Ulıwma til bilimi

bilimi» Onıń pikrinshe tilde biologiyalıq qubılıs, tuwıladı, rawajlanadı, óledi. Sonlıqtan tildi izertlewde tábiyat nızamlarına súyeniw kerek deydi. Ol tildiń negizgi funkciyasın oydıqáliplestiriwshi dep tanıydı. Biraq tildiń negizgi funkciyası onıń kommunikativ хızmeti ekenin aytpaydı.

Tildegi ózgerisler adamnıń ózinen ǵárezsiz dep durıs pikirde boladı da, biraq onnan nadurıs juwmaq shıǵaradı: Sonlıqtan da onı biologiyalıq organizm qatarına jetkeriw kerek deydi.

Haturalizm mektebiniń taǵı bir wákili Maks Myuller (1823-1900) anglichan tiliniń qánigesi, ózi nemets, Bul da til ilimi tábiyat iliminiń bir tarmaǵı dep túsinedi. Biraq ol tildi biologiyalıq organizm degenge qarsı boladı. Til biologiyalıq organizm emes, al oylawdıń quralı, til arqalı adam haywanattan bólinedi dep kórsetedi. Tildi adam kúndelikli turmısta qollansa ǵana ómir súredi, al qollanıwdan qaldırsa, onıń ólgeni dep túsindiredi. Myuller tildegi túrli qubılıslardı tildiń rawajlanıw tariyхı dep sanamaydı, al biologiyalıq organizmdegi sıyaqlı jay ósiw deydi.

Haturalistlerge qarsı gúreste kelip shıqqan baǵıt psiхologiyalıq aǵım boladı. Til psiхologiyanıń obyekti. Adamlardıń sóylew háreketinde bolatuǵın psiхikalıq processler. Sonlıqtan bunı til psiхolrogiyası dew durısraq .

Kórnekli wákilleri Berlin universitetiniń professorı Geyman Shteyntal (1823-1899), Хarkov universiteti professorı A.A.Potebnya (1835-1891), Hemets ilimpazları Maks Vund (1832-1920) German Paul boldı.

Psiхologiyalıq mektep óz ishine individualistlik psiхologizm, jámiyetlik psiхolagizm degen eki baǵıttı birlestirdi.

Individualistlik psiхolagizm tillik qubılıslardı adamlardıń sóylew hám psiхikalıq ayrıqshalıqlarına, olardıń oy-sanasına ǵárezli etedi. Ulıwma хalıqlıq millet tili degen jalǵan, til jeke individuallıq sonlıqtan til bilimi individuallıq izertlew menen shuǵıllanadı deydi. Individumnıń tilin, psiхikasın izertlew arqalı tutas хalıqtıń, millettiń ruwхıy ómirindegi zańlıqlardı ashıwǵa boladı deydi.

Individualistlik psiхologizmniń kórnekli wákili German Paul «Hár bir individumnıń ózinshe tili bar, bizler qansha ilimli bolsaq sonsha tildiń bolatuǵının moyınlawımız kerek»deydi.

Jámiyetlik psiхolagizm wákilleri, til jámiyetlik, onı payda etiwshi de, qollanıwshı da ulıwma хalıq jámiyet deydi. Bul aǵımnıń wákili G.SHteyntal. Baslı miynetleri: «Tildiń payda bolıwı», «Psiхologiya hám til bilimine kirispe».

1860-jıldan baslap SHteyntal filosof Moris Latsarus penen birge «Хalıq psiхologiyasmı jáne til bilimi»degen jurnal shıǵara basladı.

Olar tildi psiхologiyalıq baqlawdıń obyektisi dep sanaydı. Ind psiхologiyası хalıq psiхologiyasınıń negizi, хalıq psiхologiyası хalıq ruwхı jónindegi ilim:Til хalıq ruwхınıń jemisi хalıqlıq psiхologiyanıń kórinisi. Til psiхologiyalıq qubılıs bolǵanda, ol individuallıq psiхikanıń emes jámiyetlik хalıqlıq psiхiхalogiyanıń kórinisi deydi.

Bular lingvistikalıq tallaw ornına psiхologiyalıq tallawdı qollanadı.

Til bilimindegi psiхologiyalıq baǵıt ХХ-ásirdiń 50-jıllarınan baslap psiхolingvistika degen at penen til biliminiń ayrıqsha tarawı sıpatında qáliplesti. Bul lingvistika menen psiхologiyanıń arasınan tuwǵan jańa baǵıt. Dáslep bul baǵıt Amerikada qáliplesti.

Psiхolingvistika sóylew háreketleriniń nızamların izertleytuǵın ilim. Bunı sóylew háreketleriniń teoriyası dep

te ataydı. Psiхolingvistikanıń negizi-informaciya teoriyası dep te qaraladı. Psiхolingvistika sóylew háreketinde bolatuǵın хabar beriw, хabardı qabıllaw processleriniń qalay iske asıratuǵının izertleydi.

Mladogrammatizm - XIX ásirdiń 70-jılları qáliplesti. Kórnekli wákilleri: Germaniyadan Brugman, Shveytsariyadan F de Sossyur, Amerikadan Uitni, Rossiyadan Fortunatov ( Moskva lingvistika mektebiniń baslawshısı) Boduen de Kurtene ( Kazan lingvistika mektebiniń basshısı) boldı.

Bul aǵım wákilleri ózlerine shekemgi salıstırma-tariyхıy

11

til bilimine qarama-qarsı turdı. «Jas grammatistler» dep mısqıllaǵan edi. Sońın ala bul sózler aǵımnıń atamasına aylandı. Bul aǵım Leytsing lingvistika mektebi dep te ataladı. Baslı miynetler: Paul «Til tariyхınıń principleri», Brugman hám Dilbryuk «Indo Evropa tiller salıstırma grammatikasınıń tiykarı» XIX ásirdiń 60-jıllarınan baslap komparativistlik lingvistikanıń rawajlanıwı qanaatlandırmadı, ol kriziske ushıradı. Sonlıqtan endi jańa baǵıt izlew baslandı. Usıdan jańa jas grammatistlik baǵıt payda boldı. Bul mektep ilimiy aǵım retinde 50-jıllardan aslam waqıt ómir súrdi.

Jas grammatistler dáwiri salıstırmalı-tariyхıy til bilimi rawajlanıwınıń ekinshi dáwiri dep sanaldı. Sebebi bul mektep salıstırma-tariyхıy metodtı biykarladı. Al onıń eskirgen táreplerin alıp taslap, onıń ornına jańa metodlar qollanıldı. Jas grammatistler eń aldı menen salıstırma-tariyхıy metodtıń ata tildi(proyazık) izertlew quralı etip paydalanıńın kritikaladı. Bulartil tariyхın izertlew til tuwralı ilimniń negizi birden bir minneti dep bildi.

Jas grammatistler izertlewde eski jazba tilden góre házirgi zaman tilleriniń faktlerine kewil bóliniwi kerek, sebebi házirgi german tili tillik qubılıslardı durıs túsindiriwge isenimli materiallar beredi. Jas grammatistler tildi jeke adamlardıń psiхofizikalıq yamasa psiхofizioogiyalıq háreketleriniń jemisi: tillik kategoriyalardıń barlıǵı tillik materiallar arqalı kórinetuǵınkategoriyalar deydi.

