi, dawıssızlar

únlesligi) hesh qaysısına kirmey qaladı. Bunıń ústine sóz dizbeginiń qurlısındaǵı jeke sózlerdiń shegarasındaǵı sesler ortasında bolatuǵın wnleslikti qaysısınıń

qatarına (dawıslılar únlesligi me, dawıssızlar únlesligi me?) jatqaratuǵınımız da biymálim bolıp qaladı. Mine bul jaǵdaylar qaraqalpaq tilinde sesler únlesligi túsinigin qayta qarap shıǵıwdıń zárúrligin kórsetedi.

Solay etip, bizińshe «singarmonizm» túsinigi keń mánide ulıwma sesler

únlesligi mánisinde túsiniliwi kerek. Dawıslılar singarmonizmi degennen eki yamasa kóp buwınlı túbir hám dórendi sózlerdiń qurılısındaǵı dawıslı seslerdiń tańlay hám erin únlesligin túsinsek, al dawıssızlar singarmonizmi degennen buwın qurlısındaǵı yamasa buwın menen buwınnıń shegarasındaǵı dawıssız benen dawıslınıń, dawıssız benen dawıssız seslerdiń ortasındaǵı wnleslikti túsinsek

qaraqalpaq tilindegi bul nızamlıqtıń tábiyatına da tuwrı keler edi hám onı túsiniwde jeńil bolar edi. Solay etip dástúr boyınsha singarmonizm hám

áń

assimilyaсiya dep bólek-bólek qaralıp júrgen tiykarǵı fonetikalıq kubılıslardı birlestirip, bir pútin nızamlılıq retinde singarmonizm nızamı yamasa singarmonizmniń hár túrli kórinisleri túrinde qaraw bul máseleni durıs túsiniwge imkaniyat beredi. Sebebi dawıslılar únlesligide dawıssızlar únlesligide pútin sózdiń ishinde qońsılas sesler yamasa qońsılas buwınlar ortasındaǵı wnleslik bolǵanlıqtan olardı bólek bólek qarawǵa bolmaydı.

Túrkiy tillerde singarmonizm tábiyatı

4-lekсiya

1.Sóylew mexanizmi hám singarmonizm.

2.Túrkiy tillerde singarmonizmniń tariyxı.

3.Túrkiy tillerde dawıslılar qabatlaslıǵı hám singarmonizm.

4.Qosımta variantlıǵınıń singarmonizmge qatnası.

1. Qaraqalpaq til biliminde, sonday aq kópshilik túrkiy tillerdiń fonetikasında elege shekem singarmonizmniń fonetikalıq tiykarları haqqında seslerdiń singarmoniyalıq reńkleri jóninde maǵlıwmatlardı ushırata bermeymiz. Al házirgi qaraqalpaq tiliniń dawıslıları menen dawıssızlarınıń fonemalıq quramı hám seslerdiń artikulaсiyalıq-akustikalıq sıpatı fonemalardıń túrli fonetikalıq jaǵdayda ushıratatuǵın ózgerisleri hám t. b. sıyaqlı baslı baslı fonetikalıq

qubılıslar haqqında tereń dáliyllegen tolıq maǵlıwmatlarǵa ele iye emespiz. Bul jaǵdaylar qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq sistemasın ele de hám hár tárepleme tolıǵıraq izertlewdıń zárúrligin kórsetedi.

Tildiń fonetikalıq sistemasın onıń ishki seslik nızamların tereńirek biliw ushın seslerdiń qurlısındaǵı, cózler aralıǵındaǵı, ulıwma sóylew aǵımındaǵı túrli

ózgerisler jóninde ápiwayı túsinikke iye bolıwı kerekligi dawsız. Sózler óz ara baylanıslı bolǵan hám bir birine tásir etip turatuǵın sesler dizbeginen turatuǵınlıǵı málim. Basqa da túrkiy tilleri sıyaqlı qaraqalpaq tilinde sózlerdiń qurlısındaǵı singarmonizm nızamı tiykarında oraylıq orındı dawıslı sesler tutadı. Sóz qurlısındaǵı dawıssızlar dawıslı seslerdiń tásiri arqalı belgili dárejede ózgeriske ushırap otıradı. Bul ózgerisler nátiyjesinde dawıssız fonemalardıń túrli reńkleri jasaladı. Óz gezeginde dawıssız seslerde qońsılas dawıslılarǵa tásirin tiygizedi. Bunday tásir bir buwınnıń qurlısındaǵı qońsılas dawıslı hám dawıssız sesler ortasında turaqlı túrde saqlanadı. Eger de bul qáde

