Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya (2008 lekciya tekstleri)

morfemanıń ayırım elementi ekinshi morfemaǵa ótip ketedi. Máselen, házirgi qaraqalpaq tilindegi olar, bular almasıqları o-lar, bu-lar bolıp eki morfemaǵa ajıratıladı. Ondaǵı lar morfemasınıń birinshi elementi tiykarınan túbirge tiyisli, biraq olar endi affikslik mopfemaǵa ótip ketken.

Sózlerdiń rawajlanıwında olardıń qupramındaǵı morfemalardıń ajıralıw shegarasınıń ózgeriwi jılısıw yamasa qayta bóliniw dep ataladı. Bul qubılıstı házirgi tildegi basqa sózlerde de anıqlwǵa boladı. dos, ses sózleriniń túbiri dost, sest bolǵan. Biraq t elementi házirgi qaraqalpaq tilinde seplengen de, tartımlanǵanda kómekshi morfemaǵa ótip ketedi: dostı, ses-ti, dos-tıń hám t. b.

Sózlerdegi morfemalar sanınıń qatar tártibiniń hám ajıralıw uqıplılıǵınıń ózgermey-aq, tek olardıń xarakteri yamasa mánisiniń ózgeriwi dekorrelyaсiya qubılısı dep ataladı. Máselen, házirgi qaraqalpaq tilindegi keńislik seplikleri forma-larındaǵı ózgerisler usıǵan mısal boladı: Basqa, ilájsızdan, biykarǵa, geyde, bazda hám t. b. sózlerde bul seplik formasındaǵı sózler ráwish mánisinde qollanılıp tur.

Dórendi sózlerdiń jasalıwında tiykarǵı orındı eki element iyeleydi: sóz jasaw bazası hám sóz jasaw formantı. Sóz jasaw formatnı bul dórendi sózdiń jasalıwına sebepshi qural. qaraqalpaq tilinde sóz jasaw formantı xızmetin suffiksler, postfiksler, al geyde ayırım forma jasawshı morfemalar atqaradı. Sóz jasaw bazası-bul dórendi sózdiń materiallıq tiykarı, onı jasawshı, dóretiwshi tiykar. Qaraqalpaq tilinde sóz jasaw bazası xızmetinde sóz, sózdiń tiykarı, birneshe sózlerdiń yamasa tiykarlardıń dizbekleri qollanıladı.

Dórendi sózler óziniń leksikalıq hám grammatikalıq mánileri menen birge sóz jasaw mánisine de iye boladı. Sóz jasaw mánisi dórendi sózdiń dóretiwshi sózge semantikalıq qatnasıp ańlatıp, dórendi sózde hár qıylı til quralları arqalı bildiriledi. Sóz jasawshı morfemanıń birdey mánide, birdey xızmette, bir neshshe sózlerde tákirarlanıp keliwi onıń sóz jasaw mánisi dep ataladı.

Sóz jasaw mánisi sózdiń leksikalıq hám grammatikalıq mánileri arasında aralıq orındı iyeleydi.

1)leksikalıq mánihár bir mánili sózdiń belgili bir túsinikti ańlatatuǵın konkret mánisi;

2)grammatikalıq máni-onıń formalıq mánisi yamasa basqa sózler menen qarım-qatnası;

3)sóz jasaw mánisi sóz jasawshı morfemanıń túbir menen ańlatılatuǵın ulıwma mánisi

bolıp, ol bir neshe sózler ushın ulıwma, ortaq boladı. Sóz jasaw mánisi sol toparǵa qaraytuǵın sózlerdiń

leksikalıq mánisine baylanıslı boladı. mısalı, shı//-shi morfeması balıq, temir, súwret sózlerine jalǵanıp, belgili bir kásip iyesin bildirse, xalqabad, moynaq sózlerine jalǵanıp belgili bir orında jasawshı adam mánisin bildiredi. Morfemalardıń sóz jasawdaǵı usınday ózgeshelikleri sóz jasaw tiplerin payda etedi.