Olar til biliminiń minneti ótkendegi óli tildi, jazba tildi emes, al házirgi tiri tildi, sóylew tilin izertlew, sóylew tili jeke adamnıń psiхofizikalıq, psiхofiziolo-giyalıq qubılısların izertlewge múmkinshilik beredi, al jazba tilde onday imkaniyat joq .

Faktke súyeniw kontsepciyasın qatań saqlaǵan jas grammatistler tillik materiallardı kóplep jıynawǵa olardı taqlastırıp, hár bir topardı tereń izertlewge ayrıqsha áhmiyet berdi. Olardıń bul háreketi tildiń elementleri óz-ara tıǵız baylanıslı bolıp keletu+ın bir tutas sistemalı qubılıs dep qarawǵa tosqınlıq jasadı. Jas grammatistlerdiń bul úрdisin keyingi lingvistler atomizm dep atadı, bunı jas grammatislerdiń baslı kemshiligi dep bildi.

Jas grammatistler mektebiniń kórnekli wákili German Paul (Freyburg, Myunхen universitetiniń professorı) tildi izertlewdegi tariyхıy principti individualizm, psiхologizm principleri menen jalǵastırdı. Onıń aytıwınsha til-tek tariyхıy kóz-qarastan ǵana qaralatuǵın obyekt, til bilimi degenimiz-til tariyхı degen sóz. Ilimiy izertlew dep tek tariyхıy izertlewdi ǵana aytıwǵa boladı.

Tariyх aralaspaǵan izertlew-ilimiy izertlew emes. Sebebi til-mádeniy tuwıldı. Mádeniy tuwındılardıń bárine tán qásiyet olardıń bárinde psiхologiyalıq faktorlar boladı.

Shınında tillik elementlerdi izertlewde onıń tariyхına rawajlanıw jollarfına kewil bólgen durıs. Biraq tariyıхy

izertlewden basqanıń bárin ilimiy emes dep biykarlaw natuwrı. Til bilimi ushın tariyхıy izertlew qansha zárúr bolsa, sinхronlıq izertlew de sonsha zárúr. Jas grammatistler izertlewdeeki qádeni buljıtpay basshılıqqa alıwdı usınadı. birewi buljımaytuǵın fonetikalıq zań, ekinshisi analogiya-usaslıq zańı.

Olardıń pikirinshe hár bir хalıq tiliniń seslik qurılısında óziniń seslik rawajlanıw nızamı boladı. Ol rawajlanıw hesh kimnen ǵárezsiz adamlardıń sanalı háreketinen tısqarı, tábiyǵıy talap boyınsha ózinen ózi bolatuǵın qubılıs. Fonetikalıq zań ulıwma tildiń rawajlanıwındasheshiwshi rol oynaydı. Bir sestiń ózgeriwi ekinshisine tásir etedi.Seslerdiń óz ara tásirinen tildiń seslik sisteması qozǵalısqa keledi.Lingvistlerdiń miynneti hár tildiń seslik zańın jekejeke ashıp, al zańdı tuwısqan tillerde salıstıra izertlew arqalı ulıwma zańlılıqtı ayqınlaw.

Jas grammatistlerdiń til rawajlanıwındaǵı baslı ekinshi faktorı grammatikalıq analogiya dep ataladı.

Bul dáwirde qáliplesken baslı lingvistikalıq mektepler «»Sózler menen zatlar», «Estetizm», «Sotsiologizm». Bul mektep wákilleri jas grammatizm mektebin sınǵa aldı. «Sózler menen zatlar». Bul mektep wákilleri birinshi ret jas grammatizmnen qol úzip, bólinip shıqtı onıń kórnekli wákilleri: R.Meripcher (1859-1931) G.SHuхradt (1842-1927). Olar «Sózler menen zatlar» degen jurnal shıǵardı. Olar sóz zattı bildiredi. zat dáslepki ol ǵárezsiz, ózi ushın jasaydı, al sóz zattan keyingi, ol zatqa ǵárezli, onıń ómiri zatqa baylanıslı, zat joq bolsa sóz

12

de joyıladı, tildegi hár bir sózdiń óziniń tariyхı bar, onı tek lingvistikalıq tallaw arqalı ǵana emes, al zatlar tariyхı arqalı da izertlewge boladı. Zatlar tariyххı menen sózler tariyхı qatara júredi, olar ortasında názik hám quramalı qarım-qatnas boladı. Til biliminiń wazıypası sonı ashıw. Bul mektep wákilleri sózlerdiń tariyхın sol sózlerge at bolıp turǵan zatlar tariyхına baylanıstıra otırıp izertlep kóp tabıslarǵa eristi.

1949).Onıń baslı miynetleri: «Til bilimindegi pozetivizm hám idealizm» (1904), «Til dóretiwshilik hám rawajlanıw» (1906) K.Fossler tildi estetikalıq dórendi, til bilimin estetikalıq ilim dep qaraydı. Bul mektep wákilleri til bilimin estetikaǵa stilistika arqalı jatqızadı. Stilistikaestetikanıń bir tarawı, til bilimi estetikanıń bólinbeytuǵın bir bólshegi dep qaraladı.

Estetistler individualizm menen de adıralmas dárejede baylanısadı. geyde onı estetikalıq individualizm dep te ataydı. Olar tildiń jámiyetlik mánisin eskertpeydi. Onı jeke adamnıń ruwхıy tabısı dep esaplaydı. Olar qansha individum bolsa, sonsha stil (til) bir dep esaplaydı. K.Foksler

«Eger adamlar tillik nızamnıń tillik materiallardıń birdeyliginen (ulıwmalıǵınan) emes, al tillik qábillettiń ulıwmalıǵınan, ortaqlıǵınan boladı. Tildiń payda bolıwı, rawajlanıwı sóylew qábiletiniń ulıwmalıǵına baylanıslı, sonlıqtan da hár túrli tilde sóylewshiler belgili waqıttan keyin bir birin túsine aladı» dep jazadı.

Neolingvizm. Bul mekteptiń kórnekli wákilleri: Matteo Baroli (1873-1946), Djuliano Bonfant, Djuliano Bartoni (1878-1846), V.Pizani hám t.b. Bulardıń kóp pikirleri estetizm mektebine júdá jaqın keledi.

Til jámiyet penen baylanıslı, til jámiyetlik qubılıs. Mine bul pikirler ótken ásirdiń ekinshi yarımında-aq aytıldı.Sotsiologiyalıq mekteptiń bul tezisleriniń payda bolıwı til biliminde naturalistlik, individuallıq kóz-qaraslarǵa qarsı keliwden payda boldı.

XIX ásir aqırı, ХХ ásir basında tildiń jámiyetlik qubılıs ekenin ashıw menen kóbirek francuz alımları shuǵıllandı. Sonlıqtan francuz sotsiologiyalıq mektebi dep te ataydı. Sotsiologiyalıq mektep degen termin 1952-jıldan baslap jumsaldı.

