MD hám PQJ / Qaraqalpaq adam atlarınıń semantikalıq ózgeshelikleri

bolıp, qanday máni ańlatatuǵınlıǵı sońǵı áwladlar ushın túsiniksiz. Máselen,

Muxammed-«maqtawlı» degen mánini ańlatıp, qaraqalpaq adam atlarınıń quramında -má, -mat, -mát, -imbet, -ımbet hám mámbet sıyaqlı qısqarǵan variantlarda gezlesedi: Máshárip (Muxammedshárip), Mátnazar (Muxammednazar), Bayımbet (Baymuxammed), Mámbetkerim (Muxammedkárim) hám t.b. er adamlarǵa baylanıslı atlardıń quramında arabsha alla, din komponentleri keń qollanıladı: Allanazar, Abdulla, Fayzulla, Nasırulla,

Seypulla, Sharapatdiyin, Salawatdin, Paxratdin, Shámshetdin hám

t.b. Álbette, arabsha hám parsısha atlardıń bárin diniy atlar dep qarawǵa bolmaydı. Máselen, Baxıt, Dáwlet, Murat, Ádil, Quwat, Raxıyma, Zuxra, Záriypa, Nádira,

Jamiyla, Sayёra, Áliyma, Ráwshan, Gúlnara hám t.b. adam atlarında xalıqtıń jaqsılıqqa bolǵan árman-tilekleri bildirilgen.

Burınǵı sovet dáwirinde jámiyetlik ózgerislerge baylanıslı qaraqalpaq antroponimleriniń quramında jańa adam atları payda bola basladı. Bul atlar, tiykarınan alǵanda, rus tili arqalı kelip kirdi. Solay etip, házirgi qaraqalpaq adam atların qoyıw dástúrinde tek táriplew, tilek mánisindegi atlar ǵana emes, sonday-aq belgilew mánisindegi atlardı qoyıw da ádetke aylandı. 1917jılǵa shekemgi qaraqalpaq adam atları táriplew hám tilek mánisindegi adam atları boldı. Olardıń kópshiligi óz sózlik qatlamnan alınıp, mánilik jaqtan nege tiykarlanıp qoyılǵanlıǵı bilinip turadı. Belgilew atları kóbinese basqa tillik qatlamlardan alınıp, tiykarǵı mánisi anıqlanbaydı da, tek jasalma qásiyetke iye boladı. Bunday adam atların tańlap alıw olardıń qanday mánili sózlerden kelip shıqqanlıǵı esapqa alınbaydı. Máselen, qaraqalpaq adam atlarınıń quramında Muaziya, Maziya (hayal-qızlarǵa baylanıslı) atları ushırasadı. Bunday ersi atlar táriplew hám tilek mánisindegi atlarda da bar. Máselen, qız balalarǵa Ulbosın, Ultuwǵan, Toqtash, Toydıq, hám t.b., er balalarǵa Satıbaldı, Tabıldı, Quljan, Qurban sıyaqlı atlardıń qoyılıwı kewilge qonımlı dep oylaw álbette, qıyın. Náreste er jetkennen keyin óz atınan ózi uyalmastay bolıwı kerek.

11

Ulıwma alǵanda, hár bir qoyılǵan ism mazmunǵa say, xalıqtıń milliy til

ózgesheligin kórsetip, tárbiyalıq qásiyetke iye bolıp zaman aǵımına sáykes qoyılsa, kewilge muwapıq bolar edi. Sol waqıtta xalıqtıń at qoyıw mádeniyatına, ásirese til mádeniyatına ayrıqsha itibar berilgen boladı.

Menshikli atlardıń ózine tán mánilerin anıqlawda hár qıylı, hátteki qaramaqarsı pikirler de ushırasadı.

