Túrkiy tillerdiń salıstırmalı grammatikası

3. Modalь sózler.

4. Tańlaqlar.

5. Eliklewishler.

Sońǵı waqıtları túrkiy tillerdegi bar, yoq (joq) sózleri óz aldına ayırım sóz shaqabı sıpatında bólinip kiyatır. Э.R.Tenishevtiń pikiri boyınsha, bar, joq sózleri ulıwma barlıqtı yamasa joqlıq mánisin ańlatıp, gápte pısıqlawıshlıq hám bayanlawıshlıq funkciyada, yaǵnıy predikat xızmetinde qollanıladı. Usı grammatikalıq funkciyasına qaray olardı óz aldına «predikativler» yamasa «predikativ sózler» dep atawǵa boladı.2

Atlıq (2 saat)

Atlıq - atawısh sóz shaqaplarınıń ishindegi úlken hám hár qıylı kategoriyalarǵa bay sóz shaqabı. Atlıq ulıwma predmetlik máni ańlatadı. Grammatikada «predmet» degende kim? ne? sorawlarına juwap beretuǵın turmıstaǵı hár qıylı qubılıslar túsiniledi. Predmet mánisindegi sózler birlik yamasa kóplik sanda qollanıladı, olar tartımlanıw hám sepleniw uqıplılıǵına iye. Atlıqtıń san, tartım hám seplik kategoriyaları onı basqa sóz shaqaplarınan ajıratıp turatuǵın tiykarǵı belgiler bolıp esaplanadı.

Túrkiy tillerdegi san, seplik affiksleri tek bir máni ańlatadı: seplik tek

óziniń seplik mánisin, al kóplik predmettiń kóp ekenligin bildiredi. Tartım affiksleri eki máni ańlatadı: sandı hám betti birge kórsetedi.

Tartım kategoriyası arqalı atlıq basqa sózler menen izafetlik baylanısqa túsedi, seplik kategoriyası arqalı atlıq basqa sózler menen basqarılıp qollanıladı, al betlik kategoriyası arqalı basqa sózler menen kelisip baylanısadı. Sonlıqtan da atlıqtıń tartım, seplik hám betlik kategoriyaları sintaksislik kategoriyalar, al san kategoriyası sintaksislik emes kategoriyalar bolıp esaplanadı. San kategoriyası

1Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиндеги сөз шақаплары. // Вопросы каракалпакского языкознания. Нукус, 1983, 209-229-бетлер; Ҳəзирги қарақалпақ əдебий тилиниң грамматикасы. Сөз жасалыў ҳəм морфология.

Нөкис, 1994, 101-108-бетлер.

2Тенишев Э.Р. Строй саларского языка. М., 1976, 100-бет; Ахмедов Дж.С. Предикативы в современном азербайджанском языке. АКД. Л., 1970; Копонов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников

VII-IX вв. Л., 1980, 280-бет.

(kóplik sannıń –lar// -ler affiksi) atlıqtıń tek kóplik ekenin bildiredi, biraq onı basqa sózler menen grammatikalıq baylanısqa túsirmeydi. Usıǵan baylanıslı kóplik jalǵawın ayırım izertlewshiler sóz ózgertiwshi emes, al forma jasawshı (atlıqtıń kóplik formasın) affiks dep qaraydı.

San kategoriyası

San kategoriyası arqalı bir predmet ayırım-ayırım birliklerden turatuǵın kóp predmetlerge qarama-qarsı qoyıladı: kóshe-kósheler, awıl-awıllar, kitapkitaplar.

Túrkiy tillerde atlıqtıń birlik san formasın ańlatatuǵın arnawlı kórsetkishleri joq. Predmettiń birew ekenligi onıń semantikası arqalı bildiriledi.

Atlıqtıń kóplik forması predmettiń bir neshe ekenligin, yaǵnıy olardıń ulıwma kópligin ańlatadı. Túrkiy tillerde predmetlerdiń kópligi birlik sandaǵı atlıqqa -lar//-ler, -lár affiksiniń jalǵanıwı arqalı bildiriledi. Bul forma eski hám házirgi túrkiy tillerdegi (чuvash tilinen basqa) eń keń taralǵan forma bolıp, onıń 30 dan aslam fonetikalıq dubletleri ushırasadı. Al, чuvash tilinde kóplik máni -sem affiksi járdeminde ańlatıladı.