Bir sóz jasaw tipine kiretuǵın sózler ortaq q belgige iye bolıwı shárt

1)dórendi sózler bir sóz shaqabınan jasalıwı kerek;

2)olar birdey sóz jasaw mánisine iye bolıwı kerek;

3)cóz jasaw mánisi olarda birdey formant arqalı ańlatılıwı kerek.

Mısalı: aqıllılıq, qorqaqlıq, jalqawlıq sózleri bir sóz jasaw tipine kiredi.

1)kelbetlikten atlıq jasalǵan

2)abstrakt belgi mánisin ańlatıp tur.

3)cóz jasawshı morfema arqalı bildirilgen

Eger joqarıda kórsetilgen úsh belginiń biri bolmasa, onda dórendi sózler bar sóz jasaw

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Sózdiń tiykarı degenimiz ne ?

2.Dórendi hám dórendi emes tiykar degenimiz ne ?

1.Dórendi hám dóretiwshi tiykar degenimiz ne ?

2.Sińisiw qubılısı degenimiz ne ?

3.Jılısıw qubılısı degenimiz ne ?

4.Dekkorelyaсiya degenimiz ne ?

5.Sóz jasaw bazası hám sóz jasaw formantı degenimiz ne ?

6.Sóz jasaw mánisi hám sóz jasaw tipi degenimiz ne ?

Sóz jasaw usılları

Jobası:

1. Sóz jasaw usılları haqqında ulıwma túsinik.

2. Morfemalıq usıl. a). Affiksaсiya usılı.

b). Sóz qosılıw usılı.

v). Sóz qosılıw hám affiksaсiya usılı

g)Abbreviaсiya usılı.

3.Morfemalıq emes usıl.

a)leksika-semantikalıq usıl.

b)leksika-sintaksislik usıl.

Tayanısh túsinikler.

Affiksaсiya usılı, sóz qosılıw usılı, sóz qosılıw hám affiksaсiya usılı, abbreviaсiya usılı, leksika-semantikalıq usıl, leksika-sintaksislik usıl.

Tildegi dórendi sózler qalay bolsa solay emes, al olardıń jasalıwında belgili nızamlılıqlar bar. Olar belgili bir sóz jasaw usıllarınıń járdeminde jasaladı. Sóz jasaw usılları bir-birinen forması, mazmunı dórendi sózlerdi jasaw uqıplılıǵına qaray parıq qıladı.

Sóz jasaw usılın belgileytuǵın baslı belgi-sóz jasaw formantı bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq tilinde sóz jasaw usılların anıqlaw boyınsha túrli pikirler bar. Demek, bul sóz jasaw máselesiniń, sóz jasaw usıllarınıń ele tereń izertlenbegenin kórsetedi. N. A. Baskakov qaraqalpaq tilindegi dórendi sózler a) leksikalıq b) morfologiyalıq v) sintaksislik usıllar járdeminde jasaladı dep kórsetedi. Al A. Qıdırbaev tek morfologiyalıq hám sintaksislik usıllar menen jasaladı deydi. A. Bekbergenovtıń pikirinshe, qaraqalpaq tilinde

1)morfologiyalıq

2)leksika-sintaksislik

3)morfologiya-sintaksislik

4)leksika-semantikalıq usıllar bar

Al házirgi qaraqalpaq tili morfologiya (Nókis, 1981) sabaqlıǵında 1) morfologiyalıq 2) morfologiya-sintaksislik 3) leksika-semantikalıq 4) fonetika-semantikalıq usıllar bar delingen. Demek, bul miynetlerge sholıw jasaǵanımızda pikirlerdiń hár qıylılıǵın kóremiz.

Sońǵı dáwirde shıqqan ilimiy grammatikada bul másele haqqında aytıla kelip tómendegidey sóz jasaw usıllarınıń bar ekeni kórsetilgen.