A.G.Shayxulov menshikli atlardıń mánileri tuwralı úsh túrli kózqarastıń bolıp kelgenligin kórsetedi: birinshiden, geypara avtorlar (L.M. Shetinin, O.Jdanov, V.Nikonov, M.Sharashovalar) adam atlarınıń máni hám túsinikke iye ekenligin bildiredi; ekinshiden, ayırım ilimpazlar, máselen, E.M.Galkina-Fedoruk:

«Menshikli atlar mánige de, túsinikke de iye emes, olar tek ayırım kórsetiwshi belgi» - dep kórsetedi; úshinshiden, A.A.Reformatskiy, A.S.Axmanova, A.B.Superanskaya hám t.b. izertlewshiler menshikli atlar mánige iye, biraq olardıń túsinik penen baylanısı joq dep esaplaydı.10 Házirgi izertlewshilerdiń kópshiligi sońǵı úshinshi kóz-qarastı quwatlaydı.

A.V.Superanskaya menshikli atlardıń mánilik ózgesheliklerin anıqlawda Dj.St.Mill, A.Gardiner, G.Suit, K.A.Allendorf, G.O.Vinokur, A.A.Reformatskiy, B.A.Nikonov, A.S.Axmanovalardıń aytqan pikirlerin esapqa ala otırıp, óziniń isenimli kóz-qarasında bildiredi: «hár qanday menshikli at qandayda bir mánige iye boladı. Menshikli atlar túsinikler menen baylanıslı bolmaǵanlıqtan, olardıń tiykarın túsiniw ushın onıń qanday predmetke qatnaslı ekenligin anıqlap, ol predmettiń túsinik penen qatnaslıǵın bilip, sonnan keyin sol konkret predmettiń qalay atalatuǵınlıǵın anıqlaw kerek».11

Menshikli attıń, haqıyqatında da túsinik penen baylanısı joq, degen menen, ol belgili bir mánige iye boladı. Máselen, Búrkit, Qarlıǵash, Totı, Qarshıǵa sıyaqlı adam atlarınan olardı búrkit, qarlıǵash, totı, qarshıǵa sıpatında túsinbeymiz. Adamǵa Búrkit dep menshikli at qoyıwdıń sebebi,

10 Шайхулов А.Б. Татарские и башкирские личные имена тюркского происхождения. Уфа.

1983, 5-6-бетлер.

11 Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. М., 1973, 262-263-бетлер.

12

ol búrkittey kúshli, ilgir bolsın degen tilekke, Qarlıǵash, Totı, Qarshıǵa dep qoyıwdaǵı sebep: sulıw, minayım, názik, kewilli, pák bolsın degen tilekke baylanıslı qoyıladı.

V.A.Nikonov túrkiy tillerdegi Arslan degen adam atın semantikalıq jaqtan

«haywanatlarǵa baylanıslı» toparǵa kirgiziwdiń orınsız ekenligin eskertti. Ol bul attıń qoyılıwında ata-anası balanı tórt ayaqlı haywanǵa teńep emes, al arıslanday kúshli, batıl bolıwın oylaǵan dep kórsetedi. Sonday-aq, avtor túrkmenshe Tavshan

(qoyan), altaysha Chıchqan (tıshqan) sıyaqlı atlardıń da Arslan menen birgelikte

«Haywanatlar menen baylanıslı toparǵa» engiziliwi qolaysız dep esaplaydı. Solay etip, ol «Attıń semantikası – at jasawshı sózdiń mánisi arqalı emes, al sol sóz arqalı atawshınıń ataǵan nársege túsinigi arasındaǵı qatnas»12 - degen juwmaqqa keledi.

Álbette, bul jerde Arslan dep atalǵanı menen kúshli, batıl bolıp shıqpay, kerisinshe názik, ileker, qorqaq bolıp shıǵıwı da múmkin. Sonlıqtan, adamnıń atları, onı atawshı sóz arqalı, yamasa sol sózdiń qosımsha mánisi arqalı «solay boladı» dep túsiniw retsiz. Máselen, «Arslan-kúshli haywan», - degende biz onı haywan sıpatında túsinemiz de, «Ernazar – arslan jigit edi» - degende biz Ernazardı kúshli, batır, qorıqpaytuǵın, márt sıpatında túsinemiz. Birinshisi tuwra mánide boladı da, ekinshisi awıspalı mánide.

