Qaraqalpaq qaharmanlıq eposlarında milliy ǵárezsizlik ideyalarınıń sáwleleniwi
.pdfZamana óshin aldı ma,
Endi júrek jırtılar,
delinedi ol haqqında joqlaw jırlarında.
Dástandaǵı bul qatarlar student jaslarǵa Ana Watan Túrkiy dúnyanıń qáwipsizligi, birligi ushın janıńdıda ayawǵa bolmavytuǵın batırlıq, mártlik zárúrligin túsindirip turadı.
3. «Qorqıt ata» jırlarında milliy birlik ushın gúres ideyalarınıń jırlanıwı.
Student jaslarǵa ertedegi túrkiy tilles xalıqlardıń túbi bir tuwısqan xalıqlar bolǵanlıǵın, olardıń Watanı bir túrkiy Watan bolǵanlıǵın, olar birlesip bir túrkiy mámleket dúzgenligin, bul Watanda, bul mámleketshilikte qaraqalpaq xalqınıńda óz úlesleri bolǵanlıǵın keń turde dáliylep beretuǵın túrkiy tilles xalıqlarǵa ortaq miyraslardıń jáne biri-«Qorqıt ata» kitabı bolıp tabıladı.
Oqıtıwshı bul dástannıń tiykarǵı ideyasın, syujetlik mazmunıń, obrazlar júyesin, janrlıq-kórkemlik, ózgesheliklerin student jaslarǵa túsindirerden aldın, dástandı dóretken úrıw-qáwimler tariyxına, oǵuz-qıpshaq-pesheneg tariyxı-ulıwma túrkiy xalıqlar tariyxınıń ajıralmas bir sostav bólegi ekenligine, oǵuzlar menen pesheneglerdiń X ásirlerdegi Sırdárya boylarındaǵı awqamlas tariyxına keńirek toqtap alǵanı maqul. Sebebi, qaraqalpaqlardıń etnogenezinde baslı orındı iyeleytuǵın pesheneg qáwimi tariyxı «Qorqıt ata» jırların kamalǵa keltirgen oǵuzqıpshaq ulısınıń tariyxı menen tıǵız baylanıslı, hátekki, bul birlespede peshenegler tiykarǵı orınlardıń birin iyelegen.
Házirgi tariyx iliminiń kórsetiwi boyınsha, apasiaklar (qaraqalpaqlar) menen awgasiyler (túrkmenler) Sırdáryanıń tómengi quyarlıǵı menen Aral boylarında aralasıp jasaǵan. Bul qáuimler jasaǵan mákanlarda IV ásirde shıǵıstan gunnlar (xunnlar), VI-VIII ásirlerde túrkler kele baslaydı. Bul qáwimler Ámiwdárya boyındaǵı pesheneglerge, Sırdáryanıń tómengi jaǵındaǵı awgasiylerge aralasıp ketedi. Nátiyjede VII-VIII ásirlerde apasiak-gúnn-túrk aralaspasınan Pecheneg awqamı, awgasiy-gúnn-túrk aralaspasınan Oǵuz awqamı dúziledi. Házirgi Beruniy (Qat,Qıyat) pesheneglerdiń baslı qalalarınıń biri bolǵan.IX-ásirdiń aqırında pecheneglerdiń jerleri Ámiwdáryanıń tómengi jaǵalawları-Aral boylarınan Oral (Edil) hám Volga (Jayıq) aralıǵındaǵı keń aymaqtı óz ishine alǵan.
VIII-IX ásirlerde pechenegler oǵuzlar menen tıǵız ekonomikalıq-siyasiy baylanısta bolǵan, hátte oǵuzlar menen awqamlas bolıp, olardıń basqa
mámleketlerge bolǵan atlanıslarına qatnasqan. Biraq X-ásirdiń basında oǵuzlar Xazarlar menen birigip, pecheneg awqamınıń batıs bólegin ekige bólip, bir bólegin Vizantiyaǵa, bir bólegin Kiev rusı táreplerge shıǵıp ketiwge májbúr qılǵan.Bul dáwirlerde Araldıń túsliginde qalǵan Shıǵıs bólegi házirgi «Qaraqalpaq» atamasın iyelegen. XI ásirdiń birinshi yarımında Aral átrapındaǵı qalǵan Shıǵıs pecheneglerdiń, qaraqalpaqlardıń jerine Sibir, Ertis tamanlardan qıpchaqlar basıp kirip, pecheneglerdi ózleriniń 1066 jılǵı rus jerlerine basıp kirgen sawashlarına qatnastırdı. Shıǵıs pecheneglerdiń qıpshaqlar menen rus jerlerine barıp qalǵan ayırım bólekleri Dnepr dáryasınıń Ros degen tarmaǵın boylap jaylasadı. Torchevsk qalası olardıń oraylıq qalalarınıń biri bolǵan. 1140 jılı Shıǵıs pecheneglerdiń usı jerge kelip qalǵan bir bólegi rus jılnamasına «Chernıe klobuki» degen at penen kiredi.