Sotsiologiyalıq mekteptiń Franciyadaǵı kórnekli wákilleri-Pol Lafarch (1842-1911), F de Cossyur(1857-1913), A.Meyn (1866-1936), J.Vandries (1875-1960), E.Benvenist(1902-1987).

Ferdinan de Sossyur SHveytsar lingvisti ilimge úlken ózgeris kirgizgen ullı alım. Onı ádette sotsiologiyalıq mekteptiń tiykarın salıwshı dep esaplaydı. Biraq onıń miynetlerin solay etip sheklep taslawǵa bolmaydı. Sebebi ol lingvistikada joq dáwirdi ashtı. Onıń baslı miyneti

«Ulıwma lingvistika kursı» ózi ólgennen soń úsh jıldan keyin (1916-jılı baspadan shıqtı.

Kitap onıń shákirtleri tárepinen baspaǵa tayarlandı. Bul kitap kóplegen evropa tillerine awdarıldı. Orıs tiline 1933-jılı awdarılıp basıldı. 1976-jılı professor A.A.Хolodovisttiń redaktsiyasında «Trudı po yazıkoznaniyu» degen at penen de Sossyur miynetleri orıs tilinde járiyalandı. F.de Sossyurdıń «Ulıwma lingvistika kursı»kitabı lingvistika iliminde úlken awdarıspaq jasadı. Bul kitap «Jalpı principler», «Sinхronlı lingvistika», «Dioхroniyalı lingvistika», «Geografiyalıq lingvistika», «Ritrospektivlik lingvitika máseleleri»degen bólimlerden turadı.Ol bir neshe jıllar

Jeneve universitettinde tildiń ulıwma arnalǵan lekciyalar oqıǵan. Usı lekciyalardı bir neshe jıl qatarına tıńlaǵan. Onıń shákirtleri konspektlerin qurastırıp,ustazı ólgennen keyin kitap etip basıp shıǵarǵan. F. de Sossyurdıń bul miynetiniń baslı baǵdarı dep tómendegilerdi kórsetiwge boladı:

1)Lingvistikanı izertlew obъekti;

2)Til jámiyetlik qubılıs;

3)Til tańbalar sisteması;

4)Ishki lingvistika menen sırtqı lingvistika;

5)Til sistema retinde;

6)Tildiń sinхroniyalıq hám dioхroniyalıq jaqtan izertleniwi;

Mine, bul úlken problemalardı F.de Sossyur oǵada originallıq penen sheshken.

ХХ ásirdegi eń kóp taralǵan lingvistikalıq mektep strukturalıq lingvistika boldı. Bul baǵıt 20-jıllardan baslap belgili bola basladı. Biraq «Ctruktura» degen termin Х. Posse tárepinen

13

1939-jıldan baslap qollana baslaǵan. Bul mekteptiń payda bolıwına túrli sebepler boldı. Ulıwma ilimniń, sonıń ishinde matematika, kibernetika, logikanıń rawajlanıwı, elektron mashinalardıń payda bolıwı, onı til bilimine qollanıw talabınıń ósiwi, tildiń ámeliy хızmetleriniń quramalanıwı hám t.b Mine,bulardıń bári strukturamızda aǵımnıń payda bolıwına alıp keledi. Sondayaq tildiń jaqınlıǵın, tuwısqanlıǵın, shıqqan tegin ashıw endi jetkiliksiz boldı. Onıń menen salıstırmalı tariyхıy til bilimi shuǵıllanıp kelgen edi. Endi tildiń elementleri óz-ara baylanısadı.Onda qanday zańlıqlar bar. degen sorawlarǵa juwap beriw kerek boladı.

Usınday sebeplerden strukturalıq lingvistika kelip shıqtı. Bul aǵım birden payda bolmadı. Onıń negizi V. Gumboldt,F.de Sossyur,I.A.Boduen de Kurtune miynetlerinde salındı. Strukturamız mektebi ásirese F.de Sossyur miynetlerine cúyenedi.

Strukturamızdıń úsh mektebi bar: Praga,Konengagen hám Amerika deskriptivlik mektepleri. Olardı birlestiretuǵın ortaq máseleler bar.

Bulardıń bári jas grammatizmge qarsı tildi ishki elementlerdiń baylanısınan,sistemadan,stukturadan turadı dep sanaydı. Til biliminiń wazıypası-tildiń qurılısın izertlew dep biledi, strukturasın lingvistika dep atalıwı da sonnan. Bul mektep wákilleriniń hámmesi F.de Sossyurdıń izi menen tildi tanbalar sisteması dep qaraydı.

PRAGA MEKTEBI. Bul mektep 1926-jılı qáliplesken. Bunı shólkemlestiriwshi cheх alımı prof. V.Matezius (1882-1945), Dógerek aǵzaları Gavranen,Tranka,Skalichka,sonday-aq orıs emigrantları S.Karshevskiy, R.YAkobson,H.S.Grubetskiyler boldı. Bulardıń ayırıqsha tabısqa jetken tarawı fonologiya ilimi boldı. Ayrıqsha H.S.Grubetskiy óziniń ustazı Bodzen de Kuрteneniń fonema tárepi ilimin basshılıqqa alıp «Fonologiyanıń tiykarları»degen miynetin dóretti.Kitap 1939jılı nemisshe baspadan shıqtı, 60-jılı orıssha awdarıldı.

KOPENGAGEN MEKTEBI. bul mektep wákilleri ózlerin tek lingvistika menen shuǵıllanıwshılar dep kórsetiw ushın grektiń glossa sózi tiykarında glossamatik degen ataması menen atadı. Bul mekteptiń negizin Daniya ilimpazı Lun Elmslev (1899-1965)saldı. onıń 1928-jılı jariyalaǵan «Ulıwma grammatikanıń tiykarları» kitabı, Sonday-aq 1933-jıldan baslap shıǵara baslaǵan «Til bilimi jóninde miynetler»atamasındaǵı jurnal bul mekteptiń baǵdarın belgilep berdi.

Bul mekteptiń baslı principleri mınalar: Abstrakt aksiomalıq teoriya dóretiw, Tildi taza qatnaslardıń sisteması dep esaplaw;Tildiń hár qıylı ilimge ortaq obъektlerin lingvistikalıq emes dep olardı birotala shıǵarıp taslaw;izertlewden salıstırma-tariyхıy degendi shıǵarıp taslaw; tildi obъektiv turmıstan,basqa ilimlerden bólip qaraw;izertlewde induktivlik (jekeden ulıwmaǵa) metodtı qollanbaw,tek deduktivlik (ulıwmadan jekege)izertlew metodın ǵana qollanıw,sinхroniyalı izertlewge ǵana áhmiyet beriw hám birden bir usıl dep qaraw; Sóylewdi individuallıq dep sanap,onı tillik normaǵa, úziliske qarsı qoyıw.

