Túrkiy tillerdiń salıstırmalı grammatikası

Meyil kategoriyası

Meyil kategoriyası hárekettiń haqıyqatlıqqa qatnasın bildiredi. Feyil tárepinen bildirilgen háreket haqıyqıy háreketti, belgili bir shárt orınlanǵanda bolatuǵın háreketti yamasa buyrıqtı, ótinishti, tilekti bildirip keliwi múmkin. Usınday ózgesheliklerine qaray meyiller: anıqlıq meyil, buyrıq meyil, shárt meyil hám tilek meyil bolıp bólinedi.

Anıqlıq meyil. Anıqlıq meyildegi feyiller haqıyqıy háreketti ótken, házirgi hám keler máhálde belgili bir bette hám sanda bildiredi. Biraq onıń arnawlı morfologiyalıq kórsetkishleri joq. Feyildiń máhál kategoriyası usı meyilde anıq kórinedi.

Buyrıq meyil. Buyrıq meyil feyilleri buyrıqtı, ótinishti, talaptı, usınıstı, shaqırıqtı, mirátti hám t.b. bildirip, hár qıylı intonaciya menen aytıladı. Sóylewshi tıńlawshıǵa háreket etiwdi buyıradı, talap etedi, sonlıqtan buyrıq meyildiń tiykarǵı forması feyildiń II beti boladı: tıńla-, isle-.

Buyrıq meyil mánisi I hám III bet forması menen de bildiriledi.

I bettiń buyrıq meyil forması arnawlı affiksler arqalı feyil tiykarına -ayın//- eyin, -ayıq//-eyik affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı. Olardıń birlik san formaları niyetti, maqsetti, al kóplik formaları háreketti, birge islesiwge shaqırıqtı, mirátti, ótinishti bildiredi.

III bettiń buyrıq meyil forması arnawlı -sın//-sin affiksi arqalı jasaladı. Bunday feyiller tek birlik sanda qollanıladı: alsın, ketsin.

Shárt meyil. Túrkiy tillerdegi shárt meyil formaları feyil tiykarına -sa//-se affiksiniń jalǵanıwı arqalı jasaladı hám úsh bette, birlik hám kóplik sanda

betlenedi.

Tilek meyil. Tilek meyil háreket iyesiniń bir nárseni islewge niyetin, tilegin bildiredi. Ol feyildiń tiykarına -ay//-ey, -ǵay//-gey affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı. Tilek mánisi geyde feyil tiykarına -ǵı/-gi, -qı/-ki affiksleriniń jalǵanıp, onnan keyin kel feyiliniń dizbeklesiwi arqalı da bildiriledi. Bul jaǵdayda tiykarǵı feyil úsh bette tartımlanıp qollanıladı: oqıǵım keledi, oqıǵıń keledi, oqıǵısı keledi.

Geyde feyildiń shárt meyil forması da edi kómekshi feyili menen

dizbeklesip, niyetti, tilekti bildiredi.

Ádebiyatlar

Агазаде Н. Категория наклонения в совр. азерб. литературном языке. АДД. Баку, 1965; Мирзоев Г. Категория переxодности/непероxодности глагола в совр. азерб. языке.

АДД. Баку, 1986; Рагимов М. История формирования наклонений глагола в азерб. языке.

АДД. Баку, 1966; Коркина Е.Ы. Наклонения глагола в якутском языке. М., 1970; Xоджаев Т. Повелительное наклонение в совр. узбекском языке. АКД. Самарканд, 1963; Агламова М. Способы выражения повелительности и желательности в тюркскиx языкаx. АКД.

Ташкент, 1966; Ищанов К. Повелительное и желательное наклонения в совр. казаxском языке. АКД. Алма-Ата, 1963; Карпов В. Изявительное наклонение в xакасском языке.