12 Никонов В.А. Имя и общество. М., 1974, 94-95-бетлер.

13

II bap. Qaraqalpaq adam atlarınıń variantları

Adam atlarınıń variantlılıǵı, dáslep, qaraqalpaq antroponimiyası sistemasındaǵı dástúriy-tariyxıy hám jańa ismler arasında payda boladı. Ekinshiden, adam atları variantlılıǵın izertlew ádebiy ism hám dialektlik ism sıyaqlı túsinikler dárejesin ańlap jetiwge múmkinshilik beredi. Sebebi, variant ismlerdiń belgili bir bólegi ádebiy (ulıwmalıq normaǵa túsken) hám jergilikli-dialektlik ismler tiykarında payda boladı. Úshinshiden, adam atları variantlılıǵın izertlew qaraqalpaq adam atları hám familiyaları imlasınıń ayırım qıyın ámeliy máselelerdi ilimiy jaqtan durıs sheshiwge múmkinshilik beredi. Sebebi, atamalar fondındaǵı variantlardıń kópshilik bólegin hár túrli jazılıw formaları menen baylanıslı bolǵan orfografiyalıq variantlar quraydı. Tórtinshiden, adam atlarındaǵı variantlılıq qubılısın izertlew til sistemasınıń ózine tán ózgesheliklerinen biri bolǵan invariant hám variant qubılısınıń qaraqalpaq antroponimiyası sistemasındaǵı ózgesheliklerin ashıwǵa múmkinshilik beredi hám t.b. Aytılǵan máselelerdiń úyreniliwi, óz náwbetinde antroponimiyanıń ádebiy normaǵa qatnasın belgileydi, ismler, familiyalar, otchestvolardıń tańlap alınıwı hám jazılıwın belgili bir normalarǵa salıw múmkinshiliklerin aydınlastıradı.

Onomastikalıq sistemadaǵı variantlılıqqa jaqın turatuǵın qubılıslardan biri til biliminde paralleller dep júritiledi. Til biliminde leksikalıq paralleller, onomastikalıq paralleller haqqında jazılǵan bir qatar jumıslar bar.13

Antroponimikalıq hám toponimikalıq paralleller haqqında tómendegi ayırım juwmaqlardı shıǵarıw múmkin:

13 Нуриев Э.Б. Азербайджанские географические термины и их параллели в Средней Азии. // Ономастика Узбекистана. Ташкент, 1987; Мешадиев Г. Лексические параллели в топонимической системе азербайджанского, узбекского и киргизского языков. //Ономастика Узбекстана. Ташкент. 1989; Хапаев С.

Узбекско-карачаево-болкарские параллели гидронимов Средней Азии и Северного Кавказа. // Ономастика Узбекистана. Ташкент, 1989.

14

1.Onomastikalıq paralleller forması jaǵınan birdey yamasa uqsas atamalardıń bir waqıttıń ózinde hár túrli tillerde ushırasıwı.

2.Parallel atamalar ushırasatuǵın tiller bir sistemaǵa kiretuǵın tuwısqan, tuwısqan tiller yamasa hár túrli sistemaǵa kiretuǵın tiller bolıwı múmkin.

3.Parallel atamalar óz qatlam materialları (máselen, eki túrkiy tilde ushırasatuǵın túrkiy qatlamǵa iye atama), basqa tillerden ózlestirilgen sózlerden jasalǵan atamalar. Máselen, Muhammed (arabsha), Nawrız (parsısha) ismleriniń

qaraqalpaq, ózbek, qazaq tillerinde barabar ushırasıwı.