Pecheneglerdiń oǵuz-qıpshaq ulısı menen baylanısınıń joqarıdaǵıday qarama-qarsılıqqa tolı quramalılıǵınan bolsa kerek, ayırım ilimpazlar (Bernshtam)
«Qorqıt ata» jırlarınıń pecheneglerdiń 958 jılǵı Kievte jasaǵan gezinde tuwǵan deydi.
!. Qońıratbaev onı 965 jılǵı Xazar mámleketiniń qulawı menen 1043 jılǵı Jankent ulısınıń ıdırap, oǵuzlardıń batıs-shıǵıs toparlarǵa bólinip ketiw waqıyaları menen baylanıstıradı.
Pecheneglerdiń oǵuz-qıpshaq birlespesine qatnası menen «Qorqıt ata» jırlarına ortaqlıǵı máselesiniń durıslıǵın biz Qorqıt ata jırlarındaǵı súwretlengen waqıyalardanda kóremiz.
Máselen, kóp jılǵı sozılǵan oǵuz-qıpchaq búlginshiligi tusında, anıǵıraǵı «oǵuzlardıń Seyilxan» (Seljuk-túrkmen), Jayılxan (pecheneg-qıpshaq) bolıp ekige bólinip jaylasqan dáwirlerinde pechenegler batırı Keden menen qara qıpshaq batırı Qoblan Jayılxan jaǵında bolsa,Qazan-salor, Qaraman sıyaqlı batırlar Seyilxan tárepinde turǵan. Pecheneglerdiń batırı Bámsi-bayraq bolsa eki jaqtıń birligi ushın gúresip qaza tapqan. Onı Qazanǵa ókpelep elin bólip alıp ketken Aruz (qıpshaqtıń asırap alǵan balası) óltirgen. Ol, Bámsi-bayraq qıpshaqlardıń qızına úylengen.
Pechenegtiń jáne bir batırı Kedenniń Qazan menen kelisim dúzgen waqıtlarıda bolǵan. Qullası, Qorqıt ata jırlarınıń tiykarǵı bólegin pecheneg-salor jawlasıwlarına baylanıslı waqıyalar iyeleydi. Máselen, «Qazannıń awılın jaw shapqan tuwralı jır» menen «Oraz, Ekrek, Sekrek jırları» usınday mazmunda.
Solay etip, «Qorqıt ata» jırların bir ǵana Bayandúr (Seljuk-Azerbayjan), Qazan-salor (Seylxan-túrkmen) ulıslarına tiyisli dew qáte. Ol eń dáslep IX ásirde Sır (Túrkstan) taypaları arasında tuwıp, soń XV ásirde Kavkaz jerinde
Bayandúrxan sarayında (1437-1402j) xatqa túsken. Onda IX-X ásirde Sır boyında bolǵan oǵuz-qıpshaq ulısınıń shejiresi menen tariyxı basım, sol ushında ol pútkil túrkiy tilles taypaları eposınıń saǵasında turadı.
Demek, «Qorqıt ata» qaraqalpaq eposınıń janrlıq belgileriniń jetilisiwinde tiykarǵı kórkem dáreklerdiń biri bolıp esaplanadı. Bunı biz «Qorqıt ata» jırı menen qaraqalpaq qáxármanlıq dástanlarınıń arasındaǵı syujetlik jelis penen qáxármanlıq motivlerdiń tipologiyalıq uqsaslıqlarınan ayqın seziwimizge boladı.
Juwmaqlap aytqanda, túrkiy tilles xalıqlarǵa ortaq epik mádeniy miyraslardı, mine, usılayınsha ortaqlıq sezim prinсipi kóz qarasınan turıp úyretiw túrkiy tilles xalıqlardıń jasların Túrkiy dúnyanı, Túrkiy Watandı, onıń ǵárezsizligin, ózleriniń ata-babaların, tuwısqanlıqtı súyiwge, onı jáne de tereńirek bekkemlewge shaqırıwda úlken xızmet iyeleytuǵını sózsiz.