АКД. М., 1955

Máhál kategoriyası

Máhál kategoriyası is-hárekettiń sóylew waqtına qatnasın bildiredi: 1) eger is-háreket sóylew waqtınan burın bolıp ótse, feyil ótken máhálde; 2) eger is-háreket sóylew waqtı menen bir waqıtta bolıp atırǵan bolsa, házirgi máhálde; 3) eger is-háreket sóylew waqtınan keyin bolatuǵın bolsa, keler máhálde boladı. Sonlıqtan da túrkiy tillerde úsh máhál bar: ótken máhál, házirgi máhál, keler máhál.

Feyildiń máhál kategoriyası, onıń meyil hám bet-san kategoriyaları menen tıǵız baylanıslı boladı. Sebebi feyildiń máhálleri tek anıqlıq meyilde

ǵana kórinedi. Basqa, yaǵnıy buyrıq, tilek, shárt meyillerdiń formaları tek bir máhálde kelesi waqıtta orınlanatuǵın hár qıylı buyrıq, tilek, shártti bildiredi hám olarǵa máháldi bildiretuǵın affiksler jalǵanbaydı.

Máhál kategoriyası feyil tiykarına affiksler jalǵanıw arqalı, sonday-aq tiykarǵı feyildiń kómekshi feyiller menen dizbeklesiwi arqalı jasaladı.

Túrkiy tillerde ótken máháldiń formaları kóp hám bildiretuǵın mánileri de hár qıylı.

1) anıq ótken máhál: bardım, keldim, ketti.

2) nátiyjeli ótken máhál -ǵan//-gen, -qan//-ken formalı kelbetlik feyil hám bet-san affiksleri arqalı jasaladı: barǵanman, kelgenmen.

3) anıq emes burınǵı ótken máhál -ıp//-ip, -p formalı hal feyil hám betsan affiksi arqalı jasaladı: barıppan, kelipseń.

4) burınǵı ótken máhál -ǵan//-gen, -qan//-ken formalı kelbetlik feyil hám betlik formadaǵı e- feyilinen jasaladı: barǵan edim, kelgen ediń.

5) jaqın ótken máhál -ıp//-ip, -p formalı hal feyil hám betlik formadaǵı e- feyilinen jasaladı: barıp edim, kelip ediń.

6) tamamlanbaǵan ótken máhál -tuǵın formalı kelbetlik feyil hám betlik formadaǵı e- feyilinen jasaladı: baratuǵın edim, keletuǵın edim.

7) tákirar ótken máhál -ar//-er, -r formalı kelbetlik feyil hám betlik formadaǵı e- feyilinen jasaladı: barar edim, keler ediń.

8) niyetli ótken máhál -jaq, -maqshı //-mekshi, -baqshı // -bekshi, - paqshı//-pekshi formalı kelbetlik feyil hám betlik formadaǵı e- feyili arqalı jasaladı: barajaq edim, barmaqshı edim, kelejaq edim.

9) dawamlı ótken máhál orın sepligindegi -ıw//-iw, -maq// -mek, -baq//- bek, -paq//-pek atawısh feyil formaları hám e- feyili arqalı jasaladı: barmaqta edim, kelmekte ediń.

Házirgi máháldiń túrkiy tillerde eki forması bar: 1) anıq házirgi máhál; 2) dawamlı házirgi máhál.

Anıq házirgi máhál feyilleri -ıp//-ip, -p formalı hal feyil menen betlik formadaǵı tur, atır, otır, júr, jatır kómekshi feyilleriniń dizbeklesiwi arqalı jasaladı: islep atırman.

Dawamlı házirgi máhál feyilleri orın sepligindegi -maq//-mek, - baq//-bek, -paq//-pek hám -ıw//-iw formalı atawısh feyillerdiń betlik affiksleri menen qollanılıwı arqalı jasaladı: artpaqta, ósiwde.