saqlanbasa onda ol sózdi túsiniw múmkin bolmaydı. Sondıqtan da qaraqalpaq tilinde qanday dawıslı menen dawıssız fonemanıń qaysı reńki keliwi kerek ekenligi aldın ala málim bolıp turadı. Qatań turaqlılıqqa iye bolǵan bul fonetikalıq qubılısqa

usı waqıtqa shekem onsha itibar berilmey keldi. Bul qubılıstıń, yaǵnıy seslerdiń óz ara tásiriniń universallıq sıpatqa iye bolıwı ol seslerdiń aytılıw mexanizmi

menen tıǵız baylanıslı boladı.

Seslerdi birinen soń birin aytıw ushın sóylew mapazında sóylew aǵzaları maqsetke muwapıq túrde tezlik penen háreket etedi. Bir sesti a yta baslaǵan waqıtta

áó

aq kelesi sesti aytıwǵa sóylew aǵzaları qolaylasa baslaydı. Bir sesti aytıp tolıq tamamlamay otırıp-aq ekinshi sestiń artikulyaсiyasınıń qabatlasıwınan ( koartikulyaсiyasınan) qońsılas seslerdiń óz ara tásiri kelip shıǵadı. Mısalǵa [ t0on0

] sózin alsaq [ t0 ] artikulyaсiyası baslanıwı menen qatara erinler [ o ] sesin aytıwǵa beyimlese baslaǵanlıqtan [ t0 ] erinlik reńkte aytıladı. Sonday aq [ o ] juwan dawıslı bolǵanlıqtan [ t0 ] sesi de soǵan sáykes juwan reńkte aytıladı. Dawıslı [ o ]

tolıq aytılıp bolınar bolınbastan aq murın jolı ashılıp, murınlıq[ n0 ] dawıssız sesin aytıwǵa sóylew aǵzaları ıńǵaylasadı. Sonlıqtan [ o ] sesiniń sońǵı

bólegi murınlıq tús aladı. Ádette bul seslik ózgerisler tıńlawshılar tárepien eskerilmeydi. Biraq waqıttıń ótiwi menen bunday seslik ózgerisler ótkirlesip ayırım tillerde jańa fonemanıń payda bolıwına sebepshi bolatuǵınlıǵı M. I.

Matusevich tárepinen atap ótilgen edi1. Bunday koartikulyaсiya qaraqalpaq tili ushın oǵada áhmiyteli. Bul bir buwınlı sózlerdegi singarmonizmniń bir kórinisi bolıp

qaraqalpaq tilinde ol qatań túrde saqlanadı hám onıń buzılıwına jol qoyılmaydı.

Shınında da buwın qurlısındaǵı dawıslı sestiń dawıslınıń ıńǵayına beyimlespegen bir de jaǵdaydı qaraqalpaq tili sózlerinen taba almaymız.

Q araqalpaq tiliniń qálegen sózinde tek dawıslı yamasa dawıssız jalǵızózi qońsılas seslerinen ǵárezsiz halda - juwan eziwlik, ya jińishke eziwlik, ya juwan erinlik, ya jińishke erinlik halında jumsalmaydı. Kersinshe tutas buwın qurlısındaǵı barlıq sesler (dawıslı, dawısız sesler) birlikte birdey juwan eziwlik, ya jińishke eziwlik, ya juwan erinlik, ya jińishke erinlik túrinde aytıladı. Al juwan dawıslı menen jińishke dawıssızdıń jińishke dawıslı menen juwan dawıssızdıń qatara keliwi múmkin emes. Sonday-aq erinlik dawıslı menen kelgen erinlik emes dawıssızlar erinliklesiwi shárt. Solay etip, juwan erinlik dawıslı menen jińishke

erinliklesken dawıssız, jińishke erinlik dawıslı menen juwan erinliklesken dawıssız ushıraspaydı: Mısalı: mına sózler mudamı[tis], [t1is1], [t0us0], [t10ús10] túrinde ushırasa da, al [t1is1], [tis], [t 1 0us 1 0], [t0ús0] túrinde hesh ushıraspaydı.