ÚSHINSHI BÓLIM
Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarında milliy ǵárezsizlik ideyalarınıń jırlanıwı
«Qırıq qız» dástanıńda sırt el basqınshılıqlarına qarsı gúres hám milliy
ǵarezsizlik ideyalarınıń sawleniwi
Geypara ilipazlardıń awız-eki sóylesiwleri menen ilimiy bayanatlarında «Qırıq qız» dástanı urıstan keyingi dáwirde Qurbanbay-jıraw tárepinen dóretilgen. Qurbanbay jırawdıń jekke individual-tvorchestvolıq talantınıń tuwındısı sıpatında dóredi, degen pikirdi alǵa súriw tendenсiyasınıń bar ekenligi sezilip qaladı.
Xalıq awız eki kórkem dóretpesine uslayınsha bir tárepleme baha beriw xalıqlıq mádeniy miyrasqa degen úlken húrmetsizlik bolıp tabıladı. Xaqıyqatına kelgende, dástan hám onıń syujetlik negizin quraǵan ańız áńgimeler, ertekler, mifler Jiyen jıraw hám onnan da burın jasaǵan jırawlar repertuarında uzaq ásirlerden burın jırlanıp kiyatır.
Dástannın urıstan keyingi dáwirde dóremegenligin, jekke bir individual tvorchestvo iyesine tiyisli emes ekenligin onıń 1938-1940-jıllar aralıǵında
S.Máwlenov, Sh.Xojaniyazovlar tárepinen jazıp alıw isleriniń baslanǵanlıǵı faktleri de dálilleydi. Soń bul is 1940 jılı Begimov tárepinen dawam ettirilip, 1949-jılda birinshi mártebe kitap halında baspa kórdi.
Usı jılı dástan S.Somovanıń awdarmasında orıs tilinde daǵazalandı. Bul basılımǵa L.I.Klimovich alǵı sóz jazdı.
Dástannıń tolıq awdarması 2-ret A.Tarkovskiy tárepinen islendi. Bul awdarmaǵa N.Dawqaraev sońǵı sóz jazdı.
Dástan 50-jıllardan baslap orta mektep penen orta arnawlı, joqarı oqıw orınlarında oqıtılıp kelmekte. Dástandı izertlew jumıslardı da usı jıllardan qolǵa alına basladı. Mısalı, dástan N.Dawqaraevtıń «Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri» miynetinde birinshi ret keń túrde ilimiy analizge aynaldı.
«Qırıq qız» dástanı xaqqında birinshi monografiyalıq izertlew («Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanı «Qırıq qız») 1962-jılı K.Maqsetov tárepinen ámelge asırıldı. I.Saǵıtov ta óziniń 1963-jılda járiyalaǵan «Qaraqalpaq qaharmanlıq eposı» monografiyasında dástanǵa keń túrde toqtap ótti.
Bunnan basqa da dástan xaqqında tariyxshı-bayanatshı alımlar bolǵan L.Arogon, S.P.Tolstovtıń, V.M. Jirmunskiydiń, T.A.Jdankonıń, A.Klimovichtiń, K.Ayımbetov, O.Kojurovlardıń izertlewleri bar.
Dástanda milliy ǵárezsizlik kózqarasınan izertlew isleri shın mánisinde XX ásirdiń 90-jıllarınıń II yarımında qolǵa alındı.
1997-jıldıń 10-12-sentyabr kúnleri Qaraqalpaqstan mádeniyatı tariyxında sońǵı on jıllıqlar ishinde bolıp kórilmegen xalıqaralıq áhmiyettegi úlken unamlı waqıya júz berdi. Bul ullı waqıyaÓzbekstan hám Qaraqalpaqstan Ǵárezsizlikke erisiw sharapatı menen ámelge asırılıp atırǵan «Qırıq qız» hám túrkiy tilles xalıqlar folklorınıń izertleniw máseleleri» degen temadaǵı xalıq aralıq ilimiyteoriyalıq konferenсiyanıń bolıp ótiwi edi.
Konferenсiya Ózbekstan Respublika Ministrler Kabineti, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi menen Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bólimi, usı bólimge qaraslı N.Dawqaraev atındaǵı Til-ádebiyat institutı tárepinen shólkemlestirildi.
Konferenсiyada «Qırıq qız» hám túrkiy tilles xalıqlardıń folklorı, til ilimi, jáne de «Qırıq qız», tariyxdiń mádeniyat máseleleri boyınsha 70 ten aslam bayanat tıńlandı hám talqılandı.
