MD hám PQJ / Qarapayım sóylew tiline tán seslik qubılıslar

Juwmaqlaw

Qaraqalpaq sóylew tiline tán seslik qubılıslardı izertlew eń áhmiyetli

mashqalalardıń biri bolıp esaplanadı.

Til sesleriniń túsip qalıwı, orın almasıwı, qosarlanıp keliw jaǵdayları dawıslı seslerde de dawıssız seslerde de ushırasadı. Bunday qubılıslar kóbinese awızeki sóylewde ushırasadı. Al, jazba tilde bolsa, belgili

normalar, qaǵıydalar boladı. Awızeki sóylew tili menen jazba til usı

tárepine qaray bir-birinen ayırmashılıqqa iye boladı. Túrkiy tillerdiń seslik dúzilisin izertlew máselesi XIX ásirdiń ekinshi yarımında qolǵa alındı. Sonıń ishinde qaraqalpaq tili hám onıń túrkiy tiller sistemasında tutatuǵın ornı máselesi boyınsha ilimpazlardan eń dáslep T. Stralenberg, I.X.

Adelung, I.Gaymer, I.I.Berёzin hám taǵı basqa da ilimpazlardıń miynetleri belgili.

Qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq ózgesheligi boyınsha ayrıqsha orınǵa iye A.N.Baskakovtıń miynetlerin atap ótiw orınlı. Ol tek qaraqalpaq tiliniń fonetikasın ǵana emes, al basqa tarawlar boyınsha da ilimiy izertlew jumısların alıp bardı. Onıń qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisin izertlewge arnalǵan «Ocherki fonetiki severnıx govorov karakalpakskogo yazıka» miynetinde qaraqalpaq tiliniń arqa dialektin fonetikalıq ózgesheliklerine

K.Ubaydullaevtıń, Sh.Ábdinazimovtıń miynetleri de úlken áhmiyetke iye ekenligi belgili.

Biziń pitkeriw qánigelik jumısımızdıń teması «Qarapayım sóylew tiline tán ayırım seslik qubılıslar» dep atalıp, onı Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanınıń tillik ózgesheligi, dawıslı

53

hám dawıssız seslerge baylanıslı seslik qubılıslar tikarında úyrendik.

Jumısımız tiykarınan kirisiw, juwmaqlaw, paydalanılǵan

ádebiyatlardan basqa eki baptan turadı. I bap «Qarapayım sóylew tiline tán sózlerdegi dawıslı seslerge baylanıslı seslik qubılıslar» dep atalıp, bunda

eliziya, proteza, epenteza, epiteza qubılıslarına toqtaldı hám mısallar

menen dáliyllendi. Al, jumısımızdıń II babı

«Qarapayım sóylew tiline tán sózlerdegi dawıssız seslerge baylanıslı seslik qubılıslar» dep atalıp, bunda tiykarınan metateza, gaplalogiya, geminaciya, dawıssızlardıń túsip qalıwı, substituciya kubılısları haqqında aytılıp, mısallar menen tolıqtırılıp dáliyllendi.

Sonday-aq jazıwshınıń romanı tiliniń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri – qarapayım sóylew tiliniń sintezi kózge taslanadı. Ásirese, dawıslı hám dawıssız seslerdegi seslik qubılıslardıń mısallar menen dáliyllegen waqıtta dawıslı seslerden a, o, e, i, ı sesleriniń, dawıssız seslerden r, n, l, m, k, w, t, q h.t.b. sesleriniń qarapayım sóylew tilinde ónimli qollanılıw jaǵdayı kórinedi.