-lar//-ler affiksi esaplawǵa bolatuǵın predmetlerdiń kóplik sanın jasaydı. Kóplik máni ańlatıwı menen birge -lar//-ler affiksi soǵan qosımsha basqa mánilerdi de bildiriwi múmkin.

Ádebiyatlar

Ǵulomov A. Ózbek tilida kóplik kategoriyasi. Toshkent, 1994; Дмитриев Н.К. Категория числа. // Исследования по сравнительной грамматике тюркскиx языков. Морфология. М., 1956, 65-71-бетлер; Насыров Д.С. Қарақалпақ тилинде көплик категориясы. Нөкис, 1961;

Данияров А.Д. Категория множественности в современном казаxском языке. АКД. Алма-

Ата, 1965; Ализаде А.Дж. Категория числа в азербайджанском языке (на материале письменныx памятников XIV-XIX веков). АКД. Баку, 1966; Кононов А.Н. Показатели собирательности-множественности в тюркскиx языкаx. Л., 1969; Xазратова Р. Выражение множественности в именаx туркменского языка. АКД. Ашxабад, 1971; Гасанова А.X.

Категория числа в современном азербайджанском языке. АКД. Баку, 1987; Оразымбетов А. Выражение значения числа в каракалпакском языке. АКД. Нукус, 1997; Сергеев В.Ы.

Tartım kategoriyası

Túrkiy tillerde -nıki//-niki, -dıki//-diki, -tıki//-tiki affikslerin qabıllap tartım mánisin bildiretuǵın atlıqlar da tartım kategoriyasınıń morfologiyalıq usıl menen jasalıwına kiredi. Bul usılda tartımlanıwshı sóz ataw sepliginde turadı da, al predmettiń iyesi -nıki//-niki, -dıki//-diki affikslerin qabıl etedi: klub sovxozdiki. Predikativlik (bayanlawıshlıq) poziciyada qollanadı.

2. Morfologiya-sintaksislik usıl. Bul usılda tartımnıń mánisi tartımlanıwshı atlıqtaǵı tartım affiksleri hám olardıń anıqlawıshı bolıp qollanılatuǵın iyelik sepligindegi betlew almasıqları arqalı kúsheyttirilip kórsetiledi: meniń kitabım, biziń kitabımız.

Tartımnıń bul forması predmettiń iyesin ayrıqsha atap kórsetiw ushın qollanıladı: meniń dayım.

3. Sintaksislik usıl. Tartımlıq máni sintaksislik usıl menen bildirilgende, predmettiń iyesi birinshi hám ekinshi bettegi kóplik san iyelik sepligindegi betlew almasıqlarınan boladı da, tartımlanıwshı atlıq sol betlerge tiyisli affikslerdi qabıl etpeydi: biziń úy.

Túrkiy tillerde tartımlanbaytuǵın bir de bir atlıq sóz joq, biraq atlıqtıń birdeyine tartımlanıp keliwi shárt emes. Bul ulıwma túrkiy tiller ushın tán qubılıs. Sonlıqtan tartım kategoriyası bul tillerde ayrıqsha orın iyeleydi.

Tartım affiksleri, tiykarınan, atlıqqa tán bolǵan menen, geyde olar basqa sóz shaqaplarına da jalǵanıp keliwi múmkin. Bul jaǵdaylarda tartımlanǵan sózler kóbinese substantivlesip atlıqqa ótip ketedi: qımbatlım, ekinshisi, aytqanıńız hám t.b. Al, feyildiń ayırım formalarına jalǵanǵanda olar betlik affiksleriniń xızmetin atqaradı. Tartımlanǵan sózler geyde basqa sóz shaqapları mánisinde de qollanılıwı múmkin: Óybey, mańlayım! Mısaldaǵı mańlayım sózi tartımdı bildirmeydi, al tańlaq mánisinde qollanılǵan.

Tюrkologiyadaǵı tartım kategoriyası haqqında arnawlı miynetler qatarına birinshi gezekte S.S.Mayzelьdiń «Izafet v turetskom yazıke» (M.-L., 1957) atlı miynetin kórsetiwge boladı. Miynet, tiykarınan, túrk tilindegi sintaksislik kategoriyanıń bir túri-izafetke arnalǵan bolsa da, onda tartım formaları hám onıń ózgeshelikleri haqqında bahalı pikirler aytılǵan, sebebi hár qanday

Seplik kategoriyası

Seplik kategoriyası - sóz dizbegi yamasa gáp quramında atlıqtıń basqa

sózler menen baylanısıwında úlken xızmet atqaradı.