Plenarlıq hám sekсiyadaǵı oqılǵan jáne de talqılanǵan bayanatlardıń ishinde júdá dıqqatqa ılayıqlı bolǵanları akademik S.K. Kamalovtıń, professor S.Bahadırovanıń,professor A.Paxratdinovtıń, professor X.Fidannıń, professor T.Mırzaevtıń, Gyulli Eloglunin, professor Ismail Bozkurttıń, profeesor Mustafa
Gokcheguǵlınıń, professor Fikret Túrkmenniń Yashar Kayya Kalafattıń, Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyasınıń xabarshı aǵzası H.Hamidovtıń, filologiya ilimleriniń kandidatı Sh.Abdinazimovtıń, tariyx ilimleriniń doktorı B.Qoshanovtıń, professor M.Mámbetullaevlardıń bayanatları boldı.
«Qırıq qız» dástanınıń ideyalıq-kórkemlilik jaqtan bayıp tolısıwında dástan dóretiw dástúri menen jıraw shayırlardıń individual dóretiwshilik talantınıń tutqan ornı
«Qırıq qız» dástanı qaharmanlıq motivtiń jır etiliwi boyınsha «Alpamıs», «Edige» sıyaqlı qaharmanlıq, tariyxıy qaharmanlıq, dástanlarǵa málim dárejede usas bolıp kelse de óziniń bir qatar basqa sıpatlı belgileri menen bul dástanlar dan túpkilikli parq etip turadı. Bul parq, birinshi gezekte dástannıń hám jámáátlik qıyaldıń hám sonıń menen bir waqıtta «folklor» shıǵarmalarınıń dóreliwiniń ózgeshe bir kórinisi» ekenligi menen kózge taslanadı.
Haqıyqatına kelgende, «Qırıq qız» dástanı, qanshelli jekke dóretiwshilik qıyaldıń jemisinen tuwǵan bolsa da, «shın mánisindegi xalıqlıq, jetilisken folklorlıq dóretpe».
Durıs joqarıda atap ótkenimizdey, jeke dóretiwshiniń dóretiwshilik qıyalınıń jemisinen tuwǵan bolsa da, «mánisindegi xalıqlıq, jetilisken folklorlıq dóretpe».
Durıs, joqarıda atap ótkenimizdey, jeke dóretiwshilik qıyalınıń kúshi kózge ayqın taslanadı. Dástanda jekke motivlerden góre jámiyetlik, xalıqlıq motivlerdiń ústin turıwı, xalıq kúshine súyengen qaharmanlar obrazınıń realistlik planda jasalıwı, massalıq qaharmanlıqtıń beriliwi, súwretlengen waqıyalarda tariyxıy shınlıqtıń izleriniń ayqın kózge taslanıwı, dástan syujetinde góne miflik motivlerdiń ushıraspawı, dástúrlik xalıq eposına tán miflik, giperbolalıq súwretlewlerden bir qansha qashıq turıwı, dástan qurlısınıń eski qaharmanlıq dástanlardaǵı qara sóz benen qosıq aralasıp keletuǵın formadan uzaqlasıp, tek ǵana jır qosıq qatarlarınan ibarat bolıp keliwi-bul dástandaǵı sózsiz individual dóretiwshi jıraw-shayırdıń qolı bar ekenliginen dárek berip turadı.
Dástandaǵı usı sıpatlı belgiler sońǵı waqıtları bir qatar folklorshılar menen ádebiyat tariyxshılarına jańa oy-juwmaqların jasawǵa, jámáátlik tvorchestvo zańlıqların jańasha kóz-qarasta úyreniwge keń múmkinshilikler tuwdırıp berip otır. Máselen kórnekli folklorist Q.Maqsetov óziniń Qurbanbay jırawdıń 120 jıllıǵına baǵıshlanǵan «Pikirdi ózgertken ullı jıraw haqqında» degen maqalasında Qurbanbay jırawdıń «Qırıq qız» dástanın qayta dóretiwdegi jekke dóretiwshilik úlesin dóretip beriwi arqalı folklorda individuallıq tvorchestvonıń húkim súriwi máselesin hár tárepleme sóz etse, belgili ádebiyatshı tariyxshı S. Bahadırova
«Jiyen jıraw hám Gulayım ertegi haqqında» degen maqalasında Jiyen - jırawdıń «Qırıq qız» dástanın dóretiwde usı dástannıń negizi bolǵan «Gulayım» ertegin shayırlıq ustaxanasında qalay qayta islep shıqqanlıǵı mısalı menen qaraqalpaq eposshılıǵında bul jekke dóretiwshilik dástúrdiń, yaǵnıy shayır-jırawlar tárepinen dástan dóretiw dástúriniń saǵaları Jiyen jıraw zamanınan berli orın alıp kiyatırǵanlıǵın dálillewge umtıladı.