Romanda awızeki sóylew tiline tán seslik qubılıslardan eliziya, proteza, epenteza, epiteza, gaplalogiya, substituciya, metateza, geminaciya qubılısları ónimli qollanıladı. Sebebi, bul qubılıslar awızeki janlı sóylew tiline tán seslik qubılıslar esaplanadı. Al, usı qubılıslar bolsa jazıwshınıń shıǵarmalarında ónimli paydalanǵan. Sonıń ushın da bul qubılıslardı Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanında úyreniwdi maqset etip qoydıq. Sebebi, romanda personajlar tiliniń tillik ózgeshelikleri júdá anıq berilgen. Tiykarınan alǵanda da usı qubılıslar tek ǵana awızeki sóylew waqtında

ǵana ámelge asadı. Bul qubılıslar sóylew aǵımında payda bolǵanı menen jazıwda

54

qollanılmaydı. Bul seslik qubılıslar romanda qarapayım sóylew tilinde

ónimli qollanılıp, personajlardıń xarakterin ashıwda da júdá orınlı qollınılǵan desek boladı. Usınday personajlardıń biri Qudaybergen Shundıy obrazı bolıp esaplanadı. Onıń Shundıy laqabın alıwı da onıń sóylew tiline baylanıslı qoyılǵan. Usı bir ǵana obrazdıń tili romannıń tásirsheńligin arttırıwda júdá orınlı qollanılıp, bul jumısımızdıń maqsetin orınlawda da usı obrazdıń tillik tárepi úlken áhmiyetke iye desek boladı. Usınday personajlardıń bir qanshasın romanda kóriwge boladı. Olardıń awızeki sóylew waqtındaǵı sózlerinde seslik qubılıslar oǵada kóp qollanıladı. Bunıń sebebi romanda qarapayım sóyleu tiline tán sózler kóp kollanılǵanınan bolsa kerek. Sebebi joqarıda kórsetilgen seslik qubılıslar awızeki sóylew waqıtında payda boladı, al jazıwda bolsa paydalanılmaydı. Sonıń ushın da awızeki sóylew tili menen jazba til ortasında ayırmashılıqlar bar deymiz. Jazba til óziniń belgilengen qaǵıydalarına iye boladı. Bunda tiykarınan sesler túsirilmey, qosılǵan dawıslı sesler qosılmay, buwınlar túsirilmesten, sesler orın almaspay, orıs tili hám orıs tili arqalı kirgen sózlerge ózgerisler kiritilmey yaǵnıy, qatara kelgen dawıssızlar arasına dawıslı sesler qosılmay jazıladı. Al, awızeki sóylew tilinde bolsa bunday normalar belgilengen boladı. Awızeki sóylew tilinde sózler, gápler, sóz dizbekleri erkin túrde boladı. Adamnıń ishki sezimlerin beriwde de seslerdiń dizbeginen paydalanıwǵa boladı. Yaǵnıy usınday

ózgesheliklerdi Sh.Seyitovtıń romanında kóp ushıratıwǵa boladı. Bunda jazba til menen awızeki sóylew tiliniń ózgesheligi bir oqıǵannan kózge taslanadı. Jazıwshı usı tárepleri menen yaǵnıy personajlardıń tillik táreplerin kóp itibarǵa alıp, usı personajlardıń obrazın ashıwda júdá orınlı qollanılǵan desek boladı. Romanda

55

tolıp atırǵan seslik qubılıslar bunıń anıq dáliyli bola aladı. Romanda

ápiwayı adamlardıń bir-biri menen sóylesiwi, qarım-qatnas jasawında dialoglarda qarapayım sóylew oǵada kóp qollanılǵan. Al, usı qarapayım sózlerde bolsa joqarıda kórsetilgen seslik qubılıslardı ushıratıwǵa boladı. Hátteki bir gáptiń ózinde bir neshe qubılıslardı kóriwge boladı.

Biz ózimizdiń oy-pikirimizdi awızeki sóylew arqalı yamasa jazıw arqalı basqalarǵa bildiremiz hám basqalardıń oy-pikirin tıńlawımız arqalı yamasa oqıwımız arqalı bilemiz. Awızsha sóylew de, jazıw da álbette, tillik qurallar arqalı iske asadı. Bulardıń ekewi arqalı oy-pikir júzege shıǵadı. Biraq awızeki sóylew menen jazba sóylewdi birdey dep esaplawǵa bolmaydı. Awızeki sóylewde sóylew aǵzaları qatnasadı hám sóylew sol payıtta iske asadı. Sonday-aq awızeki sóylewde sóylewshiniń hám tıńlawshınıń qatnasıwı zárúr. Jazba sóylewde qaǵazǵa yamasa qálegen nársege túsirilgen, kóriwimiz arqalı qayta tiklenetuǵın (oqılatuǵın) tańbalar qatnasadı.

