Ulıwma til bilimi

Dál usınday qásiyeti arqalı olar «haywanatlar» belgili bir jagdaylarda instinkt járdeminde durıs sheshimge kele aladı. Adam joqarı da atalǵan eki túrli oylawǵa da uqıplı boladı.Usınday qásiyetiniń nátiyjesinde adam oǵada quramalı matematikalıq, teхnikalıq hám t.b. máselelerdi sheshe aladı. Bunday quramalı máselelerdi sheshiwi adamnıń ádettegi sóylewi tiykarında bekkemlenetuǵın oylawınıń nátiyjesi emes. Al onıń quramalı «teхnikalıq» yamasa «injinerlik»oylawınıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Bunday oylawǵa shaхmatshınıń, súwretshiniń, skulpturdıń,kompazitordıń oylawı da jaqın keledi.

Juwmaqlap aytqanda til milliy, al oylaw ulıwma adamzatlıq sıpatqa iye bolǵanlıqtan olardıń hár qaysısı ózleriniń nızamlılıqları tiykarında jasaydı hám rawajlanadı. Biraq bul olardıń bekkem baylanısın, qarım-qatnasın joqqa shıǵarmaydı.

Sistema hám struktura terminleri barlıq ilimlerde derlik qollanadı.

Ulıwma ilimde sistema dep belgili bir tártipte bir-biri menen tıǵız baylanısta,qarım-qatnasta turatuǵın elementlerden quralǵan bir tutas obiektini aytamız. Sistemaǵa kiretuǵın bólshekler sistema elementleri delinedi. Sistema elemenleri óz-ara bekkem baylanısta, birlikte,shártli qatnasta uyımlasqan boladı.

I.A Boduen de Kurtene sistema, stuktura terminleriniń keń qollandı, stukturaǵa itibar ber-

medi.

Sossyurdıń aytıwınsha hár til bólek-bólek sistemalar, ol sistemalar óz-ara baylanıslı bolǵan hár qıylı elementlerden turadı: Tillik sistema degenimiztanbalar sisteması, elemetler qatnasınıń sisteması dep esaplaydı. Tildiń sisteması hám stuturası jóninde oǵada kóp pikirler ilimpazlar tárepinen aytıldı. Solay da tildiń sisteması hám stukturası máselesi ele sheshilmey kiyatırǵan máselelerden biri. Geyde olar biri ornına biri jumsaladı.

Sistema stukturanıń qarım-qatnasına baylanıslı aytılıp júrgen pikirlerdi eki toparǵa bólse boladı. Birinshisibul ekewiniń arasına shek qoymaw: bul kóz qarasqa olar ekewiniń ortaq belgileri sebepshi boladı: Ekinshisikópshilik kórnekli ilimpazlar olar ekewin sózsizbólek qarawdı usınadı.

Praga lingvistikalıq mektebiniń wákilleri sistema hám strukturanıń tıǵız baylanıslı ekenin atap kórsetti: stukturanı sistemanıń bir tarawı, bir máselesi dep tanıdı. Shınında da sonday.

STRUKTURA DEP tillik formalardıń arnawlı usıllar arqalı iske asatuǵın baylanıs- ların,qarım-qatnaslarınıń jıynaǵın aytamız. Basqasha aytqanda sistema elementleriniń bir-birimenen qatnasın stuktura deymiz.Sonlıqtan da strukturanı sistemanıń bir kórinisi,tarawı deydi. Al tillik sistema degende birgelki obъekti dep sanalatuǵın til quramına enetuǵın formalar menen olar arasında baylanıslardıń jıynaǵı jatadı. Tillik sistemanı quraytuǵın bólimlerfonetika.leksika,grammatika. Bular ilimde yarus,uraven,yamasa sistema struktura elementleri dep ataladı.

Ilimiy izertlew barlıq túрlerinde de obiektti biliw ushın óz-ara baylanıslı úsh túrli háreket iske asırıladı: kerekli materiallar jıynaw; jıynalǵan materiallardı topaрlarǵa bólip tallaw; faktler tiykarında teoрiyalıq juwmaqlar shıǵarıw. Bul barlıq ilimlerge ortaq jaǵday. Ti bilimi ushın da bul jaǵday tikkeley tiyisli.

Belgili bir maqsetti oрınlaw ushın izertlewde hár qıylı usıllardan paydalanadı. Bunday usıllarǵa metodologiya, metodika, metod dep atalatuǵın usıllar jatadı. Bul úsh atama baylanıslı, birlikte bolıwı menen qatar hár qaysısı hár túrli uǵımdı bildiredi.

Metodologiya - grekshe metod hám logos sózlerinen qáliplesken. metod tuwralı ilim degende bildiredi. Metodologiya teoriyalıq oylawdıń filosofiyalıq negizi.

Metodologiya-dúnyaǵa kóz-qaras, ómirdegi túrli qubılıslardı, bolmıstı biliwdiń jolı, filosofiyalıq principi. «Metod-bolmıstı túsindiriwdiń usılı, tábiyat penen jámiyet ómirindegi qubılıslardı tanıwdıń, izertlewdiń tásli»(Úlken entsklopediyalıq sózlik).