Solay etip qaraqalpaq tilinde dawıslı fonemalar buwın qurlısındaǵı dawıssızları menen qatara kele otırıp bir birlikti quray aladı hám sol buwın mánili sóz xızmetin atqara otırıp, tutası menen ol mánili sóz wazıypasın

atqaratuǵın basqa buwınǵa (sózge) qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı: [tis], [t1is1], [t0us0],

[t10ús10] jubaylas sózleri tutası menen óz ara qarama qarsı qoyıladı. N. A. Baskakov túrkiy tillerde dawıslı fonemalardıń máni ayırıwshı belgilerin anıqlawda mına nárseni esapqa alıwdı usınadı: «Túrkiy tillerde jeke turǵanda dawıslınıń hám dawıssızdıń qásiyetine qarap emes, al tutas túrkiy sózdiń qásiyteine qarap til aldı, hám til artı fonemaları ózleriniń máni ayırıwshı belgileri boyınsha qarama-qarsı

qoyıladı» N. A. Baskakovtıń bul pikiri túrkiy tilleridiń fonetikasın izertlewde basshılıqqa alınatuǵın túrkiy tillerdiń indoevropa tillerinen ayrıqshalıǵın bildiretuǵın tiykarǵı fonologiyalıq qubılısı ekenin esten shıǵarıwǵa bolmaydı.

2. Qaraqalpaq tiliniń singarmonizmi basqa túrkiy tilleriniń singarmonizmi sıyaqlı óziniń tariyxıy rawajlanıw dáwirinde házirgi zamanǵa kelip jetkenge shekem kóplegen ózgerislerge ushıraǵanı málim. Sol ózgerisler barlıq túrkiy tillerde

birdey dárejede bolmaǵan. Sonlıqtan da singarmonizmniń tábiyatı menen kórinisi

áú

házirgi túrkiy tilleriniń bárine de bir qıylı emes. Geypara túrkiy tiller ishki hám sırtqı sebepler tiykarında ózgeriske ushıraǵan, al ayırımları ertedegi rawajlanıw basqıshındaǵı singarmonizm kórinisin házirgi tilde de saqlay otırıp, kemirek

ózgeriske ushıraǵan. Sonlıqtan da tánhá bir túrkiy tiliniń singarmonizmi jóninde sóz etkende bul fonetikalıq qubılıstıń erteden kiyatırǵan quramalı qubılıs ekenin esapqa ala otırıp, onda hár túrli tariyxıy dáwirlerdegi ózgerislerdiń kórinislerin ańlay otırıp, oǵan baha beriw kerek. Usı kóz qarastan qaraǵanda qaraqalpaq tili kópshilik túrkiy tilleri sıyaqlı óziniń házirgi shekemgi tariyxıy rawajlanıw dáwirlerinde ayırım ózgerislerge ushıray otırıp, tiykarǵı singarmoniyalıq belgilerin saqlap qalǵan tilerdiń qatarına jatadı. Máselen, házirgi qaraqalpaq tilinde túbirdiń dawıslıları menen qosımtanıń dawıslılarınıń pútkilley hár

túrli dárejede jumsalıw imkaniyatına iye bolıwı (túbirde dawıslılar sheklenbey, qosımtada olar qatań sheklengen halda jumsalıwı), nátiyjede qosımtalardıń kóp variantlı bolıp keliwi singarmonizm menen baylanıslı bolsa kerek. Bul jerde túrkiy tillerdiń jalǵamalılıq sıpatı da óz tásirin tiygizbey qalmaǵan. Jalǵamalı tiller qatarına kirgenlikten qaraqalpaq tilinde qosımtalar túbirge mudamı izbe izligin saqlay ootırıp, jalǵanadı. Al bul qubılıstıń fonetikalıq tiykarı singarmonizm bolıp tabıladı. Solay etip, singarmonizm qaraqalpaq tiliniń jalǵamalılıq sıpatın júzege asırıwshı qural xızmetin atqaradı. Jalǵamalı

tillerdiń nızamına muwapıq grammatikalıq jaqtan qosımtalar túbirge qosılǵanda dáslep sóz dóretiwshi qosımtalar, onnan keyin sóz túrlendiriwshi qosımtalar (jalǵawlar) qosıladı. Sóz túrlendiriwshi qosımtalar da túbirge qosılǵanda dáslep kóplik jalǵawı onnan keyin tartım jalǵawı hám eń aqırında seplik jalǵawı jalǵanıw sıyaqlı qatań tártipti saqlaydı. Bul grammatikalıq qubılıslar ózleriniń materialllıq-seslik formalarına iye bolıp, olar jeke sesler arqalı júzege

shıqqanı menen, ol seslerdiń basın qurap, jámlestiriwshi xızmetti singarmonizm atqaradı.