1) Morfologiyalıq usıl. Demek, bul usılda morfemalar baslı xızmet

atqaradı. Onıń 3 túri bar: 1) Affiksaсiya. Bunda sóz jasawshı affiksler túbir hám tiykarlarǵa qosılıp dórendi sózlerdi jasaydı. Affiksaсiya usılınıń suffiksaсiya hám postfiksaсiya sıyaqlı eki túri bar.

Affiksaсiya usılı arqalı atlıq, kelbetlik, ráwish hám feyiller, al postfiksaсiya usılı arqalı kelbetlik hám ráwishler jasalıw múmkinshiligine iye. Demek, ulıwma affiksaсiya usılı dep alsaq, qaraqalpaq tilinde bul usıl járdeminde atlıq, kelbetlik, ráwish hám feyiller jasalıw múmkinshiligine iye. Al basqa sóz shaqapları sóz jasawshı affikslerge iye emes.

2. Sóz qosılıw usılı. Eki hám onnanda artıq sózlerdiń bir-birine

qosılıwı arqalı dórendi sózlerdiń ayrıqsha bir túri-qospa sózler jasaladı. qospa sóz degende eki hám onnan da artıq sózlerden turıp, ulıwma bir máni ańlatatuǵın dórendi sóz túsiniledi.

Qospa sózler uzaq dáwirler dawamında eki sózdiń turaqlı túrde qosılıwınan dúziledi, olardı bir-birinen ajıratıwǵa yamasa óz-ara orın

almastırıwǵa bolmaydı. Bir mánili sóz benen bir kómekshi sózdiń qosılıwınan qospa sóz jasalmaydı. Qospa sózler mánisi boyınsha jay sózge, forması boyınsha erkin hám frazeologiyalıq sóz dizbeklerine usas boladı.

Sostavlı sózler. Ayaq kiyim, suw jılan, kóz áynek, bir qálipte, hesh nárse, ózine keliw, is taslaw t. b. Olar tilde qanday da quramalı uǵımdı ańlatıw ushın payda boladı. Olar dáslep erkin sóz dizbegi túrinde dúzilip, waqıtlar ótiwi menen turaqlılıqqa iye boladı hám sostavlı sóz bolıp qáliplesedi.

Jup sózler. Jup sózler kóbinese eki, geyde úsh sózdiń dizbekleniwinen dúzilip, ulıwmalıq, jıynaqlaw mánilerin ańlatadı. Jup sózler arqalı jańa formadaǵı sóz jasaladı. Antonimler, sinonimler, korrelyativ sózler juplasadı. bet-awız, júrek-bawır.

Eki komponenti mánili: uwayım-qayǵı, dos-dushpan.

Bir komponenti mánili, ekinshisi mánige iye emes jup sózler: eminerkin, tum-tus, qońsıqoba, bále-máter eki komponenti de mánige iye emes jup sózler: lám-mim, egil-tegil, jup sózler mánisi boyınsha:

1) ulıwmalastırıw mánisindegi jup sózler: bet awızı, saqal-shash; 2) kúsheytiw: azıptozıp, irip-shirip; 3) idiomalıq: ushtı-kúydi, kóz-qulaq bolıw t. b.

3. Sóz qosılıw hám affiksaсiya. (morfologiya-sintaksislik usıl). Besjıllıq, úsh múyeshlik, bir háptelik, bir túrli, kóp balalı, bes juldızlı t. b.

4. Abbreviaсiya (usechshenie, kontraktura) vojatıy, raсiya, zam, mag, stsika, fizra, sondayaq adam atların qısqartıp aytıw: Máke, Take, Sáke t. b.

Internaсionallıq terminler. Konkretnıy másele-konkret másele, aktivnıy element-aktiv element, abstraktnoe mıshlenie-abstrakt oylaw, marshrutnıy taksi-marshrut taksi.

Ulıwma morfemalıq usıl, onıń affiksaсiya hám sóz qosılıw túrleri qaraqalpaq tilinde ónimli usıllar bolıp esaplanadı.

Morfemalıq emes usıl.

