Ibrayım Yusupov - Yosh

101

Mıń jıllık jazıwdı oqıydı yadtan.

Qazıp atırıp bir eski qorǵandı,

Kók shırshalap jazǵan tas tawıp aldı.

Jazıwdı urıstırıp oqıdı áste

Hám bir góne ertek sóz tústi eske:

Ǵázep penen qaynap xalıqtıń qanı, Taxtınan taydırdı zalım patshanı.

Hám dúzde mal baǵıp júrgen paqırdı ―Taxqa otır, xan boldıń" dep shaqırdı.

Sóytip, xan kóterdi shopandı olar, Shopan - xan zor bolıp shıqtı gelleǵar.

Zeyninde bar edi aqıldıń kózi, Hár bir aytqan sózi naqıldıń ózi.

Xalıqtı soradı sonıńday ádil,

Kóz jasların tıydı jetim hám jesir.

Eldi tazaladı urı-ǵarıdan, Bayıwlılar ushtı tappay góne tam.

Aqsha dárya boyı gúlistan bolıp, At shıǵardı kimseń Ayaz xan bolıp.

Dáwleti bársheden boldı zıyada, Ádalatlıq dańqı ketti dúnyaǵa.

Qoǵaday japırılıp xalqı sıyladı, Tuwrılıqta teńi-tayı bolmadı.

Biyjón kótermedi adamǵa qolın,

102

Oyladı ol asıp-taspawdıń jolın.

Sóytip, ol óziniń xan sarayına, - Biyik altın taxtıń qaq mańlayına –

Qazıqqa qıstırıp qoydı ol búgin Shopan waqta kiygen jaman sharıǵın.

Hám kók shırsha tasqa juwırtıp nurdı,

―Ayaz, sharıǵıńa baq!‖ dep jazdırdı ...

2

Qalanı jaw qamal etti bir waqta, El basına tústi taǵı dártli kún. Láshker bası bir márt eken biraq ta

(Jaw da bolsa aytpay bolmas mártligin.)

Bir biyikke minip alıp ol adam, Qorazlanıp buyrıq berdi daladan: ―Biz kelgenbiz erkek penen urısıwǵa, Qatınlar tez shıqsın – dedi - qaladan!

Shashı uzın, qısqa olardıń aqılı, Bir aqshamda ketsin olar maqulı. Hátte hár bir hayal kerek buyımın Kótergenshe áketiwge haqılı‖.

―Óybbey bala, jaqsı jaw ǵoy, haw mına!‖ Dep hayallar quwanısıp qalıstı.

Zatın túyip, tislep alıp awzına, Balaların qollarına alıstı.

―Ólgenińnen amanlıǵıń dım qızık, Hay, beri kel, min moynıma, balajan!‖ Dep erkegin moyınına mingizip,

103

Barlıq hayal shıǵıp ketti qaladan...

Pah, shabazım, akılıńnan-oyńnan, Yar aylansın seniń qáddi-boyıńnan! Átteń biraq sonnan beri kóp erkek

Túskisi kelmey júr jumsaq moynıńnan...

1974-jıl

SONETLER

("Sorsha" atlı sonetler dúrkiminen)

«Ol qayta tirilip kelse edi bir, O, men kirpik bolıp onıń kózine.

Kórmegen izzetin kórsetip ne bir. Sıylar edim shań qondırmay júzine.

Keshikken soldattay, kelse ol kirip, Yarınday aymalar edim-aw sonda» - Der adam adamdı jerlep atırıp ...

Bul biyhuwda ókinish ǵoy shınında.

«Qara xattan» keyin kelgen soldat hám Jat kóriner. Ólik tirilgen gezde,- Súyiw túwe, jolay almassań oǵan.

Sol ushın suw qaytıp aqpaydı izge, Bos ókinishten kóre, bir-birimizdi Sıylay bilgen ábzel biz tirimizde.

** *

Júz eliwge shıqqan bir ǵarrı kórdim, «Qanday baxıtlı» dep paraz ettim men. Izlep barıp taptım hám sálem berdim,

104

Álle nege qapa bolıp kettim men:

Beste eken Berdaq tuwılǵan jılı, Ózi úsh kempirdiń basına jetken, Taras Aral betke quwılǵan jılı, Úsh ul kórip, kólde ol talap etken.

Úshewi de qartayıp óldi biraqta, Zamanlas, dos-yaran ketti jıraqqa. Ózgerdi áwladlar, ózgerdi zaman.

Ol túnerip qarar ǵarrı daraqqa.

Ǵarrı shınar turar qurt jep quwraǵan, «Gúwlep turdım-aw -dep bayaǵı waqta».

** *

Áfándini kórdim qábirstanda, Qádimgishe xoshwaq, ele ólmegen, Eshegin urlaǵan urı da bunda Qansha ańlısa da ele kelmegen ...

Ol jerde Ómirbek, sufı jolıqtı, Piyri menen bir mazardı qarap tur, «Biziń jay pákize imarat bolıptı,

Endi ne kemis?» -dep onnan sorap tur. «Endi kemisi tek ózińiz, piyrim ..." Degende pir tuwlap, gújireytti iynin.

Sol aytqanday biziń Aǵash quyrıq ta «Qala bolıptı-aw mınaw qoyımshılıq ta» Degen hámeldarǵa: «Awa sen kelseń, Qala hákimi de bolajaq ..." degen.

* * *

105

Qulpı tasqa jatqan: «Bul jatqan marhum Qırıq kún ómir súrgen. Sudya bolǵan» ...

«Qáte oqıp turǵan shıǵarman bálkim?» Dep Áfándi sorar jolawishılardan.