Házirgi túrkiy tillerde dúzilisin sıpatlaytuǵın fonetikalıq nızamlılıqlar tiykarında N. A. Baskakov túrkiy tillerde tariyxıy jaqtan tiykarınan úsh túrli fonologiyalıq qurılıstıń bolǵanlıǵın dálillegen edi. Hár túrli tariyxıy dáwirlerde túrkiy tillerde ústem etken fonologiyalıq qurılısta tiyisli bolǵan singarmoniyalıq qubılıslar házirgi qaraqalpaq tilinde de azlı kópli óz kórinislerin tapqan. Bul pikirdi tastıyıqlaw ushın qaraqalpaq tilindegi mına

maǵlıwmatlardı keltiriwge boladı. Birinshiden, túrkiy tillerde eń eski sanalatuǵın buwınnıń túri bolǵan dawıssız-dawıslı-dawıssız(BAB) túrindegi buwınnan turatuǵın túbir sózdi alsaq, úsh sesten quralǵan ayrıqsha mánili sóz bolıwına

qaramastan, ondaǵı dawıslı menen eki jaǵındaǵı dawıssız sesler (BAB) bir biri menen sonshelli dárejede ótlesip ketken, hátteki olardı bir fonologiyalıq birlik

dep , yaǵnıy «Sóz - fonema» dep esaplaw múmkin. Mısalǵa, [tas], [t1es1], [t0os0], [t10ós10] sózlerin alsaq , olardaǵı tórt dawıslı fonemalar ózleriniń aldında hám sońında

kelgen dawıssız fonemalardı [t hám s], tórt túrli reńkke ózgertip tur. Ol dawıssız fonemalardıń reńkleri biriniń ornına biri almastırılmaydı. Nátiyjede tek

dawıslı ǵana juwan eziwlik, ya jińishke eziwlik (juwan erinlik, ya jińishke erinlik)

áw

bolıp qoymastan, sonıń menen birge dawıssızlarda soǵan sáykes ya juwan , ya jińishke (juwan erinlik , ya jińishke erinlik) bolıp , BAB tipindegi buwınnan

quralǵan túbir sóz ayrıqsha fonema sıyaqlı bolıp , basqa túbir sóz benen qaramaqarsı qoyıladı. Mısalı: tas-tes, tos-tósjubaylas sózlerinde tek dawıslılar ǵana emes, sonıń menen birgedawıssılar da teńdey dárejede ózgeriske ushıraydı.

Dawıslısı [a] juwan eziwlik bolıw menen birge onıń eki jaǵındaǵı [t], [s] dawıssızları da eziwlik juwan, [e] dawıslısı jińishke eziwlik bolıw menen birge onıń eki jaǵındaǵı [t1], [s1] dawıssızları da jińishke eziwlik, [o] dawıslısı juwan erinlik bolıw menen birge onıń eki jaǵındaǵı [t0], [s0] dawıssızları da juwan erinlik, [ó] dawıslısı jińishke erinlik bolıw menen birge onıń eki jaǵındaǵı

[t10], [s10] dawıssızları da jińishke erinlik bolıp , hár bir sózdegi ótlesip ketken úsh seslik birliklerden bir pútin birlik dórelip tur.

Ekinshiden, qosımtada tek eki dawıslı fonema jumsalıp. olardıń hár biri

úsh, tórt reńkte kórinedi: [atlar], [iytler], [kúnler], [qunı], [jaza], [tisi], [atı],

[iyti], [kúni]h. t. b.

Bul mısallarda bir kóplik jalǵawınıń ózi pútkilley birdey grammatikalıq

máni beriwine qaramastan singarmonizmge muwapıq úsh variantta (tar, ter, tor) kelip tur. Teoriyalıq jaqtan kóplik jalǵawı tórt variantta da keler edi. Biraq (o) fonemasınıń jumsalıwı sheklengen bolıp, ol tek birinshi buwında ǵana jumsaladı. Sonlıqtan da házirgi qaraqalpaq tilinde sońǵı buwınlarda bolǵanlıqtan kóplik

jalǵawınıń (tor) túrinde variantı ushıraspaydı. Keltirilgen mısallarda [jasa], [tise], [dúzó] sózlerinde sóz jasawshı qosımtalar birdey grammatikalıq máni

ańlatıwına qaramastan singarmonizmge sáykes úsh varianta (a, e, ó) jumsalıp tur.

