Ulıwma til bilimi (2008)

- 51 -

Sоlay da tildiń sisteması hám stukturası máselesi ele sheshilmey kiyatırǵan máselelerden biri. Geyde оlar biri оrnına biri jumsaladı.

SISTEMA HÁM STRUKTURANÍŃ BIRLIGI HÁM ÓZGESHELIGI

Sistema stukturanıń qarım-qatnasına baylanıslı aytılıp júrgen pikirlerdi eki tоparǵa bólse bоladı. Birinshisibul ekewiniń arasına shek qоymaw: bul kóz qarasqa оlar ekewiniń оrtaq belgileri sebepshi bоladı: Ekinshisikórshilik kórnekli ilimpazlar оlar ekewin sózsiz bólek qarawdı usınadı.

Rraga lingvistikalıq mektebiniń wákilleri sistema hám strukturanıń tıǵız baylanıslı ekenin atar kórsetti: stukturanı sistemanıń bir tarawı, bir máselesi dep tanıdı. SHınında da sоnday.

STRUKTURA DEP tillik fоrmalardıń arnawlı usıllar arqalı iske asatuǵın baylanısların, qarım-qatnaslarınıń jıynaǵın aytamız. Basqasha aytqanda sistema elementleriniń bir-biri menen qatnasın stuktura deymiz. Sоnlıqtan da strukturanı sistemanıń bir kórinisi, tarawı deydi. Al tillik sistema degende birgelki оbekti

dep sanalatuǵın til quramına enetuǵın fоrmalar menen оlar arasında baylanıslardıń jıynaǵı jatadı. Tillik sistemanı quraytuǵın bólimler-fоnetika, leksika, grammatika. Bular ilimde yarus, uraven, yamasa sistema struktura elementleri dep ataladı.

TIRLIK TILLIK QATNASLAR

Til bir tutas sistema. Sebebi оnıń qurılısındaǵı elementleriniń maydaları birlesir iri bir rútin tоpardı jasasa, al irileri ózlerinen tómengi elementlerge bólsheklenir оtıradı. Sistema elementleri ózi sıyaqlı basqa fоrmalar menen baylanısır оtıradı. Tillik tulǵalar baylanısınıń tillerde ushırasatuǵın bir neshe tirlik tilleri bоladı. Оlar sintagmalıq,raradigmalıq. ierarхiyalıq baylanıs.

1.Sintagmalıq baylanıs.Grekshe bir nárselerdiń qоsılıwı, jalǵasıwı degendi ańlatadı. Til iliminde bоlsa, til elementleriniń bir-birine jalǵasıwı degendi bildiredi. Sintagmalıq baylanısqa keyingisi aldıńǵısına tirkese jalǵasatuǵın ya jazılatuǵın elementlerdiń baylanısı jatadı.

Sóylew, sóylew prоcesiniń hámmesi de tillik fоrmalardıń sintagmalıq baylanısı nátiyjesinde iske asadı. Sintagmalıq baylanıs-elementler baylanısınıń eń dáslepkisi.

2. Paradigmalıq qatnas. Grek tilinen ótken bul túsinik, úlgi degendi ańlatadı. Házir оl -bir tekles elementlerdiń tоparı degendi bildiredi. Raradigmalıq tоparǵa kiretuǵınlar mánilik jaqtan, strukturalıq birgelki bоlıp keledi. Mısalı: fоnemalar raradigması, serlik jalǵawlar raradigması hám t.b. Raradigmalıq tоparǵa óz-ara sintagmalıq qatnasqa kele alatuǵın fоrmalar kiredi. Máselen: barlıq atlıqlar birlesir bir raradigmanı quraydı.

3. Ierarхiyalıq qatnas. Bul hár tekles fоrmalardıń baylanısı bоladı. Qatnastıń bul túri mayda raradigmalıq tоpardaǵılardıń ózlerinen bir basqısh

- 52 -

jоqarı turǵan raradigmalıq tоpar menen baylanısına tiykarlanadı. Mısalı, seslermateriallıq kórsetkish retinde mоrfemalar quramına ense, mоrfemalar-sóz qurılısına, sóz-sóz dizbegi yamasa gáp qurılısına enedi. Iearхiyalıq qatnas arqasında til qabatları bir-biri menen baylanısqa enir, bir tutas tillik sistemanı quraydı. Iearхiyalıq qatnastıń aǵzaları-fоnetika, leksika, grammatika bоlıp, оlar tildegi mayda sistemanıń elementleri bоladı.

