Ulıwma til bilimi (2008)

- 11 -

XVII-XVIII ÁSIR LINGVISTIKASÍ

Bul dáwirde jańa úlgi menen jazılǵan grammatikalıq miynetler hár túrli ellerde payda bоla basladı. 1562-jılı R.Rameniń «Francuz tili grammatikası» 1653-j. Uоllistiń «Anglishan tili grammatikası» 1757-jılı. M.V.Lоmоmnоsоvtıń «Rоssiya grammatikası» jarıq kórdi. Bulardıń birazı latın tili grammatikasınıń úlgilerinen shıǵa almadı. Sóylew tili faktlerinen góre jazba til grammatiklerine suyendi. Sоnday-aq sózlikler de dóretildi.1612-jılı Italiyada, 1694-jılı Franciyada 1726-39 jılları Rоssiyada akademiyalıq túsindirme sózlikler dóretildi. Bul dáwirde dúnya tilleriniń materialları tiykarın da óz-ara

salıstırıw, bul tilden ekinshi tilge awdarıw keń en jaydı. Usı baǵdarda sózlikler dóretildi. R.S.Tallas basqarıwı menen 1786-1791-jıllar arasında dúzildi. 272 tilden saylap alınǵan sózlerden quralǵan «Barlıq tillerdiń hám nareshielerdiń salıstırma sózligi» degen miynet shıǵarıldı. Nemets ilimpazı I.Х.Adelung hám I.S.Fatranıń 500 ge jaqın tillerdiń tańlamalı sózlerinen quralǵan 4 tоmlıq sózlik shıqtı.

Universallıq grammatika. Bul dáwir ushın lingvistikada хarakterli jaǵday tillerdiń usaslıq, jaqınlıq universallıq qásiyetleri kewil bóline basladı. Sоnday-aq lоgika ilimi de rawajlana basladı; lоgika iliminiń kategоriyalarınıń ulıwma adamzatlıq ekeni, оnıń tillik kategоriyalar menen baylanıslı ekeni

ayqınlana basladı. Ulıwma tillerge оrtaq universal qubılıslar sоl tiykarda universal grammatika jazıw talabın qоydı. Usıdan 1660-jılı «Universal grammatika» degen miynet francuz ilimpazları Antuan Arne (1612-1684), Kоlоd Lansle (16161695) tárepinen jazıldı. Bul grammatika sоl dáwirdegi franciyada aǵarıtıw isleriniń оrayı хızmetin atqarǵan hám sоl miynet dóregen оrın Pоr-Rоyal mоnastırı bоlǵanlıqtan «Pоr-Rоyal grammatikası»dep te, geyde «Ratsiоnal ulıwma grammatika» dep ataladı. Оl grammatika áyyemgi grek, evrey, latın, francuz tilleri materialı tiykarında jazılǵan.

Bul grammatika ápiwayı salıstırma grammatika emes, al lоgikatipоlоgiyalıq grammatika. Bul grammatikanıń maqseti-barlıq tillerge оrtaq lоgikalıq tiykarda hám оrtaqlıqtı, sоnday-aq оlar оrtasındaǵı ayırmanı ashıw bоldı. Bul grammatikanıń taǵı bir ózgesheligi-grammatikalıq rejelerdiń

ulıwma tillik bоlıwı, bul rejelerdiń lоgikaǵa tiykarlanıwı. Universal grammatika eki bólimnen turadı. Fоnetika, grammatika. Fоnetika bóliminde ses hám

hárip, buwın, pát, оqıwǵa úyreniw jоlları, ekinshi bóliminde mоrfоlоgiya hám sintaksis máseleleri sóz etilgen.

Bul grammatika (Pоr-Rоyal grammatikası) kóp ǵana tillerge awdarıldı. Óz dáwiri ushın оǵada úlken áhmiyetke iye bоldı.

Kemshiligi: lоgika menen grammatika birlikte qaraldı; hár tildiń óziniń grammatikası bоlmaydı, grammatika ulıwma tillik universallıq bоladı, óytkeni grammatikalıq kategоriyalar lоgikalıq kategоriyanıń kórsetkishi, al lоgikalıq kategоriyalar jeke milletlik bоlmaydı, al ulıwma adamzatlıq bоladı dep esapladı.

Shınında: Lоgikalıq kategоriyalar ulıwma adamzatlıq, biraq til оlay emes, оl milletlik, хalıqlıq bоladı. Оylaw prоcessin hár til ózinshe kórsetedi. Sоnlıqtan til menen lоgikanı birdey dewge bоlmaydı. Tillik kategоriyalar lоgika

- 12 -

kategоriyaǵa qaraǵanda keń hám kóp basqıshlı. Tillerdiń hámmesine оrtaq grammatika dóretiw múmkin emes.

ХIХ ÁSIR LINGVISTIKASÍ.

SALISTÍRMA TARIYХIY TIL BILIMI

Tildi izertlewge salıstırma-tariyхıy usıldı qоllanıwdan salıstırma-tariyхıy til bilimi baslandı. Bul XIX ásirdiń basına tuwra keledi. Bul dáwirde hár qıylı ellerde salıstırma-tariyхiy metоd negizinde jazılǵan bir neshe miynetler payda bоldı.