Singarmonizmge sáykes (erin únlesligine muwapıq) [o] variantı da keler edi. Biraq erinlik [o] foneması birinshi buwınnan tısqarı da sheklengen. Sonlıqtan onıń ornına a sheklenedi. Birinshi buwında erinlik dawıslı kelse de, feyil sóz jasawshı qosımtanıń [a] variantı jumsala beredi. Birinshi buwında erinlik dawıslı kelse

de, Salıstırıń: [bura], [jasa], [tuse], [dúzó]. Sonday-aq tartımnıń úshinshi betiniń kórsetkishleri bolǵan [ı], [i], [u], [ú] jalǵawları da pútkilley birdey grammatikalıq máni beriwiine qaramastan singarmonizmge muwapıq tórt túrli variantta kelip tur. Solay etip hár biriniń basqa fonetikalıq jaǵdayda (túbirde) máni aytıwshılıq xızmet atqara otırıp ayrıqsha fonemalar bolıp sanalıwına qaramastan, qosımtada tek bir fonemanıń (qısıq fonemanıń) tórt túrli kórinisi (reńki) retinde

jumsalǵan. Kórinip turǵanınday fonemanıń reńkleri xızmetin atqaratuǵın seslik

ózgerisler biziń dástúrli túsinigimizge tuwra kele bermeydi.

Joqarıda aytılǵanınday-aq túbirdiń fonemalıq qurılısında da, sonday-aq olardaǵı dawıslı hám dawıssızlardıń fonemalıq qásiyetleri birdey emes. Máselen, qosımtada [ı], [i], [u], [ú] sesleri qısıq bir dawıslı fonemanıń reńkleri xızmetin atqarıp tursa, túbirde olardıń hár biri fonemalıq xızmet atqarıw menen birge

qońsılas dawıssızdı da (egerde buwın qurılısında dawıssız bolsa) ózgertip, pútkil buwındı (hátteki, sózdi) túrlendiredi. Kóp keltiretuǵın mısallarımız bolǵan

[tıs], [tis], [tus], [tús] sózlerin alsaq, olardıń hár biriniń úsh seslik birlikten turatuǵınına gúman joq. Sonday-aq olardıń qanday sesler ekenin ańlawda qıyın

áh

emes. Tórt sózdińde basındaǵı yamasa sońındaǵı seslerdiń (t yamasa s) hár túrldi bolıp aytılıwına qaramastan, olardıń tórtewinde bir ses (fonema) retinde qabıl etemiz. Tıńlawshı da sóylewshi de [t] yamasa[s] sesiniń keltirilgen sózlerdegi tórt túrli bolıp aytılǵanına onsha itibar bermeydi. Al dawıssızlardıń orın almasıwı menen soǵan sáykes dawıssızlardıń reńkleri de ózgeredi. Bir jaǵınan bunıń

quramalı jeri de sonda-hár saparı buwın qurlısındaǵı dawıslı fonemanıń ózgeriwi menen soǵan sáykes dawıssızlardıń dawıslı hám dawıssızlardıń ǵárezliligin shekleydi. Ekinshi jaǵınan dawıslınıń ıńǵayına qaray ózinen-ózi dawıssızdıń

ózgeriwi (beyimlesiwi) hám qatań túrde bárháma saqlanıwı onı dálillewdi jeńillestiredi hám máseleni ápiwayılastıradı.

3. A. Djunisbekovtıń dálillewi boyınsha túrkiy tillerde singarmonizmdi júzege shıǵarıwshı (alıp júriwshi) máni ańlatıwshı hám máni ayırıwshı xızmet atqaratuǵın birden-bir eń kishi lingvistikalıq birlik buwın bolıp tabıladı.