Dástandaǵı jeke dóretiwshilik dástúrdiń, yaǵnıy shayır-jırawdıń dástan dóretiw dástúriniń, anıǵıraǵı jámáátlik tvorchestvodaǵı jeke avtorlıq qoltańbanıń úlesin dástanda realistlik syujetlik motivler menen realistlik obrazlardıń keń orın alıwı da dálillep turadı.
Degen menen shayır-jırawlar dástandı dóreterde burınnan kiyatırǵan jolfolklorlıq realizmnen puxta paydalanǵan. Sebebi, dástan dóretiw dástúri túrkiy xalıqlar folklorında áyyem zamanlardan berli ómir súrip kiyatırǵan turaqlı epikalıq qubılıs bolıp tabıladı. Bunı «Oǵuznama» «Qorqıt ata» jırlarınıń syujetlik motivlerdiń kópshilik turkiy xalıqlar mámleketshiligin dúzgen belgili qaǵanlar, bekler haqqındaǵı ańız-áńgimeler, ertekler, mifler, tariyxıy jırlar bolǵanlıǵı, «Alpamıs» dástanınıń syujetlik negizin «Qorqıt ata jırları»ndaǵı Bámsi-Bayraq tariyxıy ańızı quraytuǵınlıǵı mısallarınan ayqın kóriwge boladı. Onıń ústine túrkiy xalıqlar dástan dóretiwshiliginiń tariyxına ser salıp qarasaq, málim bir waqıtlarda úlken dástan, jırlardıń ańız-ápsana, ertekke aylanǵan faktlerin de kóriwge boladı. Máselen IX -XI ásirde Sır boyında jır-dástan formasında dóregen «Qorqıt ata jırları»nıń XU ásirde Kavkazdaǵı túrkiy xalıqlar arasında ádebiy aylanısqa endirilip, prozalıq formada qayta xatqa túsiriliwi fakti usınday pikirdiń dáliyli.
Biraq joqarıda atap ótkenimizdey, dástanshılıq, jırawshılıq óneri tolısqan bir dáwirlerde ayırım talantlı jırshılar, dástanshılar burınnan kiyatırǵan ápsanawiy, erteklik, ańızlıq syujetler negizinde jańa dástanlar payda etiwdi de dástúr tutqan. Qaraqalpaq jırawshılıq ónerinde bul qubılıs ayrıqsha Jiyen jıraw, Qurbanbay jıraw repertuarlarında ayqın kózge taslanadı.
M.K. Nurmuxammedov mif, ertek, ańız-áńgimeler tiykarında dástan dóretiw dástúriniń kópshilik Orta Aziya xalıqları folklorına ortaq ekenligin atap ótip, «Sháryar» dástanınıń syujetin batıs-shıǵısta keń tarqalǵan altın hám gúmis aydarlı bala xaqqındaǵı ertek penen baylanıstıradı.
«Qırıq qız» dástanı da, mine, usınday dástúrler tiykarında yaǵnıy Orta Aziya xalıqlarınıń folklorındaǵı dástan dóretiw dástúrleriniń shártlerine say tayın erteklik, ańızlıq syujetler tiykarında payda bolǵan. Kópshilik folklorshılar menen ádebiyatshılar, tariyxshılar «Qırıq qız» dástanına negiz bolǵan bul syujetti sak-
massaget dáwirleri haqqında dóregen «Hayallar patshalıǵı haqqında» ertek dep shamalasa, S.Bahadırova bul máselege ózgeshe qatnas jasap, dástannıń syujetlik negizin quraǵan dáslepki baslama -«Gúlayım» ertegi bolǵanlıǵın aytadı.
Bul pikirge biz de qosılamız. Biraq jáne qaytalap aytıp ótetuǵın bir nárse «Qırıq qız» dástanı eski folklorlıq dástan dóretiw dástúrinde folklorlıq realizm usılında dórese de, onda jekke dóretiwshiniń qoltańbası, yaǵnıy jekke dóretiwshiniń atqarıwshılıq hám, sonıń menen birge dóretiwshilik úlesi málim dárejede sezilip turadı.
Máselege usı kóz-qarastan qatnas jasaytuǵın bolsaq, «Qırıq qız» dástanı, haqıyqatında da, Qorqıt ata, Jiyen jıraw zamanlarınan berli ómir súrip kiyatırǵan shayır-jırawlar dóretiwshiliginiń ullı jemisi. Sebebi, bul sóz-saz-jır sheberleri xalıq eposınıń mázi ǵana jırlawshısı, atqarıwshısı bolıp qoymay, onıń qayta dóretiwshisi de bolıp tabıladı. Xalıq eposına jekke talantlı dóretiwshiniń aralasıwı bolsa burınnan kiyatırǵan qaharmanlıq dástanlarǵa jańadan jańa sıpatlar engizgen, nátiyjede ideyalıqkórkemlik dárejesi oǵada joqarı, formalıq jańalıqlarǵa iye, realistilik sıpatı tereń qaharmanlıq dástanlardıń eń biyik shoqqısı-«Qırıq qız» dúnyaǵa kelgen.