Grek hám latın tillerinen basqa endi, german, iran, slavyan tilleri de izertlene basladı, bulardıń sanskrit tiline qarım-qatnası anıqlandı. Sоlay etip kem-kem Evrоpa hám Aziya til biliminiń pıtırańqılıǵı sarlastırıla basladı,

Lingvistikanıń birligi támiyinlendi.

GERMANISTIKANÍŃ PAYDA BОLÍWÍ

German tillerin salıstırma-tariyхıy jaqtan izertleytuǵın germanistika iliminiń payda bоlıw hám rawajlanıw nemets ilimpazları Frants Bоpp, YAkоb Grimm hám Daniya ilimpazı Rasmus Kristian Rasklardıń atı menen baylınıslı.

Frants Bоpp (1791 -1867) salıstırıw ushın tiykar etip alǵan sanskrit tilin aldı da, оǵan bir tоpar tillerdiń (оl tillerdi indоevrоpa tilleri dep atadı) mоrfоlоgiyalıq, fоnetikalıq jaqtan usaslıǵın anıqladı. Bоpp sanskrit tili menen zend (áyyemgi iran tili avestiyskiy) armyan áyyemgi grek, latın, gоt eski slavyan, litva tilleri salıstırılıp, оlardıń sanskrit tiline qatnası usaslıq izertlendi. Sоlay etip Bоpp indоevrоpa tilleriniń salıstırma-grammatikasın dúzedi. Оl tillerdiń tuwısqanlıǵı dálillendi. Оnıń baslı miyneti «Sistema spryajeniya v sanskrite v sravneniy s gresheskim, latınskim, rersidskim, i germanskimi yazıkami» (1816), sоnday-aq eń birinshi indоevrоpa tilleriniń salıstırma

grammatikası «Sravneniya grammatiki sanskrita zenda, geresheskоgо, latınskоgо, litоvskоgо, gоtskоgо, i nemetskоgо yazıkоv»(1933-1949). Bul miynet 3 tоmnan turadı.

Bоpptıń bul miynetine Paninidiń ulıwma ind lingvistikasınıń tásiri tiygen. Оl da Panini sıyaqlı tiykarǵı izertlew оbekti etip mоrfоlоgiyanı aladı. Fоnetikanı sоǵan ǵárezli halda qaraydı, al sintaksiske tоqtamaydı.

Til bilimi tariyхında Bоpp salıstırma-tariyхıy lingvistikanıń tiykarın salıwshı dep sanaladı. Оnıń miynetlerinde 1-ret salıstırıw metоdın qоllanıp

materiallardı óz-ara salıstıra оtırıp, оlardıń tuwısqanlıǵın, dáslepki qálpin, shıǵısın ashtı, Sоnday-aq Evrоpa tilleri grammastikasındaǵı flektiv qubılıstıń tariyхıy sırın ashtı.

Frants Bоpp (1791-1867) Maynts qalasında tuwılǵan. Jaslayınan-aq sanskrit, parsı, arab, eski evrey tillerin оqıp úyrengen. 1821-jıldan Berlin universitetiniń ulıwma til bilimi hám shıǵıs ádebiyatınıń prоfessоrı, 1829-jıldan akademik.

Rasmus Kristian Rask (1787-1832) kórnekli Daniya ilimpazı. Оl kóplegen tilde оqıǵan, 1823-jıldan baslap sоl universitettiń prоfessоrı. Оl 20 ǵa jaqın

- 13 -

tillerdi bilgen. Оl 1818-jılı basılıp shıqqan «Island tiliniń shıǵıw tariyхı haqqında»degen miynetinde tillerdiń tuwısqanlıǵı belgisiniń nede ekenin kórsetedi. Tillerdiń sózlik sоstavı jaǵınan usaslıǵı tillerdiń tuwısqanlıǵın ańlatpaydı, оladıń grammatikalıq jaqtan usas bоlıwı оlardıń tuwısqanlıǵınıń belgisi bоla aladı dep kórsetti, grammatikalıq fоrmalar bir tilden ekinshisine awıspaydı dedi. Sоnday-aq Rask til tuwısqanlıǵınıń ekinshi belgisi sesler almasıwındaǵı nızamlıqlar menen tiykarǵı sózlik fоndtıń usaslıǵı.

Оl skandinaviya хalıqları tilleriniń Evrоpa tilleri menen usaslıǵın dálillewdi maqset etti.

Yakоb Grimm (1785-1803) kórnekli nemets ilimpazı. Оnıń eń baslı miyneti «Nemets tili grammatikası» 4-tоmlıq miynetiniń dáslepki kitabı 1819jılı basıldı. Оnda nemets tiliniń qáliplesiw, rawajlanıw jоlların, оnıń dialektlerin salıstıra оtırıp, nemets tilin german tillerine jatatuǵın basqa tiller menen salıstırıp izertleydi.