1. Leksika-semantikalıq usıl.

Bul usıl arqalı sóz óziniń morfemalıq quramın ózgertpesten-aq basqa sóz shaqabına ótip ketedi. Til biliminde bul usılda transpoziсiya dep te ataydı. qara, kók t. b.

Sóz leksika-semantikalıq usıl menen qaysı sóz shaqabına ótse sol sóz shaqabınıń sóz ózgertiwshi affikslerin qabıllaydı. Mısalı: kók.

Qaraqalpaq tilinde basqa sózler atlıqqa, kelbetlikke, ráwishke, almasıqqa ótedi:

Basqa sóz shaqaplarınıń atlıqqa ótiwi substantivaсiya dep ataladı. Kóbinese, kelbetlik hám kelbetlik feyiller substantivlesedi (zatlasadı, atlıqlasadı).

Bul pikirdi qısqa obrazlı etip beriw ushın payda bolǵan.

Kelbetliktiń atlıqqa tolıq ótiwi uzual yamasa leksikalıq substantivlesiw dep ataladı. Mısalı, ǵarrı, soqır, saqaw t. b. Al tolıq emes ótiwi okkazional yamasa sintaksislik substantivleniw dep ataladı. qara, kók, aq t. b. Bunday sózlerdi xamelon sózler dep ataydı (Peshkovskiy Tómendegi jaǵdayda substantivlesedi: 1) teksttiń aldıńǵı jaǵında belgili bolsa 2)

Aldında anıqlawısh bolsa qaraqalpaq tilinde sanlıq hám ráwishlerde substantivlesedi. Erteńnen qalma.

Basqa sózlerdiń kelbetlikke ótiwi adektivaсiya dep ataladı. Kelbetlikke kelbetlik feyiller, feyiller ótedi. Máselen, qaynaǵan ıssı (kelbetlik feyil), qaynaǵan ıssı (kelbetlik). Ayırım sózler geyde almasıqqa da ótedi. Bunday qubılıs pronomikalizaсiya dep ataladı. Birew (jámlew sanlıǵı) - Birew (állekim mánisinde almasıq), zat joq (Ǵhesh nárseǴ mánisinde almasıq).

Geypara sózlerdiń ráwishke ótiw qubılısı da qaraqalpaq tilinde keń orın alǵan. Ol adverbializaсiya) dep ataladı. aqsham (atlıq)-aqsham (ráwish), birden (sanlıq)-birden (ráwish).

Leksika-semantikalıq usıl menen geypara sózler kómekshi sózlerge de ótip ketedi. Bul proсess deleksikalizaсiya dep ataladı. Sebebi, kóre, qaray, boylap, hám t. b. sózler mánili bolǵanı menen ayırım jaǵdaylarda kómekshi sózlerge de ótip otıradı.

Geyde ayırım sóz dizbekleri bir sóz sıpatında belgili bir mániske iye boladı hám bir túsinikti ańlatadı. Bunday dizbekler málim sóz benen kómekshi sóz, erkin sóz dizbekli, frazeologiyalıq sóz dizbegi hátte ayırım gápler de bolıwı múmkin.

Sóz dizbeginiń usılayınsha bir sóz mánisine iye bolıwı leksikasintaksislik usıl yamasa leksikalizaсiya dep ataladı: kórse-qızar, shúy taslamaq, oramasam ólgeymen.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi kóplegen jer suw atamaları, adam atları leksika-sintaksislik usıl arqalı jasalǵan: Qızketken, Ulbosın, Dúldúl atlaǵan hám t. b.

Qadaǵalaw ushın sorawlar.

1.Sóz jasawdıń morfemalıq usılınıń qanday túrleri bar ?

2.Affiksaсiya usılı degenimiz ne ?

3.Sóz qosılıw usılı degenimiz ne ?

4.Qospa sózlerdiń qanday túrleri bar ?

5.Sóz qosılıw hám affiksaсiya degenimiz ne ?

6.Abbrevaсiya degenimiz ne ?