VII-IX ásirlerdegi túrkiy runikalıq estelikleri tilinde 11 seplik bolǵan.

Olardıń birazı házirgi tilde qollanılmaydı, biraq sol sepliklerde seplegen ayırım

sózler házirgi waqıtta kópshilik túrkiy tillerde ráwishlik mánige ótip ketken.

qıylı dárejede bildiriliwine baylanıslı hám gáptegi xızmetine qaray: 1)

grammatikalıq seplikler hám 2) keńislik (lokalь) seplikler bolıp ekige bólinedi.

Grammatikalıq sepliklerge ataw, iyelik hám tabıs seplikleri kiredi. Keńislik

sepliklerine barıs, shıǵıs hám orın seplikleri kiredi. Olar da gápte hár qıylı

grammatikalıq mánilerdi ańlatadı. Biraq keńislik seplikler gápte keńislik

mánide kóbirek qollanıladı.

Seplik jalǵawları kóplik hám tartım jalǵawlarınan keyin jalǵanadı.

Hár bir seplik ózine tán bolǵan formalarǵa, grammatikalıq mánilerge

hám sintaksislik funkciyalarǵa iye boladı.

1. Ataw sepligi - hárekettiń iyesi bolǵan zattı yamasa subektti ańlatıp,

kim? ne? kimler? neler? kimi? nesi? kimleri? neleri? sorawlarına juwap beretuǵın

hám gápte, tiykarınan, baslawısh xızmetin atqaratuǵın seplik forması.

Túrkiy tillerde ataw sepligi bir neshe atama menen ataladı: osnovnoy (tiykarǵı), imenitelьnıy (ataw), korennoy (túbir), neopredelennıy (anıq emes), bezaffiksnıy (affikssiz). Haqıyqatında da, ataw sepligi - tiykarǵı seplik, ondaǵı atlıqlar, kóbinese túbir sózler, onıń grammatikalıq mánisi anıq emes hám ol affikssiz qollanıladı.

Ataw sepligi basqa seplikler ushın tiykarǵı baza bolıp esaplanadı, basqa sepliklerdiń jalǵawları atlıqtıń ataw sepligi formasına jalǵanadı.

2. Iyelik sepligi - bir predmettiń ekinshi predmetke tiyisli ekenin, onıń iyesin bildirip, kimniń? neniń? kimlerdiń? nelerdiń? kiminiń? nesiniń? sorawlarına juwap berip keletuǵın hám gápte anıqlawısh xızmetin atqaratuǵın seplik forması.

Házirgi túrkiy tiller arasında mınaday nızamlılıq bar: azerbayjan, túrkmen, túrk hám чuvash tillerinde dawıssız seske pitken sózlerge jalǵanatuǵın iyelik sepligi jalǵawı -ıń formalı boladı, dawıslı seske pitken sózlerge -nıń túrinde jalǵanadı. Basqa túrkiy tillerde -ıń variantı atlıqlarǵa jalǵanbaydı, túbirdiń

sońǵı sesiniń fonetikalıq sıpatına qaray birde -nıń, birde -dıń, birde -tıń bolıp

ózgerip otıradı.

Iyelik sepligindegi atlıq gápte basqa atlıq hám substantivlesken sózlerdi anıqlap keledi.

Iyelik sepligi geyde affiksli formada bolsa, geyde ol túsirilip, affikssiz de qollanıladı. Bul eki forma arasında mánilik ayırmashılıqlar da boladı.

3. Tabıs sepligi - is-hárekettiń tikkeley obyektin kórsetip, kimdi? neni? sorawlarına juwap beretuǵın hám gápte tuwra tolıqlawısh xızmetin atqaratuǵın seplik forması. Onıń affiksleri -dı//-di, -nı//-ni, -tı//-ti, -n.

Tabıs sepligi jalǵawı ádette tuwra tolıqlawıshtıń grammatikalıq kórsetkishi dep qaraladı.

Tabıs sepliginiń házirgi túrkiy tillerdegi formaları bir-birinen onsha

ózgeshelenbeydi. Túrkiy tillerdiń kópshiliginde derlik tabıs jalǵawı n sesinen baslanadı, ayırım tillerde d hám t seslerinen baslanatuǵın variantlar ushırasadı.