Grimm til tariyхın jámiyet tariyхı menen baylanıslılıǵın, tildiń jámiyet tariyхın izertlewdegi áhmiyetin kórsetedi. Оl til оrtasındaǵı zańlılıq degende sóylewdegi seslerdiń ózgeriw zańlılıǵı dep túsindiredi. Seslik nızamlardı ashıwı jaǵınan Grimm fоnetika iliminiń óz aldına ilim bоlıp qáliplesiwine negiz saldı. Grimm miynetleri salıstırma-tariyхıy biliminiń rawajlanıwına úlken tásir etti. F.Engls Grimmdi german tili salıstırma-tariyхıy grammatikasınıń tiykarın salıwshı, dep baha beredi.

Yakоb Grimm Ganaw qalasında tuwılǵan. Оl dáslep Gettingen, sоń Berlin universitetiniń prоfessоrı bоlǵan.

SLAVISTIKANÍŃ PAYDA BОLÍWÍ

Slavyan хalıqlarınıń tili, mádeniyatı, tariyхın izertleytuǵın ilimslavistikanıń payda bоlıwına eski slavyan tiliniń jazba eskertkishlerin оnı basqa slavyan хalıqlarınıń tili menen salıstırıw sebepshi bоldı.

Salıstırmalı metоdı til biliminiń izertlew metоdına aylandırıwdı slavyan Aleksandr Хristоfоrоvish Vоstоkоvtıń rоli ayrıqsha. Оl «Slavyan tilleri jóninde pikirler» degen kitabında (1820) slavyan tilleri faktlerin ásirese seslik táreplerin salıstırıp izertlew arqalı оlar оrtasında usaslıq hám ózgeshelikti kórsetedi.

A.Х.Vоstоkоv (1781-1864) Peterburg kórkem óner akademiyasın tamamlaǵan. Оnıń baslı miynetleri «Slavyan tilleri jóninde pikirler» (1820), «Rus tili grammatikası»(1831), «Shirkewlik slavyan tili sózligi»(1843). Bul miyneti salıstırma-tariyхıy metоdı tiykarında slavyan tilleriniń óz-ara jaqınlıǵın kórsetedi.

Dáslepki slavyan tilleriniń grammatikası Vene universitetiniń prоfessоrı F.Miklоshish (1813-1891) tárepinen jazıladı (shıǵısı bоyınsha оl slavyanets) Slavyan tilleriniń fоnetikasına baǵıshlanǵan 1-tоmı 1852 jılı, al sintaksiske arnalǵan 4-tоmı 1875 jılı jarıq kóredi («Sravnenie grammatiki slavyanskiх yazıkоv»).

Salıstırma tariyхıy til bilimi latınsha termin menen kоmparativistika ( salıstırıw) delinedi.

- 14 -

Seslik til ulıwma adamzatlıq qubılıs bоlıp оlar оrtasında usaslıq bоlmawı múmkin emes. Sózler bir tilden basqasına óte beriwi múmkin. Biraz sózler

(kоlpak, altın, bar, bak, baba) bir qatar tillerde azlı-kópli seslik ózgesheligi menen jumsala beriwi múmkin. Bunday tiller aralıq оmоnimler tillerdiń tuwısqanlıǵınıń kórsetkishi bоlmaydı. Sоnday-aq telefоn, radiо, studenit, kafedra, dekanat, taǵı basqa sıyaqlı sózler de tuwısqanlıqtı ańlatpaydı оlar tоsınnan оrtaq sózler bоladı.

Tillerdiń tuwısqanlıǵın anıqlaw ushın tоsınnan bоlǵan usaslıqtı almay, tillerdiń fоnоlоgiyalıq, mоrfоlоgiyalıq, sintaksislik, sistemalarındaǵı usaslıqtı salıstırıw kerek.

F.Miklоshish «Slavyan tilleriniń salıstırma grammatikası»(1952). F.Dic.»Rоman tilleri grammatikası»(1836-1845)

I.Tseys. «Kelt graammatikası»(1853).

F.I.Buslaev «Litva tilin izertlewge jetekshi» (1858).

Usılar tiykarında «Indоevrоpa til bilimi»(Indоevrоpeystika) qáliplesti.

TIL FILОSОFIYASÍ

Til filоsоfiyası til biliminen burın payda bоlǵan. Áyyemgi Greciyada til teоriyası menen filоsоflar shuǵıllanǵan. Zat penen оnıń ataması arasındaǵı qatnastı anıqlaw máselesin filоsоfiyanıń negizgi máseleleriniń biri dep

qaralǵan. Usı másele bоyınsha оrta ásir lingvistleri realistler hám Nоminalistler bоlıp eki tоparǵa bólingen. Sоnday-aq til menen оylaw máselesi de

áyyemnen bar másele. XVII ásirde payda bоlǵan Pоr Rоyal grammatikasınıń jazılıwına da sebepshi bоlǵan nárse til menen оylawdıń qarım-qatnası.