Variantlılıq til birlikleriniń sinxroniyalıq jaǵdayda bolıwı hám wazıypanı atqarıw bolıp, ol onomastikalıq sistema ushın da tán ekenligi sózsiz. Onomastikalıq sistemadaǵı variantlılıq haqqında pikir bildirilgen jumıslardıń kópshiliginde antroponimiya hám toponimiya materialları analizlengen. Bul jumıslarda variantlılıqtı payda etiwshi sebeplerge stillik talap tildiń únemliligi, tillerdiń óz ara tásiri yamasa obyektti qayta ataw, atamanıń tolıq hám qısqarǵan formalarǵa iye bolıwı, atamanıń ádebiy hám jergilikli formalarınıń bolıwı, adam atlarınıń tolıq hám erkeletiwqısqarǵan formaları, orfografiyalıq faktorlar hám basqalar kiredi. Variantlardıń kórinislerine baylanıslı pikirlerdi ulıwmalastırıw adam atlarınıń orfografiyalıq variantları, fonetikalıq variantları, fonologiyalıq variantları, morfologiyalıq variantları, leksikalıq variantların belgilewge járdem beredi.

Qaraqalpaq adam atlarınıń qısqarǵan variantları

Qısqarıw qubılısı antroponimikalıq sistemada ónimli. Bul qubılıstı tilshi ilimpazlar qısqarıw, tarayıw, erkeletiw-kishireytiw formaları hám basqa terminler menen atap kelmekte.

Adam atlarınıń qısqarıwı haqqında sóz barar eken, bul qubılıs eki jaǵday menen baylanıslı ekenin aytıw kerek:

15

1) ismdi qolay formada aytıwǵa umtılıw hám 2) balanı ismin aytıp erkelew arqalı onıń isminiń ózgeriske ushırawı. Hár eki jaǵdayda da ism óziniń negizgi formasınan basqasha formaǵa ótedi. Bunday ózgeris adam atlarınıń quramındaǵı belgili bir komponenttiń, buwınnıń, sestiń túsip qalıwı esabınan payda boladı.

Adam atlarınıń qısqarıwı - ádebiy tildegi fonetika-morfologiyalıq hám akcentuaciyalıq nızamlıqlarǵa ámel qılıwshı lingvistikalıq qubılıs. Adam atlarınıń qısqarıw ózgesheligi milliy tildiń obyektiv fonetika-morfologiyalıq nızamlıqlarına tayansa da, bul qubılıs genetikalıq jaqtan adamlardıń subektiv háreketleri, olardıń adam atlarına kóre itibarsızlıǵı menen de baylanıslı. Máselen, adam atlarınıń hár túrli formaǵa kirip qalıw qubılısın alıp qarayıq: Gúlziyra, Dilaram, Qudaybergen, Turdımurat hám t.b. ismler Gúlziy, Dila, Qudesh, Turdısh formalarında aytıladı.

Solay etip, adam atların hár túrli formalarda aytıw, ismlerdiń qısqarıwı dep atalatuǵın qubılıs antroponimikada bir ismniń hár túrli variantların payda etiwde adam atları imlasınıń turaqlı bolıwına belgili dárejede keri tásir etedi. Bir ismniń hár qıylı aytılıwı adam atlarınıń imlasında tartıslı pikirlerdi keltirip shıǵaratuǵını sózsiz.

Adam atlarınıń qısqarǵan formaları eki túrli bahalanıwı múmkin. Arabsha hám parsısha Naǵmetulla, Siypatdin, Ábdisattar, Ábdirashid,

Abubákir túrindegi adam atlarınıń quramındaǵı – ulla, din, ábdi, abu sıyaqlı elementlerdiń qısqarıp ketiwi bir jaǵınan jaqsı qubılıs. Sebebi, birinshiden, bul adam atları ápiwayı formaǵa keledi hám olardıń imlası hám aytılıwı ańsatlasadı, ismniń mánisi hár túrli diniy túsiniklerden tıs boladı. Salıstırıń: NaǵmetullaNaǵmet, Siypatdin-Siypat, Ábdisattar-Sattar, Ábdirashid-Rashid, Ábubákir-Bákir.