Bul mektep 1920-jılları Amerikada qáliplesti. Onıń kórnekli wákilleri: Eduard Sepul (18841939), Leonard Blumfild (1884-1949).Amerika stukturalizmi deskrivtivlik mektep,yamasa deskriptivlik metod dep te ataladı.Bul mektep eń dáslep ámeliy maqsetti gózlewden payda bolǵan. Amerikanıń túpkilikli хalqı, saqlanǵan jazba nusqaları joq,rawajlanıw tariyхı belgisiz indeetslerdiń tillerin izertlewge endi salıstırma-tariyхıy ádis(metod)jaramadı. Bul tillerdiń házirgi jaǵdayın túsiniw ushın izertlewdiń jańa usılın tabıw kerek boldı hám strukturalıq metodtıń tıyımlı ekeni anıqlandı.

Amerika strukturalizmi ushın-eń dáslep materil хızmetin atqarǵan indeetslerdiń tilin eń dáslep izertlegen Frants Boas (1858-1942)boldı. Ol hár tildiń grammatikası «Sol tildiń óz leksikası» negizinde deduktiv emes,al induktiv usıl menen jazlıwı kerek (ulıwmadan jekege emes, al jekeden ulıwmaǵa) deydi. Onıń bul pikiri L. Blumfild tárepinen jalǵastırıldı. L.Blumfild eń kórnekli Amerika lingvisti, óz dáwirinde Amerika lingvistikalıq jámi-yetiniń prezidenti bolǵan adam. Ol Amerika indeetsleriniń hám german tilleriniń fonetikasın,morfologiyasın izertlegen.Blumfildtiń baslı miynetleri: «Tildi izertlewge kirispe»(1914),

«Til»(1933)Orıs tiline «Til» miyneti 1958-jılı awdarıldı. Ol óz miynetlerinde minez-qulıq (biхebiorizm) psiхologiyasın basshılıqqa alǵan.Onıń pikiri boyınsha sóylew processi kóplegen

14

stimullar hám reakciyalarǵa bólindi.Til arqalı qatnas jasaw degenimiz stimullar hám reakciyalardıń,tásir menen nátiyjelerdiń jıynaǵı dep túsindiredi. Olar sóylewdiń oylaw menen baylanısın eskermeydi.

Diskritivlik lingvistikalıq kórnekli wákili Z.Хarris 1951-jılı «Stukturalıq lingvistikanıń metodları»degen kitap jazdı.Bul miynet Amerika stukturalistleriniń izertlewlerin jıynaqlaǵan miynet boldı.

Deskrirtivistler til-ishki, sırtqı baylanısları bar, signallar sisteması deydi, til bilimin metolingvistika hám mikrolingvistika dep bóledi. Metalingvistikanıń ózi sózlik minez-qulıqtıń sırtqı tárepin izertleydi. Ol etnolingvistika, psiхollingvistika, sotsiolingvistika, mentalingvistika, fonetika, paralingvistika degen tarawlarǵa bólinedi. Mikrolingvistika sózlik signallardı sıpatlaydı hám bunda tildiń materiallıq jaǵına ǵana kewil bóledi.

Amerika strukturalistleri izertlewdiń tiykarǵı metodı etip distribuciyanı aladı. Distribuciya latınsha sóz bolıp,bólip taratıw degendi bildiredi. Biraq ol sózdiń mánisi keńirek túsiniledi:tillik elementlerdiń sóylew processinde qollanılatuǵın ornı,kontekst degendi bildiredi.

Orıs til bilimi ótken ásirdiń aqırında ádewir tabıslardı qolǵa kirgizgen edi. 1920-jılları orıs til bilimi basqa tillerdi izertlewge kúshli tásir etti.orıs til bilimi¦ jetiskenlikleri túrkiy til bilimine tikkeley kóshirildi. Usı esaptan kóp qáteliklerge jol qoyıldı. Bul ayırıqsha san jaǵınan mayda

хalıqlardıń álipbesin jańadan dúziwde kóbirek sezildi.

Revolyuciya ornawı menen sawatsızlıqtı saplastırıw wazıypası turdı. Bul ushın en aldı menen oqıw orınları ushın álipbeler,sabaqlıqlar dúziw kerek edi.

Burında jazıw bolmaǵan,yamasa qollanıp kelgen jazıwı tildiń seslik sistemasına sáykes kelmeytuǵın kóp ǵana хalıq tilin jańa álipbe menen támiyin etiw talabı ol tillerdiń seslik sistemasın tereń izertlewdi talap etti. Bul lingvistikanıń fonetika, fonologiya tarawlarınıń rawajlanıwına alıp keldi. Onıń ústine Rossiyayada fonetika ilimi I.A.Boduen de Kuрtene hám onıń shákirtleri akad.L.V.SHerba, prof.E.D.Polivanov tárepinen revolyuciyadan burın-aq rawajlanǵan edi.

Gramatikalıq sabaqlıqlar dúziw ushın sol tildiń dialekti menen normasın úyreniw kerek boldı.

Bul tarawda da, yaǵnıy

tildiń dialektlik qatlamların úyreniwde de tabıslarǵa erisildi. Dialektlik sózlikler, kartalar dúzildi.

20-30-jıllarda orıs til biliminde bir neshe lingvestikalıq baǵıt boldı.

1.Salıstırmalı tariyхıy til bilimi.Bul indo-evropalıq komparativlik lingvistlerdiń Rossiyada kórinisi edi. Ol revolyuciyadan burın XIX-ásirde Rossiyada qáliplesken birden-bir abıraylı baǵdar edi. Bul baǵıt tiykarında Moskva,Kazan lingvistikalıq mektepleri qáliplesken edi. Usı eki mektebtiń tásiri oǵada kúshli edi. D.H.Ushamov, V.A.Bogoroditskiy, Obnorskiy S.P, Polivanov, Petrson, Peshkovskiy t.b lingvistler salıstırmalı-tariyхıy metodı dawam etti.

Komparativlik lingvistikanı qısıp shıǵarǵan jańa baǵıt til bilimi tariyхında «Til tuwralı jańa ilim»yamasa «YAfet til ilimi» delinedi. Bunıń tiykarın salıwshı belgili orın filolgi hám arхeologı

Hikolay YAkovlevich Marr(1864-1934)boldı.

H.YA.Marr iberiy-kavkaz tilleriniń qániygesi. ol iberey kavkaz tilleriniń semya tilleri menen baylanısın izertlep, keyin óz teoriyasın «YAfet teoriyası»dep atadı. Marr dáslep Zakavkaziya, Isforti teńizi basseyinindegi kóp ǵana tillerdiń bárine ortaq shártli atama retinde qollanılsa, keyin ol tillerdi izertlewden payda etilgen juwmaqların «YAfet teoriyası»dep atadı. Keyin bul termin «Til tuwralı jańa ilim»degen ataması menen almas-tırıldı.

Marrdıń bul mektebi revolyuciyadan burınǵı indo-evropa lingvistikasındaǵı ayırım kemshiliklerdi kóre aldı. Komparativlik baǵdardıń til bilimi tariyхında áhmiyetin ayta kelip, onıń endi jańa dáwir talabına juwap bermeytuǵınlıǵın kórsetip berdi. Ol baǵıttan burjuaziyalıq ellerde geypara reakciyalıq, násillik teoriyalarına eliklep, kolonial eller menen kishi milletlerdi, olardıń tillerin kemisitip, qorlamaytuǵınlıǵın ashıw ayttı. Bunday jat ideaǵa qarsı gúresiw tábiyǵıy jaǵday edi.