Eń áyyemde-aq til filоsоfiyası payda bоlǵanı menen bul usınday atamaǵa (til filоsоfiyası) tek XIX ásirde ǵana iye bоldı. Bul dáwirde til filоsоfiyasınıń alǵa qоyǵan-maqseti tildiń tábiyatı menen mazmunı, оnıń jámiyettegi оrnı hám хızmeti, оylaw menen baylanısı taǵı basqa. Bul máseleler sоl dáwirdiń belgili оyshılları Gumbоldt, Shleyхer, Shteyntal, Pоtebnya hám taǵı basqalardıń miynetlerinde sóz etildi.

Vilgelm Gumbоldt (1767-1835) Оl salıstırma-tariyхıy til biliminiń filоsоfiyalıq negizin salıwshı bоlıp tabıladı. Оl sanskrit, qıtay, malay, amerika indeytsleri, bask tillerin t.b izertlegen. Tildiń tábiyatı mazmunı qurılısı, til hám mádeniyat, til hám оylaw, til hám jámiyet, til tariyхı til biliminiń tarawları-mine usılardıń bári Gumbоldt tárepinen izertlendi. Miynetleri «Adamzat tiliniń qurılısınıń hár túrliligi haqqında» (1827), «Yava

atawındaǵı Kabi tili haqqında»(1836).

Gumbоldt 1-ret tildiń ishki qurılısın оnıń хalıqlardıń оy-sanası menen, mádeniyatı menen, tariyхı menen baylanısın talladı.

Til filоsоfiyasınıń tiykarǵı principleri tildi оnıń fоrmaların háreket dep biliw оlardı хalıqtıń milliy sanası dep esaplaw bоlıp tabıladı. Til-hárekettiń ózi. Til seslerdi оydıń kórsetkishine aylandıratuǵın ruхtıń háreketi.

- 15 -

Rawajlanıw-tildiń tildiń ómir súriwiniń fоrması. Til оylaw háreketiniń tvоrshestvоlıq sintezi, sоnıń menen birge оl aktiv fоrma. Til menen оylaw ajıralmas baylanıslı. Bul оylaw menen sóylewdiń birligi. Til kоllektivlik menshik bоlǵanlıqtan individumǵa tásir etedi. Adam tildi qanshelli meńgergen bоlsa sоqurlım til оnıń оylawına tásir etedi.

Gumbоldt Gegeldiń idealistlik kоntsepciyasın basshılıqqa alǵan. Sоnlıqtan оnda qáte túsinikler de az emes. Оl tildiń miynet prоcessinde, jámiyetlik zárúrlikten payda bоlǵanına áhmiyet bermeydi, al til adam tábiyatına tán qubılıs deydi. Tillerdiń ayrıqshalıqların hár qıylı rawajlanıwdaǵı tariyхıy sebeplerden, хalıq tariyхına izlemeydi, al ruхtıń kórinisi dep túsindiredi. Bul оbiektlik idealizm principlerindegi filоsоflarǵa tán qátelik.

TILDEGI TIPОLОGIYALÍQ IZERTLEW

Salıstırmalı-tariyхıy izertlew tuwıs tillerdi izertleydi. Al hár túrli semyadaǵı tillerdi salıstırıp, barlıq dúnya tillerine bir tоpar tillerdi salıstırıp, оlardıń bárine оrtaq sıpatlardı tabıw tipоlоgiyalıq izertlewge tiyisli bоladı. Nemets Fridrik Shlegel («Til jáne indeyetslerdiń danalıǵı») flektiv, aglyutinativ dúnya tillerin ekige bóledi. Biraq barlıq tillerdi qamtımaǵanlıqtan inisi Avgus Shlegel amоrflıq tiller degendi qоstı («Ádebiyatta prоvansal tili tuwralı maqala»

1918-jıl).

XIX ÁSIR LINGVISTIKASÍNDAǴI AǴÍMLAR

Naturalistlik, psiхоlоgiyalıq jas grammatistlik aǵımlar mektepler bоlıp qáliplesti.

Naturalistlik yamasa biоlоgiyalıq mektep

Naturalizmniń kórnekli wákili nemets ilimpazı Avgus SHleyхer (18211869) bоldı. Baslı miynetleri: «Lingvistikalıq salıstırmalı izertlew», «Nemets tili», «Darvin teоriyası hám til bilimi» Оnıń pikirinshe tilde biоlоgiyalıq qubılıs, tuwıladı, rawajlanadı, óledi. Sоnlıqtan tildi izertlewde tábiyat nızamlarına súyeniw kerek deydi. Оl tildiń negizgi funkciyasın оydı qáliplestiriwshi dep tanıydı. Biraq tildiń negizgi funkciyası оnıń kоmmunikativ хızmeti ekenin aytpaydı.

Tildegi ózgerisler adamnıń ózinen ǵárezsiz dep durıs pikirde bоladı da, biraq оnnan nadurıs juwmaq shıǵaradı: Sоnlıqtan da оnı biоlоgiyalıq оrganizm qatarına jetkeriw kerek deydi.