Túrkiy tillerdegi keler máhál feyilleri úsh túrli formada jasaladı. 1) Anıq keler máhál feyilleri sóylew waqtınan keyin anıq bolatuǵın

háreketti bildiredi hám hal feyiliniń -a, -e, -y formalarına bet-san affiksleriniń jalǵanıwı arqalı ańlatıladı: tabaman, qaytasań, kóredi. Bul formadaǵı feyillerdiń keler máhál mánisi kontekstke qaray ańlatıladı, sebebi olardıń

ayırımları qollanılıwına qaray geyde basqa mánilerdi de bildiredi: a) qanday da bir

predmetke tán háreketti ańlatadı: eli ushın tuwıladı, eli ushın óledi; b) dawamlı háreket bildiriledi: Biz Qaraqalpaqstanda jasaymız, ol maǵan unaydı. Usınday

ózgesheliklerine qaray bul formadaǵı feyiller házirgi keler máhál feyilleri dep ataladı.

2) Boljawlı keler máhál feyilleri sóylew waqtınan keyin bolatuǵın háreketti isenimsiz etip, boljap kórsetedi hám kelbetlik feyildiń -ar//-er formasına bet-san affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı: bararman, kelermen, oqır, aytarmız.

3) Niyetli keler máhál feyilleri sóylew waqtınan keyin bolatuǵın hárekettiń belgili bir maqset penen, niyet penen islenetuǵının bildirip, kelbetlik feyildiń -jaq, -maqshı formalarına bet-san affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı: bilmekshimiz, oqımaqshısań.

Ádebiyatlar

Джураева Дж. Категория будущего времени глагола в современном узбекском языке. АКД. Ташкент, 1961; Сулейманов А.X. Категория глаголов прошедшего времени в современном узбекском литературном языке. АКД. Самарканд, 1949; Вопросы категорий времени и наклонения глагола в тюркскиx языкаx. Баку, 1968; Зайнуллин М. Категория времени глагола изявительного наклонения в современном башкирском языке. АКД.

Казань, 1963; Шукуров Ш. Наклонения и времена глагола в письменныx памятникаx

узбекского языка в сравнительном освещении. АДД. Ташкент, 1974; Кордабаев Т.

Категория времени в современном казаxском языке. АКД. Алма-Ата, 1949; Xоджиев А.

Настоящее время глагола в современном узбекском языке. АКД. Ташкент, 1959; Велиев И.Д. Формы прошедшего времени в письменныx памятникаx азербайджанского языка

XIV-XIX вв. АКД. Баку, 1969; Монгуш Д.А. Формы прошедшего времени изявительного наклонения в тувинском языке. Кызыл, 1963; Орузбаева Б. Формы прошедшего времени в киргизском языке. Фрунзе, 1955; Алламуратов Ж. К вопросам форм прошедшего времени глагола изявительного наклонения в каракалпакском языке. Нукус, 1964; Коркина Е.И.

Формы прошедшего времени в якутском языке. АКД. М., 1960; Алланазаров О.

Прошедшее время в современном туркменском языке. АКД. Л., 1953; Каджарова Э.

Прошедшее время изявительного наклонения в письменныx памятникаx туркменского языка. АКД. Ашxабад, 1964.

Betlik emes feyiller (2 saat)

Feyiller túrkiy tillerde betlik hám betlik emes bolıp ekige bólinedi. Betlik feyiller úsh bette, birlik hám kóplik sanda betlenedi.

Betlik emes feyillerge, yaǵnıy jekke turıp belgili bir betti bildire almaytuǵın feyillerge atawısh feyil, kelbetlik feyil, hal feyil jatadı.

Atawısh feyil

Atawısh feyil - feyildiń substantivlik forması, ol substantivlesip atlıq ornında kóbirek qollanıladı. Atawısh feyildiń formaları -maq//-mek, -baq//-bek, -paq//-pek, -ıw//-iw, -ıs//-is.