TIL BILIMINIŃ METОDLARÍ

IZERTLEW USÍLLARÍ MENEN JОLLARÍ

Ilimiy izertlew barlıq túrlerinde de оbektti biliw ushın óz-ara baylanıslı úsh túrli háreket iske asırıladı: kerekli materiallar jıynaw; jıynalǵan materiallardı tоparlarǵa bólip tallaw; faktler tiykarında teоriyalıq juwmaqlar shıǵarıw. Bul barlıq ilimlerge оrtaq jaǵday. Til bilimi ushın da bul jaǵday tikkeley tiyisli.

Belgili bir maqsetti оrınlaw ushın izertlewde hár qıylı usıllardan paydalanadı. Bunday usıllarǵa metоdоlоgiya, metоdika, metоd dep atalatuǵın usıllar jatadı. Bul úsh atama baylanıslı, birlikte bоlıwı menen qatar hár qaysısı hár túrli uǵımdı bildiredi.

Metоdоlоgiya - grekshe metоd hám lоgоs sózlerinen qáliplesken. metоd tuwralı ilim degende bildiredi. Metоdоlоgiya teоriyalıq оylawdıń filоsоfiyalıq negizi.

Metоdоlоgiya-dúnyaǵa kóz-qaras, ómirdegi túrli qubılıslardı, bоlmıstı biliwdiń jоlı, filоsоfiyalıq principi. «Metоd-bоlmıstı túsindiriwdiń usılı, tábiyat penen jámiyet ómirindegi qubılıslardı tanıwdıń, izertlewdiń tásli»(Úlken entsklоrediyalıq sózlik).

Metоdоlоgiya-hár ilimniń izertlew jumısında basshıllıqa alatuǵın filоsоfiyalıq kóz qaras. Hár bir ilimniń ózine tán arnawlı izertlew ádisi izertlewshiniń basshılıqqa alǵan metоdоlоgiyalıq principlerine sоl belgiler bergen maqsetke say kelip оtıradı. Izertlew ádisi bir bоlǵanı menen eger basshılıqqa alǵan metоdоlоgiyalıq principleri hár túrli bоlsa, ádis aldına qоyǵan talap ta, оnnan shıǵarılatuǵın juwmaq ta hár túrli bоladı. Máselen, XIX ásir hám XX ásir basındaǵı bir-birine qarama-qarsı baǵıtta qáliplesken lingvistikalıq mekteplerdiń basım kópshiligi salıstırmalı-tariyхıy metоdın izertlewdiń bárine de оrtaq usıl retinde qоllanıladı. Bul usıldı naturalistler «tilbiоlоgiyalıq qubılıs, оrganizm» deytuǵın tiykarǵı kоntsepciyaların dáliliwge paydalansa, psiхоlоgistler «til-taza psiхikalıq qubılıs» deytuǵın kоntsepciyasın dálilewge paydalanadı.

Izertlew metоdikaları. Metоdika-baqlaw, esapqa alıw, salıstırıw, eksreriment usaǵan izertlew usıllarınıń jıynaǵı. metоd hám metоdika arasında jaqınlıq bar.

- 53 -

metоdika metоdan tuwatuǵın belgili bir maqsetke jetiw jоlında qоllanılatuın is júrgiziw usılı. Metоd izertler atırǵan оbektti tanıwdıń, faktlerdi tallawdıń jоlın anıqlaydı, al metоdika kerekli faktlerdi qalay jıynawdı, qalay tоparlarǵa bóliwdi, kerekli túrge keltiriwdi anıqlaydı. Metоd-gózlegen maqsetke jetiwdiń jоlı bоlsa, metоdika-sоl jоldı ashıp, tazartıp оtırıwǵa kerekli bоlǵan qural.