7.Sóz jasawdıń morfemalıq emes usılı dep, qanday usılǵa aytamız ?

8.Leksika-semantikalıq usıl degenimiz ne ?

9.Leksika-sintaksislik usıl degenimiz ne ?

Atlıqtıń jasalıwı

Jobası:

1. Atlıqtıń affiksaсiya usılı menen jasalıwı.

2. Atlıqtıń subektiv formaları.

3. Atlıqtıń sóz qosılıw usılı menen jasalıwı.

4. Atlıqtıń sóz qosılıwı hám affiksaсiya usılı menen jasalıwı.

5. Abbreviaсiya.

6. Atlıqtıń lekiska-semantikalıq hám leksika-sintaksislik usıl menen jasalıwı.

Tayanısh túsinikler.

Atawısh tiykarlı dórendi atlıqlar, feyil tiykarlı dórendi atlıqlar, sostavlı atlıqlar, jup hám tákirar atlıqlar, birikken atlıqlar, qısqarǵan qospa atlıqlar, abbreviaturalar, substantivaсiya, leksikalizaсiya.

Atlıq hár qanday tildegi eń úlken sóz shaqabı. Basqa sóz shaqaplarınan derlik barlıq sóz jasaw usılları menen jasalıw múmkinshiligi menen ajıralıp turadı. Qaraqalpaq til bilimindegi atlıqlar boyınsha jazılǵan miynetlerde derlik hámesinde onıń affiksaсiya usılı menen jasalıwı ayrıqsha atap kórsetilgen. Óytkeni atlıq jasawshı affikslerdiń sanı oǵada kóp. Olar atlıq hám atlıqtan basqa sóz shaqaplarına jalǵanıp túrli mánidegi dórendi atlıqlardı jasaydı. Atlıq jasawshı affikslerdi

1). atawısh sózlerden atlıq jasawshı affiksler. 2). feyil sózlerden atlıq jasawshı afiksler.

3). eliklewishlerden atlıq jasawshı affiksler dep bólip úyreniwge boladı.

Atawısh sózlerden atlıq jasawshı affikslerge -shı, shi, las, les, shılıq, shilik, lıq, lik, xana, stan, ker, ger, kesh, man, ban, zar, nama, zada, dey, gen, daw, ın, ele, ǵay, ıń, eń affiksleri kiredi. Bulardıń atlıqta jasaw uqıplılıǵı hár qıylı, birazları ónimli, birazları ónimsiz.

Sonlıqtan olarǵa ayırımda toqtap ótiw kerek.

Shı, shi affiksi. Bul affiks tiykarınan atlıqlardan atlıq jasawshı ónimli affiks bolıp esaplanadı. Máselen, atlıqqa jalǵanıp beligili kásip penen shuǵıllanıwshı adamdı ańlatadı. padashı, suwshı, traktorshı, kásip hám islew ornına baylanıslı adam mánisin ańlatadı:

kitapxanashı, dúkanshı, belgili bir aǵımǵa tiyisli adamda bildiredi: Dudaevshı, Basaevshı, jasaw ornın bildiredi: Xalqabadshı, Moynaqshı hám t. b. Sondayaq ayırım kelbetlikten de atlıq jasaydı sınıqshı, qızıqshı.

Las, les affiksi. Bul affiks tek atlıqtan atlıq jasaydı hám bul affiks túbip sózge sińisip ketip baratır: qarındas, joldas, kúndes, qurdas hám t. b.

Shılıq, shilik affikci. Bul affiks shı hám lıq, shi hám lik affiksleriniń birigiwinen jasalıp, atlıq jasawshı ónimli affikslerdiń biri. Ol atlıqtan, kelbetlikten, ráwish hám modal sózlerden

3)Ráwishlerden: kópshilik, kemshilik, azshılıq t. b.

4)Modal sózlerden: múmkinshilik, barshılıq, joqshılıq.