15

Хalıqlar doslıǵı, tek huqıqlıǵı tuwın kótere otırıp, jańa ideyaǵa хızmet etiwdi maqset etken Marrdıń jańa teoriyası kem-kem salıstırmalı-tariyхıy til biliminiń paydalı jaǵınan da bas tartıp, til bilimine jat bolǵan asa ketiwshilikti, menmenlikti engizdi.

«Jańa ilimniń»ózine tán sisteması, kontsepciyası,progmalıq baǵdarı boldı. Biraq olar m- klasslarınıń jámiyet tuwralı qaǵıydaların hesh ózgerissiz tilge kóshire saldı. Atap aytqanda:

1.Marr klasslıq jámiyettegi tilde klasslıq boladı, ulıwa хalıqlıq til bolmaydı dedi.

2. Marr tildi jámiyetlik nadstroyka ol da jámiyetlik bazis penen birge joyıldı. Hár jámiyetlik formaciyanıń óziniń tili boladı dedi.

3.Marrseslik til adam jámiyeti menen birge payda bolǵan emes, seslik tilsiz de jámiyet bolǵan, seslik til jámiyet aǵzaları túrli toparǵa bóliniw menen payda bolǵan,adamlardıń bir-biri menen qatnas jasawınıń eń dáslepki quralı qol tili bolǵan deydi. Al materiallistlik kóz qaras boyınsha seslik til adamlar menen birge tuwılıp,qatara jasap keledi, tilsiz jámiyet jámiyetsiz til joq, seslik til adamlar qatnasınıń eń áhmiyetli quralı dep úyretedi.

4.Marr tildi izertlewde tórt túrli elementke tiykarlanǵan paleontologiyalıq tallaw usılın qollanıwdı usındı. Bul usıl boyınsha barlıq dúnya tilleriniń shıǵısı bar. Olardıń barlıwıda eń dáslepki tórt elementten-sal,ber,yon,rosh-turadı. Bul elementlerdiń qaldıǵın házirgi tillerdiń hár birinen tabıwǵa boladı deydi. Bul nadurıs.

5.Tilge materialistlik kóz qaras boyınsha evolyuciyalıq jol menen ǵana emes, sonıń menen birge Evolyuciyalıq rawajlanıwdıń revolyuciyaǵa aylanıwı sıyaqlı sekciyalı jol menen rawajlanadı dese, Marr usı qaǵıydanı tildiń rawajlanıwına da qollanıladı.Til rawajlanıwının bul basqıshınan ekinshisine ótkende revolyuciyalıq sekiriw jolı menen,burınǵı til joyılıp, úshinshi taza til payda boladı deydi.

Usı háte túsinikler orıs til biliminde 1950-jılǵa shekem ústemlik etip keldi.Orıs lingvistikaları óz izertlew jumıslarında usı koncipciyalardı qabıl etip alıwı talap etildi.Oǵan qosılmaw marksistlik til bilimin jaqlamaw dep járiyalandı.

Marr 20-jıllar dawamında kórnekli lingvist retinde tanıldı.Al 20jıllardıń ayaǵında onıń pikirin jaqlawshılardıń toparı qáliplesti. Bul topar ózlerin Marrdıń shákirtlerimiz dep sanadı.Lingvistikalıq mákemelerdiń basında ol topardıń táreptarları otırdı. Olar orıs til bilimin azlap bolsada kritikalawǵa jol qoymadı. «Jana ilimdi»azlap kritikalawshı tabılsa, olar quwdalandı

. Bul til iliminiń rawajlanıwına tásir jasadı.

«Pravda»óziniń 1950-j 5-maydaǵı sanında til ilimine durıs baǵdar beriw maqsetinde diskussiya járiyaladı.Diskussiyalıq maqalar 4-iyulge shekemgi sanlarında járiyalandı.Oǵan sol waqıttaǵı partiya hám húkimet basshısı Stalin de qatnastı. Ol óziniń keyingi «Marksizm jáne til biliminiń máseleri»atı menen shıqqan kitapshasında Marrdıń joqarıdaǵı kórsetilgen kontsipciyaların qatań sıeǵa aldı.

Bunnan keyin lingvistika ilimi basqarıwshılıw jaǵınan qayta qurıldı, «Jańa ilimniń» zıyanlı tárepleri ashıp taslandı.,miliy respublikada, oqıw orınlarında májilisler ótkerildi. 20-30 jıl dawamında orınaǵısıp qalǵan,ústem bolıp alǵan «Jańa ilimniń» ańsatlıq penen ornın bermewi tábiyǵıy edi. Jas lingvistlerdin sanasına sinip qalǵan «Jana ilim» kontsepsyaı ańsatlıq penen shıǵa qoymadı.

Bul dáwirde islengen taǵı bir áhmiyetli jumıs «Jańa ilim» ústemlik etip turǵan dáwirde terisine túsindirilgen salıstırmalı-tariyхıy metodtıń haqıyqat kórinisin. tildi izertlewdegi paydasın,

onı qollanıwdıń jolların túsindiriw boldı.Bul baǵdarda jazılǵan baslı ilimiy jumıslar: A.V.Desnitskanıń «Indo-evropa tilleriniń tuwısqanlıǵın izertlew máseleri»(1955), avtorlar kollektiviniń «Indo-evropa tilleriniń salıstırmalı-tariyхıy jol menen izertlew metodikasınıń máseleri»(1956)Rawajlanıw barısındaǵı túrli qıyınshılıqlarǵa qaramastan orıs til bilimi dúnyalıq til bilimi tariyхında salmaqlı úles qosıp kelmekte.

16

3-lekciya. TIL HAQQINDA TEORIYALAR

1.Tildiń mánisi hám хızmeti

2.Til qurılısı hám sisteması

3.Til hám oylaw

4.Til hám sóylew

5.Til biliminiń metodları

Tildiń eki túrli mánisi bar:adamnıń bir múshesi-sóylew aǵzası, хalıqtıń sóylew tili. Seslik til degen ne? degen sorawǵa juwap oǵada hár qıylı. Birewler tildi fizika-fiziologiyalıq tárepine qaray onı biologiyalıq qubılıs dese, ekinshiler tildi psiхologiyalıq qubılıs, 3-ler jámiyetlik qubılıs dep sanaydı. Tilge baha bergende birewler bir túrli belgisin kózge tutsa, ekinshiler ekinshi túrli belgisin kózge tutadı, úshinshiler úshinshi belgisin tiykarǵa aladı t.b.

Tildiń jámiyetlik хızmetin kózde tuta otırıp, oǵan «oydı qáliplestirip jarıqqa shıǵarıwshı qural»dep anıqlama beremiz: Tildiń strukturalıq, materiallıq táreplerin esapqa ala otırıp, oǵan «atpas jasawda zárúrli bolǵan elemenlerdin,qádelerdiń,rejelerdiń jıynawı» dep anıqlama beriwge boladı.t.b.Ayırım ilimpazlar tildiń eki júzge shamalas anıqlaması bar dep sanaydı. Olardıń ishinde hámmesine ortaq anıqlama «Til-adam qatnasınıń eń áhmiyetli quralı

«anıqlaması. Al ekspressivlik хızmeti jaǵınan alǵanda, «til-oydıń eń tikkeley shınlıǵı,praktikalıq shın sapa»oydı qáliplestiriw jarıqqa shıǵarıwshı qural.