Ekinshi jaǵınan, adam atınıń bir komponenti túsip qalǵanda adam atı ushın tán bolǵan genetikalıq máni buzıladı hám sóz adam atı sıpatında mazmunı jaǵınan genetikalıq mánige kóre qolaysız awhalǵa kelip qaladı.

16

Máselen, Ábdijabbar-Jabbar, Ábdirazaq-Razzaq, Minajatdin-Minaj, IbadullaIbad dep aytılıwı mazmunı jaǵınan bir qansha orınsız.

Ulıwma alǵanda, adam atların hár túrli sebeplerge kóre buzıp aytıwǵa jol

bolǵanınsha durıs jazıw principlerine súyeniw kerek degen talap hám kózqaraslar bar. Adam atlarınıń ayırım qısqarǵan formaları aytıwda hám ádet jaǵınan turaqlı qollanılǵan boladı hám olardı ilajı bolsa tolıq jazıw talabı adam atlarınıń bazıbir funkcional belgilerinen júzege keletuǵın ayırım ózgesheliklerge qarama-qarsı kelip qaladı. Máselen, Muhammed isminiń Mamıt. Bul ismniń birinshi Mamıt bólegi, tiykarınan, Muhammed isminen alınǵan bolsa da, adamlardıń tilinde kóp dáwirlerden beri qollanılıp keledi hám antroponimika fondına usı jaǵdayda sińip qalǵan. Bunı rásmiy hújjetlerde usı jaǵdayda jazılǵan familiyalardıń mısalında kóriwge boladı. Adam atları hám familiyalarındaǵı ayırım orfografiyalıq nuqsanlar tek lingvistikalıq sebepler menen ǵana baylanıslı bolmastan, ayırım subektiv jaǵdaylar menen de baylanıslı. Sebebi jekke hújjetlerdegi (tuwılǵanlıq

haqqındaǵı gúwanama, pasport,attestat, diplom hám basqa) ismhám

familiyalardıń nadurıs jazılıwı bul hújjetlerdi rásmiylestiriwshi adamnıń shala

sawatlılıǵı, qaraqalpaq tiliniń imlasın jaqsı bilmewiniń nátiyjesinde de júz beredi. Kópshilik jaǵdayda, bunday hújjetlerdi qaraqalpaq bolmaǵan millet wákilleri

Nátiyjede adam atınıń milliy forması buzıladı. Qaraqalpaqsha ism, familiya hám otchestvolardı russha transkripciyalaw máselesiniń ózi de arnawlı

ilimiy jaqtan qarap shıǵıwǵa mútáj bolǵan máselelerden biri.

Bir quramlı kóp buwınlı hám eki yamasa úsh quramlı adam atları barlıq dúnya xalıqlarında awızeki sóylew tilinde tolıq aytılıw menen birge qısqartılıp ta aytıla beredi. Awızeki sóylew tilindegi adam atlarınıń