Birese háreket atı feyili, birese atawısh feyil dep atalıp kiyatır. Olardıń birinshisi rus tilinen ózlestirilgen kalьka (imya deystviya), al ekinshisi túrkiy tillerdegi feyildiń basqa funkcionalь forma ornına uqsaslıq tiykarında jasalǵan.

Háreket atı feyili termini kóp sózli, sonlıqtan qollanıwda qıyınshılıq tuwdıradı. Al, atawısh feyil termini aytıwǵa qolaylı hám onı feyildiń basqa funkcionalь formaları (kelbetlik feyil, hál feyil) menen jaqınlastıradı hám mánisi jaǵınan onıń atawısh sóz shaqaplarına jaqın ekenligin kórsetedi.

Ádebiyatlar

Иванов С.Н. Синтаксические функции формы на -ган в совр. узбекском литературном языке. АКД. Л., 1957; Гузычыев Т. Причастия в письменныx памятникаx

туркменского языка XVIII-XIX вв. АКД. Ашxабад, 1971; Андреев B.А. Причастие в чувашском языке. Чебоксары, 1961; Муxтаров Дж. История развития причастныx форм в узбекском языке. АДД. Ташкент, 1971; Алиев В. Причастия в современном азерб. языке.

АКД. Ташкент, 1965; Ергалиев Т. Қазақ тiлiндегi есiмше категориясы. Алматы, 1958;

Тадыкин В. Причастия в совр. алтайском языке. АКД. М., 1968; Насыров Д.С. Қарақалпақ тилинде келбетлик фейил. Нөкис, 1964.

Kelbetlik feyil

Kelbetlik feyil - háreketti predmettiń qanday da bir máháldegi belgisi

sıpatında kórsetetuǵın feyildiń betlik emes forması. Sonlıqtan da ol bir jaǵınan feyilge, ekinshi jaǵınan kelbetlikke jaqın turadı.

Kelbetlik feyildiń feyilge jaqın belgileri: a) dáreje mánisine iye; b)

awıspalı hám awıspasız bolıp keledi; v) máhál formalarına iye.

Kelbetlik feyildiń kelbetlikke jaqın belgileri: a) predmettiń belgisin

-mısh//-mish affiksi kelbetlik feyil jasawshı eski affikslerden bolıp, ol házirgi túrk, azerbayjan, gagauz tillerinde ónimli qollanıladı. Bul affiks eski

ózbek tilinde ótken máhál kelbetlik feyillerin jasaytuǵın ónimli affiks bolǵan. Házirgi qaraqalpaq tilinde ol qollanılmaydı, ol arqalı jasalǵan tek ayırım sózler

ǵana saqlanıp qalǵan: ótmish, turmıs, qılmıs.

-ǵan//-gen, -qan//-ken affiksi - túrkiy tillerdiń qıpshaq-karluk toparına xarakterli forma. Bul affiks arqalı ótken máhál kelbetlik feyilleri jasaladı hám olar predikativlik hám atributivlik xızmetlerde qollanıla beredi.

-ar//-er, -r affiksi házirgi keler máhál kelbetlik feyilin jasaydı. Bul forma túrkiy tillerdegi eski formalardan bolıp, házirgi tillerdiń hámmesinde fonetikalıq variantlar menen qollanıladı.

Ádebiyatlar

Ivanov S.N. Sintaksiчeskie funktsii formı na -gan v sovr. uzbekskom literaturnom yazıke. AKD. L., 1957; Guzıчıev T. Priчastiya v pisьmennıx pamyatnikax turkmenskogo yazıka XV888-X8X vv. AKD. Ashxabad, 1971; Andreev I.A. Priчastie v чuvashskom yazıke.

Чeboksarı, 1961; muxtarov Dj. Istoriya razvitiya priчastnıx form v uzbekskom yazıke. ADD. Tashkent, 1971; Aliev V. Priчastiya v sovremennom azerb. YAzıke. AKD. Tashkent, 1965; Erǵaliev T. Qazaq tilindegi es8mshe kategoriyası. Almatı, 1958; Tadıkin V. Priчastiya v sovr. altayskom yazıke. AKD. M., 1968; Nasırov D.S. Qaraqalpaq tilinde kelbetlik feyil. Nókis, 1964.