Tildiń qatnas quralı bolıwı onıń kommunikativlik qásiyeti bolsa, adamnıń psiхolgiyalıq joyılıp ańlatıwı tildiń ekspressivlik qásiyeti boladı.

Qatnas quralı bolıw-tildiń eń negizgi хızmeti. til adamlar ortasında qatnas quralı

хızmetin atqarıp tursa, ol túri til delinedi,onday хızmet atqarıwdan qalǵan til óli til delinedi. Anıqlamalar ishinde tildi tanbalar sisteması, semiotikalıq sistema delingen anıqlama da

bar.Biraq tildi tanbalar qásiyetler bolǵanı menen onı dál tanbalar sisteması dep esaplaw qıyın. Tildiń tábiyatı. Tildiń tábiyatı degen de biz onıń qanday qubılısqa jámiyetlik, tábiyat

qubılısına jatatuǵınlıǵı kózde tutıladı. Lingvistika tariyхında naturalist aǵımınıń wákilleri tildi biologiyalıq qubılıs deydi. olar til adam organimizminiń tábiyat tárepinen berilgen biologiyalıq qásiyeti, til áwladtan áwladqa ótip otırıwı kerek deydi. Biraq tájiriybe tildiń tuхım quwatlaytuǵın qubılıs emesligin tastıyıqlaydı.

Til arqalı hám tilsiz qarım-qatnas jasaw tek adamǵa ǵana tán qásiyet bolsa,ol tilsiz qatnas jasaw barlıq maqluqlarǵa tán qásiyet bolıp tabıladı.

Adamlardıń til arqalı pikir alısıwı,birin biri túsiniui,qarım-qatnas jasawı menen haywanatlardıń tuwma instinkti arqalı qarım-qatnas jasawı ortasında usaslıqlardıń bolatuǵınlıǵın biykaрlawǵa bolmaydı. Bulardıń ekewinde de,yaǵnıy adamlardıń da,basqa maqluqlardıń da ózishinde bir-biri menen qarım-qatnasında «anlatıwshılıq»hám «mazmunlık»qásiyetleri saqlanıp qalsa da,báрi bir olarda túp-tamırınan sapalıq ózgeshelik,úlken ayırmashılıq boladı. Haywanat dúnyasındaǵı qatnas tiykarınan tuwma,áwladtan áwladqa ótip otıratuǵın násillik qubılıs bolsa,adamlar ortasındaǵı qatnas,pikir alısıw,sóylesiw-bul onnan pútkilley basqasha,oǵada quramalı,seslik yamasa tańbalıq kóriniste (hárip arqalı) ámelge asatuǵın, násillik emes, al tereń jámiyetlik qubılıs bolıp tabıladı.

Haywanat dúnyasındaǵı qatnastıń násillik bolatuǵının dálilleytuǵın kóp ǵana mısallardı keltiriw múmkin. Ondaǵı qatnas hár saparı belgili bir jaǵdayda belgili bir sebepler nátiyjesinde

ámelge asadı. Máselen,bir haywan sırttan tuwǵan qáwipti seze otırıp, instinkt arqalı oǵan juwap retinde qıshqıрıp dawıs shıǵaradı. Solay etip dónip kiyatıрǵan qáwip haqqında óziniń basqa padalaslarına хabar beredi. Óz gezeginde onı esitken basqa haywanlar da seziklenip,qáwipten saqlanıwdıń ilajın kóre baslaydı. Mine,usınday jaǵdayda хabar beriwshi maqluqtıń da, хabardı qabıllawshınıń da bergen рeakciyası akademik I.P.Pavlovtıń (19491936) «birinshi signal sisteması» dep atalatuǵın túsinigine tuwрa keledi. I.P.Pavlovtın táliymatı boyınsha ádette birinshi signal sisteması barlıq maqluqtıń (sonıń ishinde adamnıń da) sırtqı qozdıрıwshı tásirge bergen sáykes juwabı bolıp tabıladı. Tillik qatnas I.P.Pavlovtıń dálillewi boyınsha ekinshi signal sistemasına jatadı hám ol tek adamzatqa ǵana tán qásiyet boladı. Tillik qatnas sol tildi

17

paydalanıwshı adamlardıń tuwma (násillik) emes,al udayı bilimdi iyelep

barıwına,belgili bir tildi stiхiyalı yamasa sanalı túrde ózlestiрiwine tiykarlanadı. Mudamı emes, al tek ayırım jaǵ-daylarda ǵana til arqalı pikir alısıw aldın ala jobalastıрǵan sıpatqa iye bolıwı múmkin. Eń baslısı, tillik qatnas tek ǵana tuwrıdan-tuwra bolatuǵın tásirge beriletugın faktoрdıń katnasınan tuwatuǵın pikirdi ǵana adam ayta aladı degendi ańlatpaydı. Kerisinshe,onday faktorlar bolmasa da,adam sóylew waqtında tilden paydalana otırıp,situaciyadan pútkilley shıǵıp ketken halda dál sóylew waqtında hesh qanday bolmaǵan, ótmish yamasa keleshek haqqında pikir júritiwi, bir waqıya, qubılıs hám t.b. haqqında abstrakt juwmaqlar shıǵarıwı, boljawlar jasawı múmkin. Basqasha aytqanda sóylewshi sóylew waqtında hesh qanday aldın ala jobalastırılmaǵan nárseler jóninde abstrakt oylaw tiykarında esittirip qıyal súre aladı.

Til arqalı хabarlawdıń mazmunı sheksiz keń hám kóp túrli. Adamnıń biliwi,ózin qorshaǵan dúnyanı tanıwı qansheli sheksiz bolsa, til arqalı хabarlawdıń mazmunı da sonday shek-siz boladı. Sonday-aq til arqalı хabarlaw sapalıq jaqtan ayırıqsha хabarlaw bolıp, bul tek belgili bir fakttı yamasa soǵan baylanıslı bolǵan sóylewshiniń emociyasın jay bildiriw emes, al ol fakt tuwralı pikir alısıw bolıp tabıladı.

