Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya (2008 lekciya tekstleri)

Eliklewishler. Predikativler

Jobası:

1.Eliklewishler.

2.Seske hám kóriniske eliklewishler

3.Predikativler haqqında ulıwma túsinik

4.Til ilimpazlarınıń predikativ sózler haqqındaǵı pikirleri

5.Bar, joq sózleriniń predikativlik xızmette qollanılıwı

Tayanısh túsinikler.

Janlı hám jansız predmetke eliklewshiler, eliklewishlerdiń fonetikalıq, grammatikalıq ózgeshelikleri. Predikativlik máni, predikativler, bar, joq sózleriniń mánileri, xızmetleri.

Eliklewishler. Adamlardıń sonday-aq haywanlar, quslar hám jansız predmetlerdiń erikli hám eriksiz shıqqan hár qıylı seslerin yamasa qozǵalıs kórinisleri háreket hám hár qylı júristurısların ses penen shártli túrde kórsetetuǵın yaǵnıy hár qıyla seslik hám háreketlik obrazlardıń shártli kopiyası bolıp xızmet etetuǵın sózler eliklewishler dep ataladı. Semantikalıq ózgesheliklerine qaray eliklewishler: 1) seske eliklewishler 2) kóriniske eliklewishler bolıp ekige bólinedi.

Seske eliklewishler adamlardıń haywan hám quslardıń predmetlerdiń háreketleri nátiyjesinde shıqqan shártli túrde eliklewdi ańlatadı: tarstars, pań-pań, shırt-shırt, shúyikshúyik, mırs-mırs htb. Seske eliklewishler sestiń shıǵıw deregine baylanıslı janlı predmetlerge eliklewishler hám jansız predmetlerge eliklewishler bolıp ekige bólinedi:

1.Janlı predmetlerge eliklewishler - adamlardıń sóylew apparatınan shıqqan sózlerdi bildiriwshi eliklewishler. Úydiń, ishi gúbir-gúbir sóz boldı.

2.Jansız predmetlerge eliklewishler. Bizdi qorshaǵan tábiyattaǵı hár qıylı predmetler de birdeyine qozǵalısta hárákette boladı. Usınday háráketlerdiń nátiyjesinde olar belgili bir ses shıǵaradı. Tilde olar hár qıylı seslik kompleksler arqalı bildiriledi. Mısalı: taq-taq, toq-toq, partpart, tarstars, gúrp-gúrp, dır-dır, tır-tır, loq-loq, lıq-lıq ,lap-lap ht. b.

Kóriniske eliklewishler. Predmettiń sırtqı kórinisin, háráketin, jaqtılıq kórinislerin, ishki jaǵdayların belgili bir kompleks arqalı sıpatlap kórsetetuǵın sózler kóriniske eliklewishler dep ataladı. Kóriniske eliklewishler predmettiń kórinisine, háreketine, jaqtılıǵına adamnıń hár qıylı sezim reakсiyası nátiyjesinde payda boladı. Olar bir neshe kórinislik túrge bólinedi. a) adamlardıń basqa da janlı hám jansız predmetlerdiń sırtqı kórinisine eliklewi: satpar-satpar, daǵal-daǵal, pırım-pırım; b) háreketke baylanıslı eliklew: selteń-selteń, taltańtaltań, tırbantırban, h. t. b; v) jaqtılıq kórinislerine eliklew: jarqjurq, jılt-jılt h. t. b.

Eliklewishler tiykarınan alǵanda grammatikalıq jaqtan ózgermeytuǵın sózler bolıp esaplanadı,

yaǵnıy olar seplenbeydi, hám betlenbeydi, basqa sóz shaqablarınan jasalmaydı. Házirgi qaraqalpaq tilindegi eliklewishler qurılısı boyınsha úshke bólinedi: 1) dara eliklewishler( dúr, tars, gúrs, jarq), 2) tákirar eliklewishler (mırs-mırs, tarsa-tars, taqa-taq), 3) jup eliklewishler (tasır-tusır, tars-turs, taq-tuq).

Eliklewishlerdiń et kómekshi feyili menen dizbeklesiwi arqalı qospa feyiller jasaladı. Mısalı: Esik bette birew ara-tura bir gúnk etedi. Gápte eliklewishler tiykarınan sın pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Adamlar duw kúlisti. Olar et kómekshi feyili menen dizbeklesip gápte qospa bayanlawısh bolıp keledi. Mısalı: Kempir ańq ete qaldı. Eliklewishler atlıqlardıń aldında qollanılıp anıqlawısh xızmetin atqaradı: gúw-gúw áńgime, sıbır-sıbır sóz.