Túrkiy tillerdegi tabıs sepligi de, iyelik sepligi sıyaqlı, geyde affiksli, al geyde ol túsirilip, affikssiz de qollanıla beredi. Onıń usılayınsha qollanılıwı predmettiń anıqlıq hám anıqsızlıq mánilerine de baylanıslı boladı.

4. Barıs sepligi - is-hárekettiń baǵdarlanǵan ornın bildirip, kimge? nege? qayda? qayaqqa? sorawlarına juwap beretuǵın hám gápte qıya tolıqlawısh yamasa orın pısıqlawısh xızmetin atqaratuǵın seplik forması. Onıń formaları -

ǵa//-ge, -qa//-ke, -a, -e, -na//-ne.

5. Orın sepligi - predmettiń yamasa is-hárekettiń bolıp atırǵan ornın bildirip, kimde? nede? qayda? qayaqta? qayerde? sorawlarına juwap beretuǵın hám gápte pısıqlawısh, tolıqlawısh xızmetlerin atqaratuǵın seplik forması. Onıń affiksleri - da//-de, -ta//-te. Чuvash tilinde -ra//-re, -чe formaları qollanıladı. Orın sepligi jalǵawı forması jaǵınan erte dáwirlerden kóp ózgerissiz kelip jetken.

6. SHıǵıs sepligi - is-hárekettiń shıqqan ornın bildirip, kimnen? neden? qaydan? qayaqtan? sorawlarına juwap beretuǵın hám gápte pısıqlawısh, tolıqlawısh xızmetlerin atqaratuǵın seplik forması. Onıń affiksleri -nan//-nen, -

dan//-den, -tan//

-ten, -dın//-din, -tın//-tin.

Ádebiyatlar

Идрисов Н.Ы. Генитив в современном татарском литературном языке. АКД.

Казань, 1983; Долинина Ю.П. Падежи в современном кумыкском языке. АКД. М., 1954;

Курышжанов А. Формы и значения падежей в языке Cоdеx Cumanicus. АКД. Алма-Ата, 1956; Севортян Э.В. Категория падежа. // Исследования по сравн. грамматике тюркскиx

языков. М.,1956; Дмитриев Н.К. Строй тюркскиx языков. М., 1962; Закиев М. К вопросу о категории падежа в тюркскиx языкаx. // Проблемы тюркологии и истории востоковедения.

Казань, 1964; Зарипов Р.Ф. Категория падежа в башкирском языке. АКД. Уфа, 1971;

Xуламxанова Б.X. Категория падежа в современном карачаево-балкарском языке. АКД.

Баку, 1974; Благова Г.Ф. Тюркское склонение в ареально-историческом освещении. М., 1982; Андреев В.А. Категория склонения в чувашском языке. АКД. М., 1987; Кучигашева Н.А. Значение и употребление пространственныx падежей (дательного, местного и исxодного) в совр. Алтайском языке. АКД. М., 1955; Зияева Ы.Г. Дательный падеж в узбекском языке. АКД. Самарканд, 1966; Ishaev A. Maǵan, saǵan, oǵan haqida. //

«Ózbek tili va adabieti», 1972, N5.

Atlıqlarda jınıslıq mániniń bildiriliwi

Adamlardı hám t.b. janlı predmetlerdi bildiriwshi atlıqlarda jınıs túsinigi házirgi túrkiy tillerde hár qıylı usıllar arqalı bildiriledi: leksikalıq, sintaksislik.

1) Leksikalıq usıl. Bul jaǵdayda sóz óziniń tiykarǵı leksikalıq mánisi boyınsha belgili bir jınıstı ańlatadı. Bunday jınıslıq ózgeshelik, a) tuwısqanlıq terminlerinde: ini, ata, ana, sińli, kelin, qız, hayal, qatın, er hám t.b; b) úy haywanlarınıń atamalarında: qoraz, mákiyen, eshki, teke, buǵa hám t.b.

2) Cintaksislik usıl. Atlıqlardaǵı jınıslıq belgi sintaksislik usıl arqalı da, yaǵnıy atlıqlardıń jınıs bildiriwshi arnawlı sózler menen dizbeklesiwi arqalı da bildiriledi: qız bala, ul bala hám t.b.

Kelbetlik (2 saat)

Kelbetlik predmettiń turaqlı belgisin bildiredi, sonlıqtan da gápte olar atlıqtı anıqlap keledi.