«Qáte emes, bizde bar sonday dástur: Ólerde hámmesin eske alasań. Ómirińdegi shadlı demlerdi bir bir, Ózińshe esaplap, shotqa salasań.

Ómirińe esaplar tek sol kúnlerdi ...

Ayttı Áfándi: "Bul danalıq netken! -dep, Naǵaybıl elińizde ólsem men endi,-

Sizden iltimasım, ayıp etpeń tek: Qábirime jazıń: "Bayǵus Áfándi Dúnyaǵa kelmey-aq ólip ketken" dep ...

** *

Atomdı keselge em etemen dep, Talay doktor óz ómirin nabıtlar. Dúnyanı adamǵa keń etemen dep, Súngir tuńǵıyıqka kosmonavtlar.

Insan óz aqılına uǵras kelmestey Tilsim menen ashar dúnyanıń sırın. Bazda óz ómirin elestirmesten, Gór awzınan alıp qalar bir-birin.

Adam qanday qıyınlıqtı jeńbes ol! Dúnya biler onıń aqılın, kúshin.

Tek bir nárse ǵana qolınan kelmes, ol:

Óz janın, óz ómirin ayay bilmes ol, Sebebi, ózi ushın ómir súrmes ol,

106

Adam ómir súrer adamlar ushın.

** *

«Shınar, sen qalaysha bir jerde turıp, Ush juz jıl jasaysań? Úyretshi maǵan!» Dep soradım sayasında otırıp,

Shınar ayttı: «Meyli aytayın saǵan:

Sen meni egeseń haq niyet penen, Al men jaqsılıqqa jaqsılıq oylap, Tek bálentke ǵana umtılıp ósemen, Insanǵa saya hám gózzallıq sıylap.

Millionlaǵan jasıl japıraqlarım Hár tańda kún shuǵlasına shomılar

Hám de bir-biriniń qaǵar shańların.

Pazıylet dáryası tamırımdı juwar. Qálbine ornasa bul aytqanlarım, Adam da kóp jasaw ushın tuwılar.

1973-j.

PAZNALAR

Almastayın qıl qawasız egelmey, Misli qatarlasıp ushkan ǵaz barar. «Jer astında ay baratır» degendey, Harmańlar, japakesh polat paznalar!

Hár salǵan tabıńız - bir shuwmaq qosıq, Bolmas bir sózińdi alıp ya qosıp

Sizdi ısqan shadlı miynettiń yoshı, Óshpes iz qaldırǵan dana paznalar.

Traktorlar oyatıp keń dalanı,

108

Men Abaydı yadǵa bilgen xalıqpan...

Ámiw boyı tuwıp ósken topıraǵım, Siziń menen bir putaqlas japıraǵım. Kewlim ashıq - aqshamı joq jarıq tań, - Men Abaydı yadǵa bilgen xalıqpan.

Shıńǵıs tawda shıqqan Abay jırları, Kóp jańǵırtqan qaraqalpaq qırların, Berdaǵımnıń qosıǵına qosılıp, Qulaǵıma birge shertken sırların.

Kósh artında asıq oynap jasımda, Tariyxtan sál keshewillep qalıpban, Bilim bar dep eskermepben basında, - Óleń sózge ózim biraq alıqpan, - Men Abaydı yadqa bilgen xalıqtap.

Birge bastıq tariyx jolın aqırın, Qansha uzaq jolı bolsa túyeniń. «Qaraqalpaqlar - dalanıń bas aqını» Dep aytqan ǵoy ullı Shoqan jiyenim.

Baxıt izlep bir qatepke júk basıp, Babalardıń atı sharshap-shalıqqan. Dormbırańa duwtarım tur juplasıp, Jırrlasqanda jırıńa dım qanıqpan, Men Abaydı yadǵa bilgen xalıqpan.

Mine búgin baxıt eli dalań tur, Keń dalanı keńeldirgen adam tur. Jeriń jaqın «jánnet» degen uǵımǵa, Abay aǵa ańsap ketken zaman bul.

Dilmashsız aq qazaqshaǵa qanıqpan. Kúy tıńlayıq, dombırańdı ala bar.

109

Sen Abaydıń birer sózin umıtsań, Men aytayın, kel de mennen sorap al.

Tegimiz bir eris-arqaw shalısqan. Miyrim sútin bir emishekten emisken, Tar qursaqta tay ǵunanday tebisken, Xanalasım qazaq eli, sharıqlań!

Men Abaydı aǵa tutqan xalıqpan.

28-may, 1971-jıl. Alma-Ata.

KÓKSHE TAW

Arqada bir el kórdim Kókshe degen. Tawların qız júgindey tekshelegen. Bundaǵı ósken adam, ózge jerde- «Jánnet bar» dep maqtasań kóksemegen. Kel janım, sol Kókshege mingizeyin, Tóbeńdi kókshe bultqa tiygizeyin. Mennen basqa súymegen aq júzińdi Tawdıń jupar jeline súygizeyin.

Jurt kórmey-aq Kóksheni kóp aytadı, Birew kelmey, birewler kep aytadı. Gúmis kólge shomılıp shıqqan adam Jartı ómirge jasarar dep aytadı.

Kel janım, shayır tili jetpegendi Kókshe taw kórkem etip aytıp bersin. Seksen kóldiń birine bir súńgip al, Mensiz ótken jasıńdı qaytıp bersin.

Kóksheniń sulıwlıǵın kóp aytadı, Birew kelmey, birewler kóp aytadı. Buwrabayda bir túnep shıqqan adam Ashıq bolmay ketpeydi dep aytadı. Kel, sáwlem, tarttım saǵan kók kemeni,