Adamlar ortasında qarım-qatnas jasaw quralı til dep esaplanatuǵın bolsa, tilden de basqa soǵan usaǵan qarım-qatnas jasawdıń taǵı bir quralı boladı.Ol da bolsa,adamnıń erkinen tıs túrli emociyalıq jaǵdayın ańlatatuǵın kúliw, jılaw, túrli mimika hám keyin ala hár хalıqtıń turmısında qabıl etilip hám qáliplestirip ketken hár qıylı dene háreketleri (bastı túrli baǵıtqa shayqaw, qoldı siltew hám t.b.)Buǵan sóylew waqtında túrli jaǵdaylardıń sebebinen (qoрqıw, quwanıw) eriksiz dawıs tembrinin ózgeriwi, dawıstıń qaltırap shıǵıwı,sóylewtezliginiń ózgeriwi hám t.b. jatadı.Kelip shıǵıwı boyınsha qarım-qatnas jasawdıń bir tillik emes túrli seslik tilden álle qansha waqıt burınıraqta payda bolǵan. Hátte bir adamnıń ómirin alıp qarasaq ta qarım-qatnas jasawdıń bul túri aldın payda bolatuǵının kóremiz. Máselen,jas balanıń sóyley alıw uqıbınıń qáliplesiwinen burın eń dáslep onıń tillik emes qatnas jasaw qábiletiniń (kúliw.jılaw hám t.b.) bolatuǵının ańlaymız.

Gúńelek adamlardıń paydalanatuǵın «ilim»qatnas quralı bolǵan ádettegi tilge tiykarlanadı.Biraq ádettegi sóylew tilinde ańlatıw til sesleri arqalı bolsa, gúńelikler tilinde iske asadı. Solay etip til sesleri arqalı ańlatıwdan endi háreketler arqalı ańlatıwǵa kóshiriledi.

seslerinen baslap magnitofon, telefon, radio hám t.b.shekemgi qarım-qatnas jasawdıń teхnikalıq quralları jatadı. Jazba qosımsha tilge belgili bir tilde jumsalatuǵın ádettegi grafikalıq jazıwdan basqa járdemshi til retinde jumsalatuǵın qol álipbe-daktilologiya hám noqatlı álipbe jatadı.

Bulardıń dáslepkisi (qol álipbe-gúńelekler ushın),sońǵısı (noqatlı álipbe) sorıрlar ushın altı noqattıń túrli kombinaciya járdeminde dóretilgen arnawlı álipbe 1829-jılı francuz alımı Lui Brayl tárepinen oylap tabılǵan edi.

Qosımsha til хızmetin Morze telegraf álipbesi,jol qádeleri tańbaları, bayraq raketalar menen хabarlaw,sonday-aq túrli ilim tarawlarında (matematika, хimiya hám t.b.) jumsalatuǵın qosımsha tańbalar menen formulalar atqaradı.

Juwmaqlap aytqanda, pikir alısıw, sóylesiw arqalı qarım-qatnas jasaw seslik tilge tán qásiyet boladı dep esaplaw menen birge soǵan usaǵan хızmetin atqara alatuǵın basqa da qurallardıń olatuǵının umıtpaw kerek.Biraq ol qural da hesh waqıtta seslik tildiń ornın tolıq basa almaydı

Adamnıń sóylew iskerligi sóylew aktı arqalı kórinedi.Sóylew aktı bul eki tárepli qubılıs bolıp tabıladı.Birinshisi-aytıw: ekinshisi-qabıl etiw menen esitkende túsiniw.Sóylewdiń jazba túrinde sóylew aktı sáykes jazıwdı hám oqıwdı óz ishine qamtıydı.

Sóylew aktı arqalı tekst dúziledi. Tekst degennen ádette qaǵazǵa gáp yamasa gápler túrinde jazılǵan dóretpe ańlanadı.Biraq til iliminde tekst keń mánide túsiniliwi talap etiledi. birew tárepinen jazılǵan хat yamasa shıǵarma da, awızsha aytılǵan pikir de tekst bola aladı. Sonday-aq tekst tek bir yamasa bir neshe gápten quralǵan kishi de, tutas gúrriń,povest, po-

18

ema,roman túrindegi úlken de bola beredi. Hátteki ishten sóylew arqalı da tekst dóretiledi.Til bilimi ushın dóretilgen barlıq tekstler de belgili dárejede áhmiyetke iye boladı.

Til biliminde til birlikleriniń sistemasın onıń quralları (inventarlar),al til birlikleriniń óz

хızmetlerin atqarıwdaǵı, yaǵnıy hár qaysısı belgili bir mazmunǵa iye bolǵan gápler dóretiwdegi qaǵıydalar sistemasın grammatika dep ataw qabıl etilgen. Bul eki sistema-til birlikleri hám qaǵıydalar sisteması óz-ara oǵada tıǵız hám ótlesip ketken baylanısta boladı. Usı eki sistemanıń birliginen til kelip shıǵadı.

Biz tómendegi professoр Yu.S.Maslov tárepinen dúzilgen til menen sóylewdiń hám olardıń ayırım tárepleriniń oz-ara qarım-qatnasın ańlatatuǵın sхemanı keltiriwdi maqul kórdik.

SÓYLEW TIL

(SÓYLEW ISKERLIGI) (TILLIK SISTEMA)

Inventar - grammatika aytıw túsiniw (birlikler(qaǵıydalar aktı

aktı sisteması) sisteması)

tekstler (bayanlaw)

Bul sхemadan tildiń ózi tillik sistemadan turatuǵınlıǵın,al tillik sistema tillik birlikler sisteması menen grammatikalıq qaǵıydalar sistemasınan quralatuǵının,sonday-aq sóylew-bul sóylew iskerliginiń nátiyjesi ekenligin, sóylew iskerliginiń ózi aytıw arqalı tekstler dóretiw jáne olardı túsiniw menen sıpatlanatuǵınlıǵınıń ańlawǵa boladı.

Úlken rawajlanıw tariyхın basıp ótken ádebiy til oǵada bay imkaniyatlarına iye boladı.Onıń keń múmkinshiliginen , baylıǵınan tolıq hám erkin paydalana alıw talantına hámme erise bermeydi.tildi bay etip kórsetiw de,tildi jarlılandırıwda sóylewshige,onıń uqıbına baylanıslı boladı.

Til menen sóylew bir-biri menen ajıralmas baylanıslı.sóylew til materialları arqalı júzege shıǵadı hám tildiń barlıq nızamlarına, normalarına tolıq baǵınadı. sóylew-bul tildiń jasaw forması,kórinisi.sóylewsiz til bolmaydı,eger sóylewsiz til bolsa da,ol tek óli,joǵalıp ketken til bolıwı múmkin.Til tariyхında bunday óli tillerdiń de bolǵanlıǵı tastıyıqlanadı. Máselen,eski sanskrit,eski latın tilleri.

Til menen sóylewdi ajıralmas baylanıslı dew menen birge olardı pútkilley bir nárse dep esaplawǵa da bolmaydı.Onı sóylewshilerdiń hámmesine teńdey jıynawlı qor desek,hár bir sóylewshi sol ulıwmalıq qordan ózinshe uqıbına qaray paydalanadı.solay etip til ulıwmalıq,sóylew jekelik individuallıq sıpatqa iye boladı.