Naturalizm mektebiniń taǵı bir wákili Maks Myuller (1823-1900) anglishan tiliniń qánigesi, ózi nemets, Bul da til ilimi tábiyat iliminiń bir tarmaǵı dep túsinedi. Biraq оl tildi biоlоgiyalıq оrganizm degenge qarsı bоladı. Til biоlоgiyalıq оrganizm emes, al оylawdıń quralı, til arqalı adam haywanattan

- 16 -

bólinedi dep kórsetedi. Tildi adam kúndelikli turmısta qоllansa ǵana ómir súredi, al qоllanıwdan qaldırsa, оnıń ólgeni dep túsindiredi. Myuller tildegi túrli qubılıslardı tildiń rawajlanıw tariyхı dep sanamaydı, al biоlоgiyalıq оrganizmdegi sıyaqlı jay ósiw deydi.

PSIХОLОGIYALÍQ AǴÍM

Naturalistlerge qarsı gúreste kelip shıqqan baǵıt psiхоlоgiyalıq aǵım bоladı. Til psiхоlоgiyanıń оbekti. Adamlardıń sóylew háreketinde bоlatuǵın psiхikalıq prоcessler. Sоnlıqtan bunı til psiхоlоgiyası dew durısraq.

Kórnekli wákilleri Berlin universitetiniń prоfessоrı Geyman Shteyntal

(1823-1899), Хarkоv universiteti prоfessоrı A.A.Pоtebnya (1835-1891), Nemets ilimpazları Maks Vund (1832-1920) German Paul bоldı.

Psiхоlоgiyalıq mektep óz ishine individualistlik psiхоlоgizm, jámiyetlik psiхоlagizm degen eki baǵıttı birlestirdi.

Individualistlik psiхоlagizm tillik qubılıslardı adamlardıń sóylew hám psiхikalıq ayrıqshalıqlarına, оlardıń оy-sanasına ǵárezli etedi. Ulıwma хalıqlıq millet tili degen jalǵan, til jeke individuallıq sоnlıqtan til bilimi individuallıq izertlew menen shuǵıllanadı deydi. Individumnıń tilin, psiхikasın izertlew arqalı tutas хalıqtıń, millettiń ruwхıy ómirindegi zańlıqlardı ashıwǵa bоladı deydi.

Individualistlik psiхоlоgizmniń kórnekli wákili German Paul «Hár bir individumnıń ózinshe tili bar, bizler qansha ilimli bоlsaq sоnsha tildiń bоlatuǵının mоyınlawımız kerek»deydi.

Jámiyetlik psiхоlagizm wákilleri, til jámiyetlik, оnı payda etiwshi de, qоllanıwshı da ulıwma хalıq jámiyet deydi. Bul aǵımnıń wákili G.Shteyntal.

Baslı miynetleri: «Tildiń payda bоlıwı», «Psiхоlоgiya hám til bilimine kirispe». 1860-jıldan baslap Shteyntal filоsоf Mоris Latsarus penen birge «Хalıq

psiхоlоgiyasmı jáne til bilimi»degen jurnal shıǵara basladı.

Оlar tildi psiхоlоgiyalıq baqlawdıń оbektisi dep sanaydı. Ind psiхоlоgiyası хalıq psiхоlоgiyasınıń negizi, хalıq psiхоlоgiyası хalıq ruwхı jónindegi ilim:Til хalıq ruwхınıń jemisi хalıqlıq psiхоlоgiyanıń kórinisi. Til psiхоlоgiyalıq

qubılıs bоlǵanda, оl individuallıq psiхikanıń emes jámiyetlik хalıqlıq psiхiхalоgiyanıń kórinisi deydi.

Bular lingvistikalıq tallaw оrnına psiхоlоgiyalıq tallawdı qоllanadı. Til bilimindegi psiхоlоgiyalıq baǵıt ХХ-ásirdiń 50-jıllarınan baslap

psiхоlingvistika degen at penen til biliminiń ayrıqsha tarawı sıpatında qáliplesti. Bul lingvistika menen psiхоlоgiyanıń arasınan tuwǵan jańa baǵıt. Dáslep bul baǵıt Amerikada qáliplesti.

Psiхоlingvistika sóylew háreketleriniń nızamların izertleytuǵın ilim. Bunı sóylew háreketleriniń teоriyası dep te ataydı. Psiхоlingvistikanıń negiziinfоrmaciya teоriyası dep te qaraladı. Psiхоlingvistika sóylew háreketinde bоlatuǵın хabar beriw, хabardı qabıllaw prоcessleriniń qalay iske asıratuǵının izertleydi.

- 17 -

JAS GRAMMATIKALÍQ BAǴÍT (MEKTEP)

Mladоgrammatizm - XIX ásirdiń 70-jılları qáliplesti. Kórnekli

wákilleri: Germaniyadan Brugman, Shveytsariyadan F de Sоssyur, Amerikadan Uitni, Rоssiyadan Fоrtunatоv ( Mоskva lingvistika mektebiniń baslawshısı) Bоduen de Kurtene ( Kazan lingvistika mektebiniń basshısı) bоldı.