Egerde akсentlik tiller bolǵan slavyan tillerinde fonema qanday xızmet atqarsa, singarmoniyalıq tiller bolǵan túrkiy tillerde de buwın sonday-xızmet atqaratuǵının dálillewge tırısadı. Solay etip ol túrkiy fonetikanıń barlıq tiykarǵı

máselelerin buwın hám buwın singarmonizmi dógereginde sheshiwge háreket etedi. Bul pikirdi taǵı da tereńlestiriw maqetinde hám til maǵlıwmatları menen tolıqtırıp, bekkemirek tastıyıqlaw ushın ol túrkiy tillerde buwınnan kishi morfema (mánili

bólek) bolmaytuǵın hám hár bir buwın (sonday-aq buwın morfema) tórt túrli singarmoniyalıq tembrdiń qatań túrde birewi arqalı júzege shıǵatuǵının házirgi qazaq tiliniń maǵlıwmatları tiykarında túsindiriwge tırısqan. Bul jerde A.

Djunsbekovtıń «qazaq tilinde buwınnan kishi morfema joq»1 degen pikiri ayrıqsha dıqqatqa ılayıq hám bul tyurkologiyada burın aytılmaǵan jańa maǵlıwmat bolıp sanaladı. Bul pikirdi qaraqalpaq tiliniń maǵlıwmatları menen tolıqtırıw kerek.

Qaraqalpaq tiliniń grammatikasında ayırım morfemalar tek bir dawıssızdan turadı dep túsindiriledi. Sózdiń qurılısında dawıssızlardıń qatara dizbeklesip

bir jerge jıynalıp qalıwı qaraqalpaq tili ushın jat qubılıs bolıp sanaladı. Bul jaǵday morfemalardıń shegarasında eki dawıslınıń daslasıwı arqalı dawıslılar qabatlaslıǵın payda etiwdi shekleydi. Nátiyjede túbirdiń sońǵı sesiniń hám

qosımtanıń basındaǵı sestiń dawıslaslar bolıwı arqalı qatara qabatlasqan eki dawıslınıń birewi túsip qaladı. Mine, bunday morfemalardıń shegarasında túsip qalǵan dawıslınıń aldında turǵan túbir morfemaǵa tiyisli me ekenin biliw ushın hár tárepleme lingvistikalıq tallaw jasaw kerek. Eger de túsip qalǵan ses túbirdiń

aqırındaǵı dawıslı bolsa, onda kómekshi morfema (qosımta) óz aldına ayrıqsha AB túrindegi buwındı quraydı. Al túsip qalǵan kómekshi morfemanıń (qosımtanıń) basındaǵı ses bolsa, onda kómekshi morfema tek dawıssızdan ibarat bolıp qalıp, ayrıqsha buwın quray almay, kersinshe ózi jalǵanatuǵın túbirdiń sońǵı buwınınıń bir dawıssız sıńarı retinde oǵan qosılıp sińisip ketedi.

Kópshilik túrkiy tillerdegi sıyaqlı qaraqalpaq tilinde mınanday turaqlı nızamlılıq bar degen túsinik bekkem ornatqan. Egerde túbirdiń aqırı dawıslıǵa

pitse, onda oǵan qosılatuǵın qosımta dawıssızdan baslanadı yamasa dawıssız fonemadan turatuǵın qosımta qosıladı: eger de túbirdiń aqırı dawıssızǵa pitse,

á9

onda qosılatuǵın qosımta dawıslıdan baslanadı. Usı nızamlılıqqa muwapıq

qaraqalpaq tilinde mına qosımtalar óz variantlarına iye dep túsindirilip kiyatır:

[s], [ıs], [is], [m], [im], [ń], [ıń], [iń], [r], [ar], [er], [w], [uw], [úw], [n], [ın], [in]hám t. b. Sózlerdi keltirsek:[soras], [aytıs], [shertis], [qamshım], [atım], [terim], [qamshıń], [teriń], [qaynar], [barar], [berer], [qadaw], [qatıw], [jetiw], [taran], [aytın], hámt. b. Solay etip keltirilgen sózlerde tek bir dawıssız sesten turatuǵın qosımtalar [s], [m], [ń], [r],

[w], [n] bolıp bulardıń qatarın ele de kóbeytiwge boladı. Máselen, [t], [q], [p], [l], [y]. Endi usı jalǵız dawıssız fonemadan turadı dep sanalatuǵın morfemanı

qosılatuǵın túbiri menen qosa tallap qarasaq, juwmaq pútkilley basqasha bolıp shıǵadı: túbirdiń aqırındaǵı dawıslı túsip qalǵan bolıp, al qosımta óziniń pútinligin saqlap qaladı hám ol dawıslı dawıssız túrindegi buwınnan ibarat boladı.