Túrkiy tillerdegi kelbetlikler mánisi boyınsha ekige bólinedi: sapalıq hám qatnaslıq.

Sapalıq kelbetlikler

Sapalıq kelbetlikler túrkiy tillerde predmettegi hár qıylı dárejedegi sapalıq belgini bildiredi. Bunday belgiler hár qıylı bolıwı múmkin: reń, túr-tús (aq, qara, qońır), keńislik belgileri (keń, tuwrı), sapalıq belgileri (ıssı, awır), xarakterdiń belgileri (sıqmar, saqıy, juwas), adam hám t.b. predmetlerdiń sırtqı belgileri (juwan, buyra) hám t.b.

Sapalıq kelbetlikler túrkiy tillerde jay, salıstırıw hám arttırıw dárejelerine

iye.

Jay dárejedegi kelbetlik belgini basqa belgige salıstırmay neytralь túrinde kórsetedi, sonlıqtan da ol sapalıq kelbetliktiń túbiri arqalı bildiriledi.

Salıstırıw dárejesi predmettegi belginiń basqa predmettegi belgige salıstırǵanda kóp yamasa az ekenligin kórsetedi: kúshli-kúshlirek, aq-aǵıraq, aqlaw, aqshıl.

Túrkiy tillerde sapalıq kelbetliktiń salıstırıw dárejesi sintetikalıq usılda - raq//-rek, -law//-lew affiksleri arqalı (ótkirlew, qımbatıraq, tarlaw) hám analitikalıq usılda (ólimnen kúshli, tastan qattı) jasaladı.

Qatnaslıq kelbetlikler

Qatnaslıq kelbetlikler predmettiń belgisin tikkeley emes, al basqa bir predmetke, háreket hám qubılıslarǵa baylanıstırıp bildiredi.

Túrkiy tillerdegi qatnaslıq kelbetlikler predmettegi turaqlı belgini bildiredi. Máselen, áskeriy bilet degende bilettiń belgisi turaqlı, ol ózgermeydi hám onı basqa belgi menen salıstırıwǵa yamasa arttırıp aytıwǵa bolmaydı. Sonlıqtan da qatnaslıq kelbetlikler dáreje kategoriyasına iye emes hám eń, júdá, kútá, dım sózleri menen dizbeklespeydi.

Qatnaslıq kelbetlikler predmettiń belgisin basqa predmet hám háreketlerge baylanıslı bildiretuǵın bolǵanlıqtan, olar hámme waqıtta dórendi sózler bolıp esaplanadı: awıllıq mektep, diywalı gazeta, qısqı demalıs.

Ádebiyatlar

Исxаков Ф.Г. Имя прилагательное. // Исследования по сравнительной грамматике тюркскиx языков. Морфология. М., 1956, 143-175-бетлер; Севортян Э.В. Из истории прилагательныx в тюркскиx языкаx. // Тюркологические исследования. М.-Л., 1963;

Бабушкин Г.Ф. Вопросы прилагательныx в xакасском языке. АКД. Абакан, 1953; Эйвазов А.Г. Степени имен прилагательныx в современном туретском литературном языке (с

привлечением материалов из другиx тюркскиx языков). АКД. Баку, 1964; Чакенов Дж.

Категория имени прилагательного в современном казаxском языке. АКД. Алма-Ата, 1953;

Тагиев Б.М. Степени имен прилагательныx в азерб.языке. АКД. Баку, 1965; Xаметова А.

Превосxодная и преувеличительная степени имен прилагательныx в тюркскиx языкаx.

АКД. Ташкент, 1969; Уметалиева Б. Имя прилагательное в современном киргизском языке. АКД. М., 1953; Мадраxимов А. Прилагательные новообразования в современном узбекском языке. АКД. Ташкент, 1955; Sodiqova M. Hozirgi ózbek tilida sifat. Toshkent, 1974; Мусабаев Г. Степени сравнения прилагательныx в казаxском языке. АКД. Алма-

Ата, 1948 (Қазақ тiлiндегi сын есiмнiң шырайлары. Алматы, 1951); Шамырадов К.,

Ибрагимов А. Туркмен дилинде сыпатлар. Ашгабат, 1956; Гиясов С. Семантическая структура и компонентный анализ качественныx прилагательныx узбекского языка. АКД.

Ташкент, 1983; Ганиxоджаева М. Прилагательные света узбекского языка в сравнительно-

историческом аспекте. АКД. Ташкент, 1986.