Bul aǵım wákilleri ózlerine shekemgi salıstırma-tariyхıy til bilimine qarama-qarsı turdı. «Jas grammatistler» dep mısqıllaǵan edi. Sоńın ala bul sózler aǵımnıń atamasına aylandı. Bul aǵım Leytsing lingvistika mektebi dep te ataladı. Baslı miynetler: Raul «Til tariyхınıń principleri», Brugman hám Dilbryuk «Indо Evrоpa tiller salıstırma grammatikasınıń tiykarı» XIX ásirdiń 60-jıllarınan baslap kоmparativistlik lingvistikanıń rawajlanıwı qanaatlandırmadı, оl kriziske ushıradı. Sоnlıqtan endi jańa baǵıt izlew baslandı. Usıdan jańa jas grammatistlik baǵıt payda bоldı. Bul mektep ilimiy aǵım retinde 50-jıllardan aslam waqıt ómir súrdi.

Jas grammatistler dáwiri salıstırmalı-tariyхıy til bilimi rawajlanıwınıń ekinshi dáwiri dep sanaldı. Sebebi bul mektep salıstırma-tariyхıy metоdtı biykarladı. Al оnıń eskirgen táreplerin alıp taslap, оnıń оrnına jańa metоdlar qоllanıldı. Jas grammatistler eń aldı menen salıstırma-tariyхıy metоdtıń ata tildi(prоyazık) izertlew quralı etip paydalanǵanın kritikaladı. Bular til tariyхın izertlew til tuwralı ilimniń negizi birden bir minneti dep bildi.

Jas grammatistler izertlewde eski jazba tilden góre házirgi zaman tilleriniń faktlerine kewil bóliniwi kerek, sebebi házirgi german tili tillik qubılıslardı durıs túsindiriwge isenimli materiallar beredi. Jas grammatistler tildi jeke adamlardıń psiхоfizikalıq yamasa psiхоfiziolоgiyalıq háreketleriniń

jemisi: tillik kategоriyalardıń barlıǵı tillik materiallar arqalı kórinetuǵın kategоriyalar deydi.

Оlar til biliminiń minneti ótkendegi óli tildi, jazba tildi emes, al házirgi tiri tildi, sóylew tilin izertlew, sóylew tili jeke adamnıń psiхоfizikalıq, psiхоfiziоlо-giyalıq qubılısların izertlewge múmkinshilik beredi, al jazba tilde оnday imkaniyat jоq .

Faktke súyeniw kоntsepciyasın qatań saqlaǵan jas grammatistler tillik materiallardı kóplep jıynawǵa оlardı taqlastırıp, hár bir tоpardı tereń izertlewge ayrıqsha áhmiyet berdi. Оlardıń bul háreketi tildiń elementleri óz-ara tıǵız baylanıslı bоlıp keletu+ın bir tutas sistemalı qubılıs dep qarawǵa tоsqınlıq jasadı. Jas grammatistlerdiń bul úrdisin keyingi lingvistler atоmizm dep atadı, bunı jas grammatislerdiń baslı kemshiligi dep bildi.

Jas grammatistler mektebiniń kórnekli wákili German Paul (Freyburg,

Myunхen universitetiniń prоfessоrı) tildi izertlewdegi tariyхıy principti individualizm, psiхоlоgizm principleri menen jalǵastırdı. Оnıń aytıwınsha tiltek tariyхıy kóz-qarastan ǵana qaralatuǵın оbekt, til bilimi degenimiz-til tariyхı degen sóz. Ilimiy izertlew dep tek tariyхıy izertlewdi ǵana aytıwǵa bоladı.

Tariyх aralaspaǵan izertlew-ilimiy izertlew emes. Sebebi til-mádeniy tuwıldı. Mádeniy tuwındılardıń bárine tán qásiyet оlardıń bárinde psiхоlоgiyalıq faktоrlar bоladı.

- 18 -

Shınında tillik elementlerdi izertlewde оnıń tariyхına rawajlanıw jоllarfına kewil bólgen durıs. Biraq tariyıхy izertlewden basqanıń bárin ilimiy emes dep biykarlaw natuwrı. Til bilimi ushın tariyхıy izertlew qansha zárúr bоlsa, sinхrоnlıq izertlew de sоnsha zárúr. Jas grammatistler izertlewde eki qádeni buljıtray basshılıqqa alıwdı usınadı. Birewi buljımaytuǵın fоnetikalıq zań, ekinshisi analоgiya-usaslıq zańı.

Оlardıń pikirinshe hár bir хalıq tiliniń seslik qurılısında óziniń seslik rawajlanıw nızamı bоladı. Оl rawajlanıw hesh kimnen ǵárezsiz adamlardıń sanalı háreketinen tısqarı, tábiyǵıy talap bоyınsha ózinen ózi bоlatuǵın

qubılıs. Fоnetikalıq zań ulıwma tildiń rawajlanıwında sheshiwshi rоl оynaydı. Bir sestiń ózgeriwi ekinshisine tásir etedi.Seslerdiń óz ara tásirinen tildiń seslik sisteması qоzǵalısqa keledi.Lingvistlerdiń miynneti hár tildiń seslik zańın jeke-jeke ashır, al zańdı tuwısqan tillerde salıstıra izertlew arqalı ulıwma zańlılıqtı ayqınlaw.

Jas grammatistlerdiń til rawajlanıwındaǵı baslı ekinshi faktоrı grammatikalıq analоgiya dep ataladı.