17

qısqarıw qubılısın ilimpazlar hár qıylı toparlarǵa bólip qaraydı. Qısqarıw geypara dara sózlerden bolǵan adam atlarınıń quramındaǵı ayırım seslerdiń, buwınlardıń, yamasa morfemalardıń túsip qalıwı nátiyjesinde yamasa qospa adam atlarınıń qálegen bir komponentiniń túsip qalıwı, yaki adam atlarındaǵı sońǵı buwınlardıń, komponentlerdiń, morfemalardıń túsip qalıp, onıń ornına «subektiv baha» mánisin ańlatıwshı affikslerdiń qosılıwı nátiyjesinde payda boladı. E.Begmatov ózbek tilindegi adam atlarınıń qısqarıw qubılısında tiykarǵı eki faktti kórsetedi: 1) adam atlarına erkeletiwshi máni beriw arqalı; 2) adam atların aytıwdı jeńillestiriw maqsetinde (ásirese qospa adam atların).14 G.F. Sattarov tatarsha adam atlarınıń qısqarıwında eki túrli usıldı kórsetedi:15 1) subektiv baha mánisin ańlatıwshı affiksler arqalı hám 2) adam atlarında geypara seslerdiń, buwınlardıń, komponentlerdiń qısqarıwı nátiyjesinde. A.V.Superanskaya qısqarǵan adam atları menen erkeletiwshi hám subektiv baha formalı adam atları arasındaǵı ayırmashılıq haqqında túsiniktiń ele de jeterli dárejede anıq emesligine toqtaydı. Bul haqqında onıń tómendegi pikiri dıqqatqa ılayıq: «kishireytiwshi» termini de «erkeletiwshi» termini sıyaqlı sóylewshiniń atalǵan nársege subektivlik qatnasın bildiretuǵın bolǵanlıqtan, onı adam atların qısqartıw processin bildiriw ushın qolaylı dep qarawǵa bolmaydı. Qısqartıwdıń tiykarǵı ideyası – onı qollanıwdı jeńillestiriw. Qálegen sózler qısqarıwı múmkin, al menshikli atlarda olar birewge qaratılıp aytılatuǵın bolǵanlıqtan jiyi qollanıladı. Adam atlarınıń qısqarıwı – bul birinshi gezekte strukturalıq, morfologiyalıq hám haqıyqıy obyektiv process, al subektivlik baha pútkilley basqasha jobadaǵı faktor, emocionallıq, sotsiallıq, psixologiyalıq hám terminniń óziniń kórsetkenindey, hámme waqıtta subektivlik jobadaǵı faktor»16. Biziń

14Бегматов Э. Антропонимика узбекского языка. АКД. Ташкент, 1965, 21-бет.

15Саттаров Г.Ф. Антропонимика Татарской АССР. Казань. 1975, 39-40-бетлер.

16Суперанская А.В. Структура имени собственного. Фонология и морфология. М., 1969,

127-бет.

18

pikirimizshe, qısqarǵan adam atların olardıń quramındaǵı ayırım seslerdiń, morfemalardıń, komponentlerdiń túsip qalıwı arqalı, al subektiv baha formalı adam atların erkeletiwshi, kishireytiwshi, húrmetlewshi máni bildiretuǵın affikslerdiń hám affikslik mánige ótken sózlerdiń (affiksoidlardıń) jalǵanıwı arqalı payda bolǵan dep ayırıp qaraǵanımız durıs boladı.

Qaraqalpaq adam atları tómendegi fonetikalıq hám grammatikalıq ózgerisler arqalı qısqartılıp beriledi:

a) sóz ortasında ayırım sesler túsip qaladı: Gúlásen (Gúlhásen), Shazada

(Shahzada), Tursımurat (Tursınmurat), Biybaysha (Bibiaysha), Ulbosın Erbosın

(Ulbolsın, Erbolsın), Ámet (Axmet), Mamıt (Maxmud) hám t.b.

b) ayırım mofemalar hám buwınlar túsip qaladı: Qalhan (Qallıxan), Qalqoraz

(Qallıqoraz), Gúlay (Gúlaysha), Gúlbiy (Gúlbiybi), Gúlziy (Gúlziyra, Gúlziyba), hám t.b. Muhammed degen ism qaraqalpaq tilinde tómendegishe qısqarıp qollanıladı: Másherip (Muhammedsherip), Mátiniyaz (Muhammedniyaz), Mámbet

(Muhammed), Ayımbet (Aymuhammed), Dilimbet (Dilmuhammed), Qosımbet

(Qosmuhammed) hám t.b.

v) qospa adam atlarınıń sońǵı komponenti qısqaradı: Hábiyip (Hábiybulla),

Ábdi (Ábinasır, Ábdiniyaz), Murat (Muratbay), Baǵda (Baǵdagúl), Bazar

(Bazarbay) hám t.b.

g) qospa menshikli adam atlarınıń dáslepki komponenti qısqaradı: Nasır (Ábdinasır), Niyaz (Álniyaz), Sherip (Muhammedsherip) hám t.b.