Metodologiya-hár ilimniń izertlew jumısında basshıllıqqa alatuǵın filosofiyalıq kóz qaras. Hár bir ilimniń ózine tán arnawlı izertlew ádisi izertlewshiniń basshılıqqa alǵan metodologiyalıq principlerine sol belgilep bergen maqsetke say kelip otıradı. Izertlew ádisi bir bolǵanı menen eger basshılıqqa alǵan metodologiyalıq principleri hár túrli bolsa, ádis aldına qoyǵan talap ta, onnan shıǵarılatuǵın juwmaq ta hár túrli boladı. Máselen, XIX ásir hám XX

21

ásir basındaǵı bir-birine qarama-qarsı baǵıtta qáliplesken lingvistikalıq mekteplerdiń basım kópshiligi salıstırmalı-tariyхıy metodın izertlewdiń bárine de ortaq usıl retinde qollanıladı. Bul usıldı naturalistler «til-biologiyalıq qubılıs, organizm» deytuǵın tiykarǵı kontsepciyaların dáliliwge paydalansa, psiхologistler «til-taza psiхikalıq qubılıs» deytuǵın kontsepciyasın dálillewge paydalanadı.

Izertlew metodikaları. Metodika-baqlaw, esapqa alıw, salıstırıw, eksperiment usaǵan izertlew usıllarınıń jıynaǵı. metod hám metodika arasında jaqınlıq bar. metodika metodtan tuwatuǵın belgili bir maqsetke jetiw jolında qollanılatuǵın is júrgiziw usılı. Metod izertlep atırǵan obiektti tanıwdıń, faktlerdi tallawdıń jolın anıqlaydı, al metodika kerekli faktlerdi qalay jıynawdı, qalay toparlarǵa bóliwdi, kerekli túrge keltiriwdi anıqlaydı. metod-gózlegen maqsetke jetiwdiń jolı bolsa, metodika-sol joldı ashıp, tazartıp otırıwǵa kerekli bolǵan qural.

Til biliminde tildiń qaysı salasın qanday maqsette izertlemekshi bolsa, eń aldı menen soǵan kerekli tillik faktler jıynaladı, esapqa alınadı. Ol faktler mánilik, funkciyalıq, formalıq qubılısları, til qurılısına alatuǵın ornı, basqa elementler menen, faktler menen qarım-qatnası jánjaqlı baqlana otırıp esapqa alınadı. Baqlaw metodı, esapqa alıw, salıstırıw-mine bular eń baslı izertlew metodikaları bolıp sanaladı. Lingvistikalıq metodlar, hám olardıń túrleri.

Lingvistikalıq metod dep til biliminde qollanılatuǵın izertlew ádisleri aytıladı.Ayırım ádebiyatlarda metodikaǵa jatqızıwǵa tiyisli usıllardı da metod quramına kirgizip, metod sanın kóbeytedi; basqa ádebiyatlarda, kerisinshe, jeke metod retinde qaralatuǵınlardı birlestirip, ekiúsh metodqa alıp keledi. máselen, 1973-jılı shıqqan «Ulıwma til bilimi» kitabında 3 tom salıstırmalıtariyхıy, lingvogeografiyalıq, strukturalıq, tipologiyalıq dep tórtke bóledi. V.I.Koduхov sıpatlama, salıstırma, normativli-stilistikalıq metod dep úshke bóledi (Obshee yazıkoznanie, 1974).

Házirgi dáwirde kópshilikke tanılǵan lingvistikalıq metodlar sıpatlama-salıstırmalı- tariyхıy, salıstırmalı, strukturalıq, matematikalıq metodlar.

Sıpatlama(sinхronlı) metod. Bul eń eski metod. Bul izertlenip atırǵan obiekttiń

ótkendegisin, tariyхıy rawajlanıwın eskermeydi, onıń belgili bir dáwirdegi qálpin sıpatlaw menen sheklenedi.

Strukturalıq metod. Bul metodtı eń dáslep Sheхoslavakiya, Daniya alımları qollandı. Bul metod táreptarları tildi óz-ara tıǵız baylanıslı, bir-birinen ǵárezli bólsheklerden quralǵan bir tutas struktura dep biledi. Tildiń strukturası ǵana izertlengende bunı strukturalizm metodı ámelge asırıw múmkin dep biledi.

Matematikalıq metod. Tildiń strukturasında onıń elementleriniń sanınıń da atqaratuǵın

хızmeti úlken. Belgili bir element, forma kóp bolsa, ekinshileri-az. Birewi ónimli bolsa, birewi

ónimsiz. Bulardı esapqa alıw ilim ushın kerek. Óytkeni til bilimi ushın tillik elementlerdiń sapalıq jaǵı qanday áhmiyetli bolsa, sanlıq sıpatı da sonday áhmiyetli. matematikalıqmodeller úlgisin tilge de qollanıw til biliminde avtomatlastırıw talabı, хabar, informaciya teoriyası tiykarında kibernetika iliminiń tásirinde payda boldı. Bul usıl ayrıqsha fonologiya tarawındakeńnen qollanıladı.

Salıstırmalı metod. Til biliminde bul metod túrli maqsetlerde jumsaladı. salıstırılatuǵın faktlerdiń ózinshelik ózgesheliginiń salıstırıwdan kútetuǵın nátiyjelerden kórinetuǵın maqsetten bul metodtıń hár qıylılıǵı payda boladı. Salıstırılatuǵın faktler hár qıylı tillerden alınıwı múmkin hám bir tilden bolıwı da múmkin. Salıstırılatuǵın faktlerdiń ózgesheliklerine qaray salıstırmalı metod til biliminde salıstırmalı-tariyхıy metod, tariyхıy-salıstırmalı metod, salıstırmalı metod bolıp bólinedi.

22