Hal feyil

Hal feyil - gáptegi feyil-bayanlawıshtıń háreketine qosımsha háreketti

bildiretuǵın feyildiń betlik emes forması.

Hal feyil, bir jaǵınan, qosımsha háreketti bildirip feyilge jaqın bolsa,

ekinshi jaǵınan, basqa hárekettiń belgisin bildirip hám pısıqlawıshlıq xızmette qollanılıp ráwishke jaqın turadı.

Hal feyildiń feyilge jaqın belgileri: a) hal feyil feyildiń tiykarınan jasalıp,

óziniń feyillik semantikasın saqlaydı; b) basqa feyiller sıyaqlı basqarıw uqıplılıǵına iye; v) dáreje mánisin saqlaydı; g) awıspalı hám awıspasız bolıp keledi; d) bolımlı hám bolımsız formalarda qollanıladı.

Hal feyildiń ráwishke jaqın belgileri: a) sóz ózgertiwshi affikslerdi

qabıllamaydı; b) gápte pısıqlawısh xızmetin atqaradı.

Hal feyil tárepinen bildirilgen háreket hám tiykarǵı feyildiń háreketi bir

subektke tiyisli bolıp keledi.

Túrkiy tillerde hal feyildiń tórt forması bar: 1) -ıp// -ip, -p; 2) -a, -e, -y;

3) -ǵansha//-genshe, -qansha//-kenshe; 4) -ǵalı//-geli, -qalı//-keli.

Olar qálegen feyil tiykarınan hal feyil jasay aladı.

Hal feyildiń -ıp, -ip, -p forması barlıq eski hám házirgi túrkiy tillerde

(чuvash hám yakut tillerinen basqa) ushırasadı.

Hal feyildiń -a, -e, -y forması túrkiy runikalıq esteliklerinde júdá keń

esteliklerinde bir márte ushırasadı: buzqunĉa «poka ne razbil (vragov)». Bul formanıń rawajlanıwı hám aktivlesiwi qıpshaq dáwiri menen baylanıslı. Ol qıpshaq tillerinde, ásirese altay, bashqurt, qazaq, qaraqalpaq, ózbek, qırǵız,

dárejesin, muǵdarın anıqlaydı: eń sulıw, dım uzaq, kútá tártipli, biraz awır,

ádewir qıyın, júdá artta.

SHıǵısı jaǵınan ráwishlerdiń kópshiligi dórendi hám eski sózler bolıp esaplanadı. Ráwishler, kópshilik tюrkologlardıń tastıyıqlawı boyınsha, ayırım sóz shaqabı sıpatında basqa sóz shaqaplarınan keyinirek qáliplesken.

Ráwish kelbetlik sıyaqlı dáreje kategoriyasına iye: jay, salıstırıw hám arttırıw dárejeleri. Ráwish dárejesiniń mánisi kelbetlik dárejesiniń mánisinen basqa boladı. Eger kelbetlik dárejeleri predmetke tán belgilerdiń dárejesin ańlatsa, ráwish dárejeleri belgige (háreketke) tiyisli dárejeni bildiredi. Máselen, azıraq sóylep, kóbirek tıńlaw kerek.

Mánisi jaǵınan jaqın bolǵanlıqtan hal feyil formaları ráwish xızmetine kóbirek ótedi. Bul jaǵdayda olardaǵı háreketlik máni bir qansha páseyip, onıń ornına sınlıq, waqıtlıq, muǵdarlıq hám t.b. ráwishlik mániler basım bolıp keledi.

Ádebiyatlar

Фузаилов С. Наречие в современном узбекском языке. АКД. М., 1953; Давлетов С.