Biraq bul pikir «Qırıq qız» dástanınıń halıqlıq, jámáátlik epos ekenligin hasla biykarlamaydı, kerisinshe kollektivlik epostıń dóreliwinde shayır-jırawlardıń dóretiwshilik úlesiniń qanshelli ekenligin ǵana belgilep beredi. Sebebi shayır-jıraw bul dástandı qayta dóretiwde qanshelli jekke dóretiwshilik qıyal kúshin talantın jumsaǵan menen, kóp ásirlik halıq epikalıq poeziyanıń dástúrlerinen shıǵıp kete almaǵan.
Shayır-jıraw dástan syujetine jańa realistlik sıpat bererde, burınnan kiyatırǵan jol - túrkiy halıqlar epikalıq dóretiwshiliginde keńnen tarqalǵan dástan dóretiw dástúrlerin puxta paydalanǵan. Dástannıń erte dáwirlerden tartıp, Jiyen jıraw zamanlarında da qayta dórelip, qayta jańǵırılıp otırılıwınıń tiykarǵı sebebi, mine usında.
XX ásirge kelip Qurbanbay jıraw Jiyen-jıraw qollanǵan bul dástan dóretiw dástúrin ózi jırlaǵan «Qırıq qız» dástanınıń mısalında qayta jańartqan. Solay etip, «Qırıq qızdıń» hesh bir variantqa usamaytuǵın orginal bir variantı Qurbanbay jıraw variantın keltirip shıǵarǵan.
Bul faktler dástanda jır etiletuǵın waqıyalardıń erte dáwirler menen birge ayrıqsha XUI-XUIII ásirlerge tuwra keletuǵınlıǵı, dástannıń túrkiy halıqlarǵa tán dástan dóretiw dástúri tiykarında kelip shıqqanlıǵı, qosıq qurlısınıń xalıqlıq jır formasında bolıp keliwi, xalıqlıq saz áspabı qobız tiykarında atqarılıwı, dáslepki
dóretiwshi jırshılarınıń biri XUIII ásirde Jiyen jıraw bolıwı, onıń dástandı «Gulayım» ertegi tiykarında qayta bayıtqanlıǵı, dástandı XX ásirlerde sońǵı jırlawshılardıń biri Qurbanbay jıraw bolıwı, onıń improvizaсiyalıq talantı dástanǵa pútkilley jańa tús, jańa mazmun bergenligi bizdi bul dástan boyınsha tómendegidey juwmaqlar jasawǵa da keń múmkinshilik beredi.
1.«Qırıq qız» dástanı qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń eń biyik shoqqıǵa kótergen, tánhá-qaraqalpaq halqınıń epik milliy miyrası bolıp qáliplesken dúnya folklorındaǵı teńi-tayı joq kórkem dóretpelerdiń biri.
2.«Qırıq qız» dástanı erte dáwirlerde aq xalıq tárepinen kórsetilgen, XUIII ásirde Jiyen jıraw tárepinen jáne de jetilistirilgen, onnan keyin de xalıq jırshıları tárepinen dóretiwshilik usılda hár tárepleme bayıp rawajlanǵan, XX ásirde Qıyas, ayrıqsha Qurbanbay jırawdıń dóretiwshilik fantaziyası menen óziniń ideyalıqkórkemlik dárejesiniń eń biyik shoqqısına kóterilgen hám jekke avtorlıq huqıqtaǵı dóretiwshi shayır-jırawlardıń kórkem qıyalınıń eń ájayıp tuwındısı.
«Qırq qız» dástanında milliylik, milliy birlik máseleleri, milliy ǵárezsizlik ushın gúres ideyalarınıń sáwleleniwi
«Qırq qız» dástanınıń házirgi variantı sıńarın qayta islep, burınǵı nusqanı ideyalıq-kórkemlik jaqtan taǵıda jetilistiriwde XVIII ásirde jasaǵan ataqlı shayır hám jıraw Jiyen Amanlıq ulınıń atqarǵan xızmetleri ullı boldı, dep esaplaǵan tariyxshı hám ádebiyatshı ilimpazlardıń pikirine qosılamız.