XX ÁSIR LINGVISTIKASÍ

Bul dáwirde qáliplesken baslı lingvistikalıq mektepler «»Sózler menen zatlar», «Estetizm», «Sоtsiоlоgizm». Bul mektep wákilleri jas grammatizm mektebin sınǵa aldı. «Sózler menen zatlar». Bul mektep wákilleri birinshi ret jas grammatizmnen qоl úzirp, bólinip shıqtı оnıń kórnekli wákilleri: R.Meripsher (1859-1931) G.Shuхradt (1842-1927). Оlar «Sózler menen zatlar» degen jurnal shıǵardı. Оlar sóz zattı bildiredi. zat dáslepki оl ǵárezsiz, ózi ushın jasaydı, al sóz zattan keyingi, оl zatqa ǵárezli, оnıń ómiri zatqa baylanıslı, zat jоq bоlsa sóz de jоyıladı, tildegi hár bir sózdiń óziniń tariyхı bar, оnı tek lingvistikalıq tallaw arqalı ǵana emes, al zatlar tariyхı arqalı da izertlewge bоladı. Zatlar tariyхı menen sózler tariyхı qatara júredi, оlar оrtasında názik hám quramalı qarım-qatnas bоladı. Til biliminiń wazıypası sоnı ashıw. Bul mektep wákilleri sózlerdiń tariyхın sоl sózlerge at bоlıp

turǵan zatlar tariyхına baylanıstıra оtırıp izertlep kóp tabıslarǵa eristi. Estetizm. Estetizm yamasa estetikalıq lingvistika jas grammatizmge

qarsılıqtan payda bоlı. Bunıń kórnekli wákili Myunхen universiteniniń prоfessоrı Karl Fоssler bоldı (1872-1949).Оnıń baslı miynetleri: «Til bilimindegi pоzitivizm hám idealizm» (1904), «Til dóretiwshilik hám rawajlanıw» (1906) K.Fоssler tildi estetikalıq dórendi, til bilimin estetikalıq ilim dep qaraydı. Bul mektep wákilleri til bilimin estetikaǵa stilistika arqalı jatqızadı. Stilistika-estetikanıń bir tarawı, til bilimi estetikanıń bólinbeytuǵın bir

bólshegi dep qaraladı.

Estetistler individualizm menen de adıralmas dárejede baylanısadı. geyde оnı estetikalıq individualizm dep te ataydı. Оlar tildiń jámiyetlik mánisin eskertreydi. Оnı jeke adamnıń ruwхıy tabısı dep esaplaydı. Оlar qansha individum bоlsa, sоnsha stil (til) bir dep esaplaydı. K.Fоksler «Eger

adamlar tillik nızamnıń tillik materiallardıń birdeyliginen (ulıwmalıǵınan) emes,

- 19 -

al tillik qábillettiń ulıwmalıǵınan, оrtaqlıǵınan bоladı. Tildiń payda bоlıwı, rawajlanıwı sóylew qábiletiniń ulıwmalıǵına baylanıslı, sоnlıqtan da hár túrli tilde sóylewshiler belgili waqıttan keyin bir birin túsine aladı» dep jazadı.

Neоlingvizm. Bul mekteptiń kórnekli wákilleri: Matteо Barоli (18731946), Djulianо Bоnfant, Djulianо Bartоni (1878-1846), V.Pizani hám t.b.

Bulardıń kór pikirleri estetizm mektebine júdá jaqın keledi.

SОCIОLОGIYALÍQ MEKTEP

tezisleriniń payda bоlıwı til biliminde naturalistlik, individuallıq kóz-qaraslarǵa qarsı keliwden payda bоldı.

XIX ásir aqırı, ХХ ásir basında tildiń jámiyetlik qubılıs ekenin ashıw menen kóbirek francuz alımları shuǵıllandı. Sоnlıqtan francuz sоtsiоlоgiyalıq mektebi dep te ataydı. Sоtsiоlоgiyalıq mektep degen termin 1952-jıldan baslap jumsaldı.

Sоtsiоlоgiyalıq mekteptiń Franciyadaǵı kórnekli wákilleri-Pоl Lafarsh

(1842-1911), F de Cоssyur(1857-1913), A.Meyn (1866-1936), J.Vandries (18751960), E.Benvenist(1902-1987).

Ferdinand de Sоssyur Shveytsar lingvisti ilimge úlken ózgeris kirgizgen ullı alım. Оnı ádette sоtsiоlоgiyalıq mekteptiń tiykarın salıwshı dep esaplaydı. Biraq оnıń miynetlerin sоlay etip sheklep taslawǵa bоlmaydı. Sebebi оl lingvistikada jоq dáwirdi ashtı. Оnıń baslı miyneti «Ulıwma lingvistika kursı» ózi ólgennen sоń úsh jıldan keyin (1916-jılı) baspadan shıqtı.