-lıq, lik affiksi. Bul affiks atlıq, kelbetlik, sanlıq hám ráwishlerden atlıq jasaydı. Bul affiks járdeminde jasalǵan dórendi atlıqlar tómendegidey mánilerdi ańlatadı:

1)Kásip atamasın etikshilik, balıqshılıq hám t. b.

2)Kóplik mánisi: jońıshqalıq, dalalıq, qamıslıq.

5)Adam hám haywanlardıń dene músheleriniń atların bildiredi: tóslik, qabırǵalıq, awızlıq.

6)El basqarıw islerine baylanıslı atamalardı bildiretuǵın sózler jasaladı: Xanlıq, patshalıq, biylik, beglik.

10)Sanlıqlarǵa jalǵanıp aqsha birliklerin jasaydı: úshlik, onlıq, júzlik.

11)Ráwishlerge jalǵanıp qásiyet, minez-qulıq, hal-jaǵday mánisindegi atlıqlardı jasaydı: shaqqanlıq, álik, jıldamlıq.

- xana qosımtası atlıq sózlerge jalǵanıp, bir nársege arnalǵan orınnıń atın jasaydı: Malxana, otınxana, buzawxana, shayxana. qora qosımtası da xana qosımtası menen sinonim boladı.

- stan qosımtası millet atına, ósimlik mánisindegi atlıqlarǵa jalǵanıp, orındı bildiretuǵın atlıqlardı jasaydı: Qaraqalpaqstan, gúlistan, ker/ger qosımtası kásip penen shuǵıllanıwshı adam mánisindegi atlıqlardı jasaydı: sawdager, palker, shıpaker, zerger hám t. b.

- kesh qosımtası kásipke baylanıslı adamda ańlatadı: arbakesh, miynetkesh, salıkesh man/bin qosımtası baǵman, qorazban, zar jasaytuǵın, ósetuǵın nárseniń ornına baylanıslı, onıń

kópligine baylanıslı atlıqlardı jasaydı: gúlzar, kóklemzar hám t. b.

- nama qosımtası atlıqlarǵa jalǵanıp, belgili hújjet atların jasaydı: shártnama, guwalıqnama, ádepnama, jılnama hám t. b.

ǵada/zat qosımtası adam atların, onıń shıǵıw dereklerin ańlatatuǵın atlıqlardı payda etedi: Begzada, adamzat, shaxzada.

Atlıq jasawshı ónimsiz qosımtalar: gek, daw, ıp, ene, ǵoy, ań, eń, dińgek, ilgek, beldew, qulqıp, báseke, tozań, qudaǵay hám t. b.

Feyilden atlıq jasawshı affiksler: ma, me, ba, be, pa, pe, maq, mek, baq, bek, paq, pek, ıw, iw, w, ısh, ish, aq, ek, k, ń, ıq,ik, ıs, is, s, sha, shi, ǵaq, gek, qaq, kek, qısh, kish, ǵısh, gish, ın, in, n, qın, ǵın, apaq, naq, mıq, daq, mash, ń, qı, ki, ǵı, gi, wıl, dıq, leg, ma, me affiksi tómendegidey mánilerdegi atlıqlardı jasaydı.

1)awqat túrleri: jarma, qarma hám t. b.

2)awırıw atların, ısıtpa, shabırtpa, terleme.

3)qural, ásbap, buyım atların, qırma, tırma, túyme

4)orın atların: bólme, bastırma, shatpa

5)jámiyetlik iske yamasa shólkemge baylanıslı atamalar: baslama, jolnama, kórsetpe.

6) is-háreket nátiyjesine baylanıslı kelip shıqqan atamalar: shıǵarma, tapsırma, dóretpe

7) sırttan bolǵan tásirge baylanıslı payda bolǵan jerdiń, orınnıń atları: espe, kóshpe. Maq/mek affiksi de túrli mánidegi dórendi atlıqlardı jasaydı: oymaq, órmek-qural, ásbap

atların, qaymaq, quymaq-awqat atların, kóshpek, jumbaq, jasırınbaq-oyın atların, tábiyat qubılıslapına baylanıslıshaqmaq, batpaq hám t. b.