Qaraqalpaq hám basqa da túrkiy tillerindegi bar, joq sózleri jaqın waqıtlarǵa deyin hár qıylı atamalar menen atalıp keldi hám olardıń qaysı sóz shaqabına tiyisli ekenligi anıq bolmadı. Máselen, V. A. Gordlevskiy bar, joq sózlerin tilde feyillik xızmet atqaratuǵın atawıshlar dep atadı. N. K. Dmitriev bar ,joq sózleri dáslep atlıq bolǵan, olar kelbetlik funkсiyasında da qollanıla beredi dep kórsetti. A. N. Kononov olardı –dir, elementi qosılıp atawısh bayanlawısh jasawshı sóz dep sintaksiste qaradı. Bunnan keyingi dáwirde bul sózlerdiń

kóbinese bayanlawıshlıq xızmette qollanılıwı esapqa alına basladı, sonlıqtan da K. M. Lyubimov

sóz shaqaplarınan óz ornın taba almadı. Hátteki, bar, joq sózleriniń ekviivalenleri bolǵan orıs tilindegi da, net sózleriniń N. A. Yanko-Triniсkaya ǴSóz shaqaplarınan tıs sózler Ǵ dep atap

, olardı tiykarǵı sóz shaqaplarına kirgizbey bólek qaradı.

Qaraqalpaq til biliminde de bar, joq sózlerine kóz qaras hár qıylı bolıp keldi: N. Dawqaraev

óziniń mektepler ushın sintaksik sabaqlıǵında awa, joq sózlerin gáptiń basında keletuǵın sózler dep atadı. Sintaksis boyınsha sońǵı miynetlerde olar sóz, gáplerdiń bir túri dep atalıp kiyatır. Al morfologiyada bar, joq sózleri az, kóp, kerek, lazım, hájet h. t. b. usaǵan sózler menen birge hártárep sózler degen atama menen bólek sóz shaqabı sıpatında joqarı oqıw ornına arnalǵan baǵdarlamada kórsetildi. Biraq onnan keyingi morfologiya boyınsha miynetlerde bar, joq sózler qatarına kirgiziledi.

Solay etip, w0-jıllarǵa deyin túrkiy tillerdegi sonday-aq,

qaraqalpaq tilindegi bar, joq sózleriniń qaysı sóz shaqabına tiyisli ekenligi anıqlanbay keldi. Bunnan keyingi dáwirde bar, joq sózleri ayırım túrkiy tillerinde arnawlı izertlenip , ǴPredikativlerǴ degen atama menen bólek sóz shaqabı sıpatında ajıratılıp kórsetiledi. Sonnan baslap túrkiy tilleriniń grammmatikası boyınsha jazılǵan miynetlerde predikativler bólek sóz shaqabı bolıp qaralıp kiyatır.

Bar, joq sózleri ulıwma barlıqtı , yamasa joqlıq mánisin ańlatıp, gápte anıqlawıshlıq hám predikativlik (yaǵnıy bayanlawıshlıq) xızmette qollanıladı. Usı grammatikalıq funkсiyasına qarap olardı izertlewshiler predikativ sózler yamasa predikativler dep ataydı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde de bar, joq sózleri belgili bir bolımlı, yamasa bolımsız nátiyjeni (predmetiń bar yamasa joq ekenligin) bildirip, kóbinese gáptiń sońında tıyanaqlı bayanlawıshtıń mánili komponenti sıpatında keledi. Mısalı: Bararǵa kólim bar, usharǵa qanat joq

kómekshi feyiller menen dizbeklesip qolllanıla beredi. Mısallar : Onıń aldına qoyǵan joqarı hám haqıyqat maqseti bar edi. (A. Bekimbetov). Ishinde periy bar eken. (Berdaq). Sarıbiyde kóterilis bolıp, bolıs óltirilgende, Baǵdıyar awılda joq edi. (Sh. Seytov).

Qaraqalpaq tilindegi -ǵan//-gen-qan//ken (al geyde –ar,-er,-r)

formalı kelbetlik feyiller bar, joq sózleri menen dizbeklesip bayanlawısh bolıp kelgende, olar

kóbinese gáptiń sońında bayanlawısh xızmetinde qollanılatuǵın kerek, dárkar, ,lazım usaǵan sózler de predikativler qatarına kiredi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar.

1.Eliklewishler degenimiz ne ?

2.Eliklewishlerdiń qanday túrleri bar ?

3.Eliklewishlerdiń qanday fonetikalıq hám grammatikalıq ózgeshelikleri bar ?

4.Predikativler degenimiz ne?

5.Predikativlik máni degenimiz ne?

6.Predikativler haqqında til ilimpazları qanday pikirler aytqan?

7. Bar, joq sózlerinen basqa qanday sózler predikativlik xızmet atqara aladı? 8.Predikativler morfologiyalıq hám sintaksislik jaqtan qanday xızmet atqaradı?