Subektiv baha formalarınıń til bilimindegi xızmeti jóninde hár qıylı pikirler aytılǵan. Máselen, R.Qunǵurov ózbek tilinde subektiv baha formalarınıń hár qıylı terminler arqalı qollanılıp júrgenligin ayta kelip, olardıń sóz jasawshı, sóz

ózgertiwshi hám forma jasawshı qosımtalardan ayırmashılıq belgilerine keń túrde toqtaǵan. Izertlewshi bul terminlerdiń hár qıylı bolıwına qaramastan, bildiretuǵın mánileri bir dep qaraydı. Sonlıqtan ol bulardıń hámmesiniń ornına subektiv baha formaları termininiń alınǵanlıǵı maqul dep esaplaydı hám subektiv baha

19

formalarınıń sóz jasawshı, sóz ózgertiwshi hám forma jasawshı affikslerden ayırmashılıǵı sóylewshiniń obyektiv barlıqqa hár qıylı qatnasların, bahasın, yaǵnıy erkeletiwshi, kishireytiwshi húrmetlew mánilerin bildiriwinde ekenligin dálilli mısallar menen túsindirgen.17

Subektiv baha formaları ózleri jalǵanǵan sózge emocionallıqekspressivlik tús beredi. olar sóylewshiniń kórkem hám tásirli bolıwı ushın xızmet etedi.

Subektivlik mánige iye formalar basqa sóz jasawshı hám sóz ózgertiwshi affikslerden óziniń yamasa predmetke emocionallıqekspressivlik tús beriw qásiyeti menen parıqlanadı. Bul formalar eki túrli usılda bildiriledi: 1) affiksaciya usılı hám 2) emocional xarakterdegi sózlerdiń qosılıw usılı.

–day (-tek) affiksi qaraqalpaq tilinde, tiykarınan atawısh sózlerge jalǵanıp, predmettiń túr-túsin, kelbetin, sımbatın hám taǵı basqa belgilerin bildiredi, al adam atlarında bolsa, ol erkeletiw, xoshametlew mánisinde qollanıladı hám kóbinese hayal-qızlarǵa baylanıslı aytıladı: Ayday, Palday hám t.b. Sonıń menen birge, –day affiksiniń eski túrkiy tillerindegi –tek formasınıń da qaraqalpaq adam atlarınıń quramında saqlanǵanlıǵın kóriwge boladı: Aytek.

-sha//-she affiksi tilimizde túbir atlıqlarǵa jalǵanatuǵın ónimli affikslerdiń qatarına kiredi hám adam atlarında kelgende -day affiksi menen jaqınday seziledi.

Aysha (Ayday), Gúlshe (Gúldey), Ulsha (Ulday) hám t.b. Ol kóbinese hayalqızlardıń atlarına jalǵanıp, ónimli qollanıladı: Aysha, Ayımsha, Gúlaysha, Orınsha, Xansha, Ayxansha hám t.b.

-sh, -ash//-esh, ısh//-ish affiksleri kishireytiw, erkeletiw mánisine iye bolıp, ol kóbirek adam atların qısqartıwda paydalanıladı. Bul affiks qaraqalpaq tilinde er adamlarǵa hám hayal-qızlarǵa baylanıslı adam atlarınıń quramında ónimli qollanıladı: Allash, Baltash, Jumash, Nurısh,

17 Қунғуров Р. Субъектив баҳо формаларининг семантик ва стилистик ҳусусиятлари. Тошкент, 1980, 33-53-

бетлер.

20