Basqa qosımtalar da dórendi atlıqlardı ónimli jasaydı hám bul affiksler járdeminde jasalǵan dórendi atlıqlar mánisi boyınsha oǵada hár qıylı.

Qaraqalpaq tilindegi dórendi atlıqlar eliklewishlerden de jasaladı: ıldı, ildi, ıq, ik, ap, eń,

ıń, ır, ir, affiksleri kórinisine ham seske eliklewish sózlerge jalǵanıp tómendegidey dórendi atlıqlardı jasaydı: jaltıldı, guwildi, bıjıq, shıjıq, dúbir, gúmbir, selteń, gúrbeń hám t. b.

Qaraqalpaq tilindegi sha, she, shaq, shek, shıq, shik, alaq, laq, y, jan, tay, tap affiksleri atlıqtıń subektiv baha beriwshi formaları dep ataladı, yaǵnıy olar atlıqlarǵa jalǵanıp kishireytiw hám erkeletiw mánislerindegi atlıqlardı jasaytuǵın forma jasawshı affiksler. Mısalı,

sha, she - kitapsha, belshe, kórpeshe, qálemshe, dorbasha hám t. b. shıq, shikoyınshıq, qapshıq, tóbeshik hám t. b. shaq, shek-kelinshek, inishek, tayınshaq hám t. b. alaq-qızalaq, shaqalaq, qumalaq hám t. b. laq-botalaq, taylaq hám t. b.

qoshantay, y-apay, aǵay, jan-jeńgejan, aǵajan, Ámetjan, pan-palapan hám t. b.

Atlıqlar qaraqalpaq tilinde sóz qosılıw usılı menen de jasaladı. Sostavlı atlıqlar eki hám onnan da kóp sózlerdiń dizbeginen jasalıp,

ulıwma bir túsinikti ańlatadı, bir gáp aǵzası xızmetin atqaradı. Olar tómendegishe payda boladı: 1) predmettiń belgisine baylanıslı: súyir shıbın, suw jılan, aq baltır.

2) predmettiń atqaratuǵın xızmetine baylanıslı: kóz áynek, muz jarǵısh, qol jawlıq.

3)predmettiń basqa predmetke usaslıǵına: bota kóz, balıq kóz, jiyde japıraq.

4)tariyxıy uaqıyalarǵa baylanıslı: aq qapshıq jılı, qanlı ekshembi hám t. b. Sostavlı atlıqlar atqaratuǵın mánisi jaǵınan da hár qıylı:

1)Adam atları, familiya, laqabı. Ayapbergen Muwsaev, Berdaq Ǵarǵabay ulı, Ómirbek

laqqı hám t. b.

2)geografiyalıq atamalar: Orta Aziya, Amerika qurama Shtatları, Ullı Britaniya.

3)Tapiyxıy uaqıyalar, xalıq aralıq shólkemlerdiń atları: Brest kelisimi, Ullı &atandarlıq

urıs.

4)ilim, texnika hám t. b. tarawlarǵa tán sostavlı terminler: Pifagor teoreması, sózlik quram, sport masteri.

5)Hár qıylı mekeme, ataq, dáreje, gazeta, jurnal kitap atları: Ilimler akademiyası, ilim doktorı, ǴErkin qaraqalpaqstanǴ, ǴAqmaq patshaǴ.

6)tuwǵan-tuwısqanlıq, jaqınlıqtı bildiriwshi sózler: kúyew bala, kishkene qız, qáyin ene.

7)orıs tilinen qosılıw arqalı payda bolǵan terminler: suw astı kemesi, sóz bası, siyasiy ekonomiya.

Dárejesi boyınsha

1)Atlıq+atlıq: miynet haqı, ayaq kiyim.

2)Atlıq+kelbetlik: Erejep tentek, Begjan sarı.

3)Kelbetlik+atlıq: Soqır ishek, qara may

4)Atlıq+feyil: kún kóris, toy baslar, bet ashar