Orta Aziyadaǵı túrkiy tilles xalıqlardıń tariyxında júzege kelgen eki úlken waqıya-Juńǵarlar menen qızıl baslılardıń jasaǵan shabıwılları hámme urıwlar menen qáwimlerdi birlestiriwge májbúr qıldı. Bunısız olar óz aldına xalıq sıpatında jasap, milliy ǵárezsizligin saqlap qalıw imkaniyatınan ayrılatuǵın edi. Sol sebepli házireti Maqtımqulı óziniń qosıqlarında túrkmen urıwların birlestirip, bir mámleket dúziw ideyasın bılayınsha jırlaǵanı málim:
Túrkmenler baǵlasa bir ere bili,
Gurudar Gulzumı, deryayı-Nili,
Teke, emut, góklen, yazır,alili-
Bir davlete gullik etsek bóshimiz
(Maǵtumgulı. Saylanan áserler. Tom 2. Ashgabat, 1983 yıl, 217 saxapa).
Ullı Maqtumqulınıń zamanlası bolǵan Jiyen jırawǵa da qaraqalpaq urıwların birlestirip, óz aldına xalıq sıpatında qáliplestiriwge shaqırıw ideyası júklendi. Shayır usı ideyanı óziniń jańa qosıq hám poemaları, jırawshılıq repertuarına kirgen tolǵaw, terme hám dástanları arqalı xalıqqa keńnen taratadı. Álbette, xalıq awızeki ádebiyatınıń úlgileri uzaq ótmishtiń estelikleri bolǵanlıqtan, bul folklorlıq shıǵarmalarda hár qıylı dáwirlerdiń izleri saqlanıp qalǵan edi.
Sonlıqtan Jiyen jıraw eski ádebiy miyrasqa dóretiwshilik qatnas jasap, óz zamanınıń ruwxına, tıńlawshılardıń estetikalıq talaplarına ılayıqlap qayta isledi. Eger biz «Gúlayım batır» dástanı tuwralı waqıt hám mákan keńislikleri ólshemi boyınsha pikir júrgizsek, bul shıǵarmanıń tiykarǵı mazmunı Jiyen jıraw jasaǵan XVIII ásirdiń tariyxıy waqıyalarına quralǵanın biliwimizge boladı. Ata jurtı Túrkstan, Qırq qız, Sarkop, Qarataw, Jańadárya, Shırshıq dáryası, Aqdárya, Xorezm, Miywalı sıyaqlı geografiyalıq atamalarda eposta súwretlengen waqıyalardıń qay jerlerde bolıp ótkenin anıq kórsetip turadı. Sonday-aq, dástannıń qaharmanları esaplanǵan Iran patshası Nádirshax hám qalmaq xanı Surtayshalardıń biziń úlkemizge qashan shabılıw jasaǵanı tariyxtan belgili. Biraq, kórkem shıǵarma tariyxıy waqıyalardıń kóshirmesi emes. Shayır óziniń aldına qoyǵan maqsetine muwapıq turmıs haqıyqatlıǵın túrlishe usılda sáwlelendiriwi múmkin. Máselen, 1723-jılı Túrkstan úlkesin jawlap alǵan juńǵar (qalmaq) xanı Cevan Ravan
«Alpamıs» dástanında Tayshaxan dep atalsa, «Qırq qız» da ol Surtaysha delinedi. 1740-jılı Xorezmge atlanıs jasaǵan Iran patshası Nádirshaxtıń atı ózgeriske ushıramaǵan. Dástanda basıp alıwshılardıń ekew bolǵanı sıyaqlı, olarǵa qarsı gúresken unamlı qaharmanlarda ekew: túrkstanlılar hám xorezmliler ekeni málim. Shınında da, áskeriniń sanı hám qural-jaraqları jaǵınan artıqmashlıqqa iye bolǵan juńǵarlar hám qızıl baslılarǵa qarsı júrgizilgen xalıq azatlıq gúreslerinde biziń úlkemizde jasawshı ózbek, qaraqalpaq, qazaq, túrkmen mártleri birin-biri quwatlap otırǵanı ápsanalar menen dástanlarda óziniń sáwleleniwin tapqan edi. Máselen, qazayaqlı Genjebay batır qırıq jigiti menen birge Nókis rayonı «Órnek» kolxozınıń aymaǵı Taqırkólden Túrkstanǵa barıp, Shardaranıń batıs jaǵındaǵı Jawshı qum degen jerde juńǵar láshkerlerine qıyrata soqqı beredi hám dushpanlardı Tashkentke qaray ótkermeydi (Bayniyazov Q. Genjebay batırdıń áwladları. «Erkin Qaraqalpaqstan» 1992-jıl, 26-sentyabr, N:163-164 (16083). Jańbırov Mamıtbek. Kenjebay batır urpaqları-qazayaqlı-Kóplegen shejiresi. Shımkent,1997, 13-17- betler)
Qońıratlı Eshmurat nayıptıń balası Dáwletyarbektiń XVIII 70-jıllarında Túrkstan jerlerin iran basıp alıwshılarınan azat etiwde kórsetken mártlikleri shayır Qurbanalı Maǵrupiydiń qosıq hám dástanlarında isenimli faktler mısalında
táriyplenedi.(«Dáwletyar», Ashgabat,1943 yıl, 7-8-saxapa: Durdıev Q. Dovran hemde dessannıń garxımanı - «Sovet ádebiyatı», 1967-yil, N:7,124-127-saxıpa).