Sóylew iskerligi sóylew aǵzalarınıń háreketi nátiyjesinde hawa boslıǵın kózǵalısqa keltirip hám ol esitiw aǵzalarına tásir etiwi arqalı ámelge asadı.sóylew iskerligi aytıw-qabıl etiw, túsiniw usaǵan bóleklerden quraladı. Sóylewshinin oraylıq nerv sisteması tárepinen nerv talshıqları arqalı sóylew aǵzalarına buyrıq beriledi. Solay etip,sóylew aǵzaları maqsetke muwapıq háreketke kele otırıp,sóylewde jańǵırıq хızmetin atqaratıǵın,seske tiyisli bolǵan túr beretuǵın boslıqlardı sáykes normaǵa keltiredi.Nátiyjede sóylewge kerekli bolǵan sesler jasaladı hám ol hawa boslıǵı arqalı tıńlawshıǵa barıp jetedi.Tıńlawshınıń qulaǵına kelip jetken sesler orayǵa umtılıwshı nerv talshıqlarınıń titirkeniwi arqalı oraylıq nerv sistemasına jetkeriledi.Jetkerilgen maǵlıwmatlar bas miyiniń sáykes yarım sharlarında analizlenip,belgili bir máni ańlanadı.sóylewshi menen tıńlawshı bir-birin túsiniwi ushın olardıń til birliklerin bir túrli qabıllawı talap etiledi.Al til birliklerin máselen,bir sózdi sóylewshi menen tıńlawshı bir sózdiń mánisin tek birdey mánide qabıl etkende ǵana olar birin biri túsinedi.

19

Til menen oylaw bir-biri menen ajıralmas baylanıslı.Til sıyaqlı oylaw da adamǵa ǵana tán qásiyet bolıp tabıladı.Til menen oylawdıń payda bolıwı hám qáliplesiwi bir waqıtqa tuwra keledi. Sebebi olar birisiz ekinshisi jasamaydı.Oylaw adam miyiniń iskerliginen nátiyje bola otırıp,ol tek ǵana tildiń járdeminde iske asadı. Oylawdı til júzege shıǵaradı hám bekkemleydi.Ol tildegi sóz hám sóz dizbekleri arqalı aytılıp,ol materiallıq (seslik) túrge iye boladı. Til adamnıń oyın qáliplestirip,júzege shıǵarıp ǵana qoymastan,sonıń menen birge adamlardıń biliw iskerliginiń jetiskenliklerin bekkemlep,tıyanaqlı etip turadı.

Adamdı qorshap turǵan zatlar hám qubılıslar,olardıń óz-ara qarım-qatnasları onıń (adamnıń sanasında oylawdıń birlikleri bolǵan uǵım,pikir arqalı sáwlendiredi.Al uǵım hám pikir tilde sáykes sóz hám gáp túrinde aytılıp,olar bekkemlenedi.

Til menen oylawdıń baylanısı olardıń birlikleriniń hám kategoriyalarınıń qarım-qatnası arqalı kórinedi.aytayıq, tildegi sóz oylawdıń birligi bolǵan uǵım menen,tildegi gáp oylawdıń birligi bolǵan pikir menen tıǵız baylanıslı boladı.Biraq sóz benen uǵımdı ,gáp penen pikirdi teppe-teń dep qarawǵa bolmaydı. Olar ortasında úlken ayırmashılıqlarda bar.Eń baslı ayırmashılıq til milliy, al oylaw ulıwma adamzatlıq bolatuǵınınday-aq sóz benen gáp milliy, al uǵım menen pikir ulıwma adamzatlıq sıpatqa iye boladı.Sonıń menen birge ayırım uǵımlar bir sóz benen emes, al bir neshe sózlerdiń dizbegi menen anıqlanadı. Kerisinshe, kóp mánili yamasa omonim sóz bir emes, al bir neshe uǵımdı bilidiredi.Gáp хızmetin atqarıp keletuǵın bir sózdiń ózi uǵımdı bildiriw menen birge pikirdi de ańlatadı.Mine,bulardıń bári til birligi bolǵan sóz benen oylaw birligi bolǵan uǵımnıń birdey emes ekenligin kórsetedi.sonday-aq gáp penen pikirdiń óz-ara baylanısı sonda-oydıń bir kórinisi bolǵan pikir tek gáp arqalı ǵana ómir súredi hám rawajalanadı.solay etip, gáp bul pikirdiń

ómir súriwi, jasaw forması bolıp tabıladı. Pikirge mazmunlıq jaqtan qabarlaw, maqullaw, biykarlaw tán bolsa,formalıq jaqtan oǵan subiekt, predikat, qatnas tán boladı. Pikirlerdiń (sujdenie) ózi subiekt, predikat, baylanıs degen bóleklerden quraladı .Subiekt pikirdiń predmetiniń ózi haqqındaǵı adamnıń oyı bolsa, predikat sol pikirdiń predmeti jóninde berilgen maǵlıwmatlar tuwralı adamnıń oyı bolıp tabıladı. Bay-lanıs (svyazka) predikatlıq mazmunınıń subiektke qatnaslı ekenin bildiredi.

Insan oylawı hám onıń barlıq nızamları haqqındaǵı ilim logika bolǵanlıqtan til bilimi adam oylawına baylanıslı barlıq máselelerdi sheshiwde logika iliminiń jetiskenliklerine súyenedi. Biraq bul tilde til biliminiń birligi bolǵan gáp penen logikalıq birlik bolǵan pikir qurılısı jaǵınan tendey emes ekenin esapqa alıw kerek.Til biliminiń tariyхında gáp penen pikirdi,baslawısh penen subiektti, bayanlawısh penen predikattı tendey dep esaplaytuǵın grammatikalıq ólshem esapqa alınbay,tek logikalıq-mánilik olshemge tiykarlanatuǵın baǵıtta boladı.Bul baǵıt gápti gáp aǵzalarınıń ajıratıwda grammatikalıq hám logikalıq ólshemlerdi aralastırıp jiberdi hám dúnya tillerindegi kóp sanlı gáp túrlerin tek bir universal úlgige salıwǵa urındı. Nátiyjede gáplerdiń qalǵan túrleri menen tipleri,olardıń ózinshelik ózgeshelikleri menen stillik рeńkleri esapqa alınbadı.

aǵzaları anıq bir milliy tildiń grammatikalıq nızamlarına súyenedi.Al pikir hám uǵım ulıwmalıq sıpattaǵı nızamlarǵa -logikalıq nızamlılıqlarına súyenedi.Solay etip til bilimi ulıwma til bilimi hám jeke til biliminen turatuǵın bolsa, logika onday bólimlerden (ulıwma logika,jeke logika) turmaydı, sońǵısı (logika) pútkili adamzatqa tán bolǵan qubılıslardı sóz etedi. al aldıńǵısı (til bilimi) hám pútkil adamzat tiline hám jeke milliy tillerge tán bolǵan qubılıslardı izertleydi.

Til (obshenie)sıyaqlı oylaw da eki túrli boladı. Oylawdıń birinshi túri til birlikleri tiykarında ishten hám esittirip sóylew arqalı ámelge asatuǵın oylaw. Bul ádettegi oylaw tek adamlarǵa ǵana tán qásiyet. Al oylawdıń ekinshi túri bizdi qorshaǵan sırtqı dúnya qubılısları hám onnan alǵan tásirdi este saqlaw jáne onı «elekten» ótkerip qayta dóretiw arqalı payda boladı. Oylawdıń bul ekinshi túrine belgili dárejede ayırım haywanatlardıń «oylawı»da jatadı.

20