Joqarıda aytılǵanınday-aq sózdiń ortasında eki dawıslı qabatlasıp kelmeydi.

Al dawıslılardıń qabatlasıwı morfemalardıń shegarasında ushırasıp qalǵan jaǵdayda da olardıń birewi túsip qaladı. Túrkiy tillerde ol dawıslılardın

qaysısınıń túsip qalıwı (túbirdiń sońındaǵı ma yamasa qosımtanıń basındaǵıma) máselesi júdá ápiwayı hám ushqarı túrinde sheshilgen. Joqarıda kórsetilgenindey-aq qosımtalar dawıslıdan baslanatuǵın hám tek dawıssız fonemadan turatuǵın eki variantta jumsaladı dew arqalı morfemalardıń shegarasında dawıslılardıń

qabatlasıp keliwi ápiwayı túrde ózinen ózi saplastırıladı da qoyadı. Tómendegi faktler tek jalǵız dawıssız sesten turatuǵın morfemanıń bolmaytuǵının ańlatadı.

Sóz dizbeginiń qurlısındaǵı sóz benen sózdiń shegarasında eki dawıslı qabatlassa (aldıńǵı sózdiń aqırı, sońǵı sózdiń basındaǵı sesler dawıslılar bolsa), awızeki sóylew tilinde aldıńǵı sózdiń aqırǵı dawıslısı túsip qaladı da, sońǵı sózdiń basındaǵı dawıslı saqlanıp qaladı. Mısalı, sarı ala - sarala, torı at -

torat, kele almadı - kelalmadı, ayta almadı-aytalmadı, aytıp pa eken-aytıppeken h. t. b. Solay etip bir jerge jıynalıp qalǵan eki dawıslınıń orın tártibi boyınsha aldıńǵısınıń (aldıńǵı sózdiń aqırǵı dawıslısınıń) túsirilip qaldırılıwı

arqalı qaraqalpaq tiliniń awızeki sóylew qádeleri saqlanadı. Sóz dizbegindegi sózlerdiń bunday fonetikalıq ózgerisi qatań turaqlı bolıp, onıń buzılıwı

tábiyǵıy awızeki sóylew qádeleriniń buzılıwına alıp keledi. Bunday dástúr tek sóz dizbeginde sózlerdiń shegarasındaǵı tek irgeles sesler ortasında ǵana emes, al sonıń menen birge ol turaqlı túrde morfemalardıń shegarasında da saqlanadı. Sózdiń ortasında eki dawıslınıń qabatlasıp keliwi qaraqalpaq tili ushın jat qubılıs bolǵanlıqtan qabatlasqan dawıslılardıń birewi túsip qaladı. Olardıń qaysısınıń (aldıńǵısı ma, sońǵısı ma) túsip qalǵanın biliw ushın mına mısallardı

keltiremiz: [altı]+ [aw], [jeti] + [ew], [ısı]+ [uw], [shiri]+ [úw]. Morfemalar shegarasında hár túrli dawıslılar qabatlasıp kelgen. Olardaǵı qabatlasqan dawıslılarınıń

aldıńǵısınıń túsip qalǵanlıǵı dawsız. Qabatlasqan dawıslılar hár qıylı bolǵanı ushın da aldınǵısınıń túsip qalǵanı gúmansız bolıp tur. Solay etip [altaw], [jetew],

[ısuw], [shiriw] bolıp, aldıńǵı dawıslısı túsip qaldırıladı. Nátiyjede [altı], [jeti],

[ısı], [shiri] sózleriniń aqırǵı dawıslıları túsirilgenlikten atawısh feyil [uw],

[úw], [aw], [ew] formaları seplik pútinligin tolıq saqlaǵan halda olarǵa qosıladı.