Óz dáwiriniń aldıńǵı kóz-qarastaǵı perzenti bolǵan Jiyen jıraw tili hám dini bir tuwısqan xalıqlar arasındaǵı ásirler dawamında qáliplesken ajıralmas baylanıslardı taǵı da bekkemlewge háreket etti. Shayır usınday maqset penen qaharmanlıq eposta burın ushıraspaytuǵın jańa ideyalardı oylap tabadı hám «Gúlayım»(«Batır qızlar») dástanınıń aqırında óz xalqın Nádirshanıń qullıǵınan azat etken Gúlayım menen Arıslan Xorezm jurtın basqarıw isin millettiń wákillerine qaraqalpaq Áliy biy, ózbek Álim biy, qazaq Kókse biy, túrkmen Saqır biylerdiń qollarına tapsıradı. Ázelden qanı qarısıp, eti enisip ketken bul tórt xalıqtıń tatıw doslıǵı, birinshi jaǵınan, iri kanallardı qazıp, sahralardı gúllengen elatlarǵa aylandırıwǵa járdem etse, ekinshi jaǵınan, sırtqı dushpanlardan qorǵawǵa imkaniyat tuwdıradı, úshinshi jaǵınan, olar biri-birine qız berisip, materiallıq hám ruwxıy baylıqlardı birge dóretkeni menen, hár qaysısı óziniń milliy ózgesheligin saqlap qaladı. Sonlıqtan Jiyen jırawdıń «Gúlayım»,»Batır qızlar» dástanında qaraqalpaq xalqınıń basqa xalıqlarǵa uqsamaytuǵın ádep-dástúrleri, kún kóris tirishiligi hám kásiplik ayırmashılıǵı anıq sáwlelengenligi málim.
«Qırq qız» dástanında baslı qaharmanlardıń hayal-qızlardan bolıwı hám onıń áwladtan-áwladqa ótip, biziń dáwirimizge kelip jetiwi qaraqalpaq xalqınıń milliy ózgesheligine tikkeley baylanıslı nızamlı qubılıs esaplanadı. Óytkeni, qaraqalpaq hayal-qızları geypara shıǵıs xalıqlarındaǵıday ótken ásirlerde erlerden bólek jayda jasap, júzin párenje menen jasırmaǵan. Ata-babalarımız ayrıqsha qızlarǵa húrmet kórsetip, olardı tórde otırǵızǵan. Geypara qaraqalpaq urıwlarınıń uranı («Múyten uranı-Aqsholpan,Qıyat uranı-Arıwxan») bolsa: dástanlarda olardı xalıq batırınıń tek ómirlik sadıq joldası ǵana emes, al aqılgóyi, jeńiske ruwxlandırıwshısı, sawashlarda erler menen teńdey qaharmanlıq kórsetiwshi mártler sıpatında táriyplenedi. Jiyen jırawdıń «Gúlayım» («Batır qızlar») dástanında baslı qaharmanlardıń hayal-qızlardan tańlap alınıwı, qaraqalpaq folklorındaǵı dóretiwshilik dástúrleriniń klassikalıq poeziyamızda ılayıqlı dawam etkenliginen dárek beredi. Bul unamlı dástúr XIX ásirde ullı Berdaqtıń «Aqmaq patsha» shıǵarmasında taǵı da alǵa rawajlandırıladı.
XIX ásir hám XX ásirdiń baslarındaǵı qaraqalpaq xalıq awız eki ádebiyatında da hayal-qızlar aqıllı, márt adamlar sıpatında súwretlenedi. «Alp anadan tuwadı»,-degendey qaraqalpaq xalqınıń milliy qaharmanları -Ernazar alakózdiń sheshesi Qumar ana, Ótesh batırdıń sheshesi Injigúl, ataqlı mámleketlik ǵayratker Allayar Dosnazarovtıń sheshesi Kúnbiyke analar tariyxıy ápsanalarda óziniń ulların ata-babalarımızdıń dástúrlerine sadıqlıq ruwxında tárbiyalap, olardı