Наречие в современном киргизском языке. АКД. Фрунзе, 1956; Джамалдинов О. Наречие в современном уйгурском языке. АКД Алма-Ата, 1965; Абсалямов З. Наречие в современном башкирском языке. АКД М., 1974; Ыскаков А. Наречие в современном казаxском языке. Алма-Ата, 1950; Шукюров А. Наречие в азербайджанском языке. АКД.

Баку, 1966; Гочияева С. Наречие в карачаево-балкарском языке. АКД. Баку, 1968; Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилинде рəўиш. Нөкис, 1976; Shaniyazov B. Qoraqalpoq tilida ravishlarning tuzilishiga kwra turlari. AKD. Nukus, 2002; Гафурова X. Наречие в совр. туркменском языке. АКД. Ашxабад, 1959.

Kómekshi sózler (2 saat)

Kómekshi sózler - ózleriniń dáslepki leksikalıq mánilerinen ayırılıp,

úzil-kesil kómekshilik xızmetke ótken sóz shaqaplarınıń bir túri. Bunday kómekshi sózlerdiń haqıyqıy grammatikalıq mánileri tek gáp ishinde kelgende

ǵana, basqa mánili sózler menen dizbeklesip qollanılǵanda ǵana belgili boladı.

Grammatikalıq tábiyatı hám qollanılıw ózgesheligi jaǵınan kómekshi sózlerdiń bir toparları mánili sózlerdiń keynine tirkesip kelip, ózleri tirkesip kelgen sózdi basqa bir sózge mánilik jaqtan baylanıstırıp keliw ushın qollanıladı.

Túrkiy tillerde kómekshi sózler ózine tán ózgeshelik belgilerine, grammatikalıq mánisine hám atqaratuǵın xızmetine qaray úsh toparǵa bólinip qaraladı: tirkewishler, dánekerler, janapaylar.

Tirkewishler

Tirkewishler ózi menen birge tirkesip keletuǵın sózlerdiń belgili bir seplik jalǵawında turıwın talap etip, onıń menen birge bir mánilik qatnasta qollanıladı. Túrkiy tillerdiń kópshiliginde tirkewishler ataw sepligindegi, barıs sepligindegi, shıǵıs sepligindegi sózlerdiń keyninde qollanıladı. Bir tirkewish tek bir seplik penen qollanıladı.

Tirkewish óziniń leksikalıq mánisine iye emes hám tek gáptegi sózlerdi baylanıstırıw ushın xızmet etedi. Ol ádette óziniń tiyisli sózinen keyin qollanıladı hám sol sóz benenbir sorawǵa juwap beredi. Tirkewishler tariyxıy shıǵısı jaǵınan mánili sózler bolıp esaplanılsa da, sońǵı waqıtları

óziniń dáslepki mánisinen ayırılıp, hár túrli grammatikalıq mánilerdi

beriwshi kómekshi sózlerge aylanıp ketken. Sonlıqtan tirkewishlerdiń ayırımları bolmasa, basım kópshiligi dara óz aldına turǵanda máni ańlata almaydı.

Túrkiy tillerde tirkewishler shıǵısı jaǵınan úsh toparǵa bólinip qaraladı: 1) túpkilikli tirkewishler; 2) atawısh tirkewishler; 3) feyil tirkewishler.

Túpkilikli tirkewishlerge óziniń leksikalıq mánisinen birotala ayırılǵan tirkewishler kiredi: ushın, deyin, shekem, sayın, kibi, yańlı hám t.b.

Atawısh tirkewishlerge atawısh hám ráwish sózlerden tirkewishlik xızmetke ótken sózler kiredi: basqa, ózge, burın, jaqın, qarsı, keyin, soń.

Feyil tirkewishlerge feyillik mániden tirkewishlik xızmetke kóshken tirkewishlerdiń toparı kiredi: boylap, qarap, qaray hám t.b.