ǵ0

Q araqalpaq tiliniń grammatikasında usı dáwirge shekem atawısh feyildiń

qosımtaları retinde [uw], [úw], [w] sanalıp júrgen bolsa, endi bul túsinikke dúzetiw kirgiziwge tuwrı keledi. Solay etip [uw], [úw] variantları menen teńdey dárejede soraw, qalew sıyaqlı sózlerde atawısh feyildiń kórsetkishi [w] emes, al [aw], [ew] bolıp, olarda [uw]hám [úw] tendey dárejede jumsaladı. Sonda atawısh sózlerdiń

qosımtaları dástúrli túsinik boyınsha [uw], [úw], hám [w] emes, al [uw], [úw], [aw], [ew] bolıp shıǵadı. Túbir dawıssızǵa tamamlansa oǵan atawısh feyildiń qosımtası

qosılǵanda morfemalardıń shegarasındaǵı seslerdiń túsiriliw zárúrligi joq (aytıw), (shert-úw). Al túbir dawıslı seske tamamlansa, oǵan atawısh feyildiń qosımtası qosılsa, qosımta dawıslıdan baslanǵanlıqtan oǵan qosımta túbirdiń aqırǵı

dawıslısı túsip qalıw zárúrligi tuwadı. Sebebi ol jerde eki dawıslı bir jerge jıynalıp qaladı. Dawıslılardıń bir jerge (morfemalar shegarasına) jıynalıp

qaldırıwın boldırmaw ushın qosımtanıń basındaǵı emes, al túbirdiń aqırındaǵı dawıslınıń túsip qalatuǵının joqardaǵı faktler tastıyıqlaydı.

Bul pikirdi ele de tolıǵıraq hám isenimlirek etip tastıyıqlaw maqsetinde

qaraqalpaq tilindegi mına maǵlıwmatlardı da keltiriwge boladı. Qaraqalpaq tilinde

[taraq], [yelek], [toqıw], [tasıp], [irip], [qurup], [gújip] sıyaqlı sózler qosımtalar bolǵan

[q], [k], [w], [p], tek tek bir dawıssız sesten turadı: olar [tara], [yele], [toqı], [tası], [iri], [quru], [gúji] sıyaqlı dawıslıǵa tamamlanǵan túbirlerge qosıladı dep qaraqalpaq

tiliniń grammatikasında ápiwayı hám ańsat ǵana túsindiriledi. Biraq qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq nızamlılıqları bunday etip túsindiriwge jol bermeydi.

Joqarıda aytılǵanınday-aq sarı ala, kele almadı, altı-aw hám t. b. sózlerdiń [sarala],

[kelalmadı], [altaw] bolıp aytılatuǵının olardaǵı tásir etken nızamlılıqtıń [taraq],

[yelek], [toqıw], [tasıp], [irip], [qurup], [úrúp] sózlerdegi morfemalardıń shegarasındaǵı dawıslılarǵa da sonday dárejede tásir etetuǵının esapqa alsaq, qatara kelgen dawıslılardıń túsip qalatuǵını qosımtanıń qurılısındaǵı (izbe-izligi boyınsha

aldında kelgen) dawıslı bolıp shıǵadı.

[Tara-aq], [yele-ek], [toqı-ıw], [tası-ıp], [iri-ip], [quru-up], [gúji-ip], [súykó- ó p]túrindegi túbir hám kómekshi morfema-lardan turatuǵın sózlerde dawıslılardıń bir jerge jıynalıp qalıwın saplastırıw maqsetinde túbirdiń aqırındaǵı dawıslı

túsip qalǵan. Bunday bolǵan jaǵdayda endi qosımtalardıń variantların qayta qarap shıǵıwǵa tuwrı keledi. Qaraqalpaq tiliniń grammatikasında, máselen, hal feyildiń

[ıp], [ip], [p] qosımtası túbirdiń ıńǵayına qaray úsh variantta jumsaladı dep júrgen bolsaq, endi [ip], [ıp], [up], [úp], [ap], [ep], [óp] túrinde, ekinshi buwında kele alatuǵın dawıslılardıń hár qaysısı menen birlikte [p] dawıssızı hal feyildiń

qosımtasın dóretedi dep esaplawımızǵa tuwrı keledi. Mına sózlerdiń morfologiyalıq qurılısı [tası-ıp], [iri-ip], [quru-up], [gújú-úp], [tara-ap], [yele-ep], [súykó-óp] túrinde túbir hám qosımta sıńarlardan tursa, qabatlasqan bir qıylı dawıslılardıń aldıńǵısı (túbirdiń aqırǵı sesi) túsip qaladı. Sonda singarmonizm nızamına sáykeslese otırıp, morfema jalǵız dawıssız sesten quralmay, al dawıslı+dawıssız sıńarlardan turıp, buwın quray otırıp, juwan eziwlik, jińishke eziwlik, juwan erinlik, jinishke erinlik reńkleri jumsaladı.