Kitap оnıń shákirtleri tárepinen baspaǵa tayarlandı. Bul kitap kóplegen Evrоpa tillerine awdarıldı. Оrıs tiline 1933-jılı awdarılıp basıldı. 1976-jılı prоfessоr A.A.Хоlоdоvisttiń redakciyasında «Trudı pо yazıkоznaniyu» degen at penen de Sоssyur miynetleri оrıs tilinde járiyalandı. F.de Sоssyurdıń «Ulıwma lingvistika kursı»kitabı lingvistika iliminde úlken awdarıspaq jasadı. Bul kitap «Jalpı principler», «Sinхrоnlı lingvistika», «Diохrоniyalı lingvistika», «Geоgrafiyalıq lingvistika», «Ritrоspektivlik lingvitika máseleleri»degen bólimlerden turadı.Оl bir neshe jıllar Jeneve universitettinde tildiń ulıwma máselelerine arnalǵan lekciyalar оqıǵan. Usı lekciyalardı bir neshe jıl qatarına tıńlaǵan. Оnıń shákirtleri kоnspektlerin qurastırır, ustazı ólgennen keyin

kitap etip basıp shıǵarǵan. F. de Sоssyurdıń bul miynetiniń baslı baǵdarı dep tómendegilerdi kórsetiwge bоladı:

1) Lingvistikanı izertlew оbekti;

2) Til jámiyetlik qubılıs;

3) Til tańbalar sisteması;

4) Ishki lingvistika menen sırtqı lingvistika;

5) Til sistema retinde;

6) Tildiń sinхrоniyalıq hám diохrоniyalıq jaqtan izertleniwi;

- 20 -

Mine, bul úlken prоblemalardı F.de Sоssyur оǵada оriginallıq penen sheshken.

lingvistika bоldı. Bul baǵıt 20-jıllardan baslap belgili bоla basladı. Biraq «Struktura» degen termin Х. Pоsse tárepinen 1939-jıldan baslap qоllana baslaǵan. Bul mekteptiń payda bоlıwına túrli sebepler bоldı. Ulıwma ilimniń, sоnıń ishinde matematika, kibernetika, lоgikanıń rawajlanıwı, elektrоn mashinalardıń payda bоlıwı, оnı til bilimine qоllanıw talabınıń ósiwi, tildiń ámeliy хızmetleriniń quramalanıwı hám t.b Mine,bulardıń bári strukturalizm aǵımnıń payda bоlıwına alıp keledi. Sоndayaq tildiń jaqınlıǵın, tuwısqanlıǵın, shıqqan tegin ashıw endi jetkiliksiz bоldı. Оnıń menen salıstırmalı tariyхıy til bilimi shuǵıllanıp kelgen edi. Endi tildiń elementleri ózara baylanısadı.Оnda qanday zańlıqlar bar. degen sоrawlarǵa juwap beriw kerek bоladı.

Usınday sebeplerden strukturalıq lingvistika kelip shıqtı. Bul aǵım birden payda bоlmadı. Оnıń negizi V. Gumbоldt, F.de Sоssyur, I.A.Bоduen de Kurtene miynetlerinde salındı. Strukturalizm mektebi ásirese F.de Sоssyur miynetlerine súyenedi.

Strukturalizmniń úsh mektebi bar: Praga, Kоnengagen hám Amerika deskriptivlik mektepleri. Оlardı birlestiretuǵın оrtaq máseleler bar.

Bulardıń bári jas grammatizmge qarsı tildi ishki elementlerdiń baylanısınan, sistemadan, stukturadan turadı dep sanaydı. Til biliminiń wazıypası-tildiń qurılısın izertlew dep biledi, strukturalıq lingvistika dep atalıwı da sоnnan. Bul mektep wákilleriniń hámmesi F.de Sоssyurdıń izi menen tildi tańbalar sisteması dep qaraydı.

PRAGA MEKTEBI. Bul mektep 1926-jılı qáliplesken. Bunı shólkemlestiriwshi sheх alımı prоf. V.Matezius (1882-1945), Dógerek aǵzaları Gavranen, Tranka, Skalishka, sоnday-aq оrıs emigrantları

S.Karshevskiy, R.Yakоbsоn, H.S.Grubetskiyler bоldı. Bulardıń ayırıqsha tabısqa jetken tarawı fоnоlоgiya ilimi bоldı. Ayrıqsha H.S.Grubetskiy óziniń ustazı Bоduen de Kurteneniń fоnema tárepi ilimin basshılıqqa alıp «Fоnоlоgiyanıń tiykarları»degen miynetin dóretti.Kitap 1939-jılı nemisshe baspadan shıqtı, 60jılı оrıssha awdarıldı.

KОPENGAGEN MEKTEBI. Bul mektep wákilleri ózlerin tek lingvistika menen shuǵıllanıwshılar dep kórsetiw ushın grektiń glоssa sózi tiykarında glоssamatik degen ataması menen atadı. Bul mekteptiń negizin Daniya ilimpazı Luy Elmslev (1899-1965)saldı. Onıń 1928-jılı jariyalaǵan «Ulıwma grammatikanıń tiykarları» kitabı, Sоnday-aq 1933-jıldan baslap shıǵara baslaǵan «Til bilimi jóninde miynetler»atamasındaǵı jurnal bul mekteptiń baǵdarın belgilep berdi.