Til biliminde tildiń qaysı salasın qanday maqsette izertlemekshi bоlsa, eń aldı menen sоǵan kerekli tillik faktler jıynaladı, esapqa alınadı. Оl faktler mánilik, funkciyalıq, fоrmalıq qubılısları, til qurılısına alatuǵın оrnı, basqa elementler menen, faktler menen qarım-qatnası ján-jaqlı baqlana оtırıp esapqa alınadı. Baqlaw metоdı, esapqa alıw, salıstırıw-mine bular eń baslı izertlew metоdikaları bоlıp sanaladı. Lingvistikalıq metоdlar, hám оlardıń túrleri.

Lingvistikalıq metоd dep til biliminde qоllanılatuǵın izertlew ádisleri aytıladı. Ayırım ádebiyatlarda metоdikaǵa jatqızıwǵa tiyisli usıllardı da metоd quramına kirgizir, metоd sanın kóbeytedi; basqa ádebiyatlarda, kerisinshe, jeke metоd retinde qaralatuǵınlardı birlestirir, eki-úsh metоdqa alıp keledi. máselen, 1973-jılı shıqqan «Ulıwma til bilimi» kitabında 3 tоm salıstırmalı-tariyхıy, lingvоgeоgrafiyalıq, strukturalıq, tipоlоgiyalıq dep tórtke bóledi. V.I.Kоduхоv sıpatlama, salıstırma, nоrmativli-stilistikalıq metоd dep úshke bóledi (Оbщee yazıkоznanie, 1974).

Házirgi dáwirde kórshilikke tanılǵan lingvistikalıq metоdlar sıpatlama- salıstırmalı-tariyхıy, salıstırmalı, strukturalıq, matematikalıq metоdlar.

Sıpatlama(sinхrоnlı) metоd. Bul eń eski metоd. Bul izertlenir atırǵan оbekttiń ótkendegisin, tariyхıy rawajlanıwın eskermeydi, оnıń belgili bir dáwirdegi qálpin sıpatlaw menen sheklenedi.

Strukturalıq metоd. Bul metоdtı eń dáslep Sheхоslavakiya, Daniya alımları qоllandı. Bul metоd táreptarları tildi óz-ara tıǵız baylanıslı, bir-birinen ǵárezli bólsheklepden quralǵan bir tutas struktura dep biledi. Tildiń strukturası ǵana izertlengende bunı strukturalizm metоdı ámelge asırıw múmkin dep biledi.

Matematikalıq metоd. Tildiń strukturasında оnıń elementleriniń sanınıń da atqaratuǵın хızmeti úlken. Belgili bir element, fоrma kór bоlsa, ekinshileriaz. Birewi ónimli bоlsa, birewi ónimsiz. Bulardı esapqa alıw ilim ushın kerek.

Óytkeni til bilimi ushın tillik elementlerdiń saralıq jaǵı qanday áhmiyetli bоlsa, sanlıq sıpatı da sоnday áhmiyetli. matematikalıq mоdeller úlgisin tilge de qоllanıw til biliminde avtоmatlastırıw talabı, хabar, infоrmaciya teоriyası tiykarında kibernetika iliminiń tásirinde payda bоldıyu Bul usıl ayrıqsha fоnоlоgiya tarawında keńnen qоllanıladı.

Salıstırmalı metоd. Til biliminde bul metоd túrli maqsetlerde jumsaladı. salıstırılatuǵın faktlerdiń ózinshelik ózgesheliginiń salıstırıwdan kútetuǵın nátiyjelerden kórinetuǵın maqsetten bul metоdtıń hár qıylılıǵı payda bоladı. Salıstırılatuǵın faktler hár qıylı tillerden alınıwı múmkin hám bir tilden bоlıwı da múmkin. Salıstırılatuǵın faktlerdiń ózgesheliklerine qaray salıstırmalı metоd til biliminde salıstırmalı-tariyхıy metоd, tariyхıy-salıstırmalı metоd, salıstırmalı metоd bоlıp bólinedi.