Awızeki sóylewdiń de jazba tildiń de ózlerine tán ayırmashılıqları barın joqarıda aytıp óttik, endi awızeki sóylew menen jazıwdıń parqın aytıp

ótsek. Awızeki sóylewde adam óz pikirin tıńlawshıǵa jetkeriwde eń aldı menen tillik qurallardan paydalanatuǵınlıǵı sózsiz. Awızeki sóylewde sóylewshi hár qıylı intonaciyalıq qubılıslar járdeminde oy-pikirdi taǵı da anıǵıraq jetkeriw múmkinshiligine iye boladı. Sonıń menen birge paralingvistikalıq qubılıslardıń da (qosımsha túrli qıymıl háreketler, qol siltew, bastı shayqaw, kózdi qısıw h.t.b.) sóylew waqtında oy-pikirdi tıńlawshıǵa anıǵıraq jetkeriwge kómegi tiyiwi múmkin.

56

Mine bular awızeki sóylew menen jazıwdıń bir-birinen parqı bolıp esaplanadı. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanında usı eki nárseniń (awızeki sóylew menen jazıwdıń) birigiwin kóriwge boladı. Sebebi roman jazıw arqalı jazılǵan, biraq bunda awızeki sóylew tiline tán bolǵan qarapayım sózler kóp qollanılǵan. Sonıń ushın bolsa kerek, romandagı qarapayım sóylew tiline tán sózlerde seslik qubılıslar oǵada kóp qollanılǵan.

Uluwma juwmaqlastırıp aytqanda, qarapayım sóylew tili menen

ádebiy tildiń arasında shek qoyıp ekewin eki nárse dep karawǵa bolmaydı. Sóylew tili de ádebiy til de – bir til, biraq olar ózleriniń ıqshamlılıǵı, normalasıwı, sol tilde sóylewshi xalıq ushın ulıwmalılıǵı jaǵınan ǵana birbiri menen salıstırıp qaraǵanda ǵana ayrıqsha ózgesheliklerge iye.

57

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1. Әбдиназимов Ш. Бердақ дөретпелериниң фонетикасы. -

Нөкис, 1994.

2.Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Т. II. Фонетика и морфология. –Москва, 1952.

3.Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функционаллық стиллериниң раўажланыўы менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. -Нөкис, 1973.

4.Бердимуратов Е., Дәўлетов А. Тил билимине кириспе. -

Нөкис, 1988.

5.Бердимуратов Е. Ҳәзирги заман қарақалпақ тилиниң лексикологиясы. -Нөкис, 1968.

6.Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология.

-Нөкис, 1994.

7. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. -Нөкис,

1990 .

8. Бекбергенов А. Насыров Д.С., Жәримбетов А. Русша-

қарақалпақша лингвистикалық терминлер сөзлиги. -Нөкис. 1992.

9. Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. (Биобибилиографиялық очерклер). -Нөкис, 2000.

58

10. Дәўлетов А., Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили.

Фонетика - Нөкис, 1979.

11. Дәўлетов А. Қарақалпақ тилинде сингормонизм. -Нөкис,

1993.

12.Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. – Н. 1994.

13.Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң сеслик дүзилиси. -Нөкис, 1995.

14.Дәўлетов М. Қарақалпақ тилиниң тийкарғы имла қағыйдалары. «Еркин Қарақалпақстан», 1996, 8-август.

15.Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. –Нөкис.

1999.

16. Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тилиниң айырым улыўмалық ҳәм жеккелик фонетикалық қубылыслар. -Ҳәзирги қарақалпақ тили раўажланыўының айырым мәселелери. -Нөкис.

1999.

17. Дәўлетов А. Түркий тиллердиң өз-ара байланыслы мәелелери

(Илимий мақалалар жыйнағы). -Нөкис, 1998.

18. Дәўлетов А. Түркий тил билиминиң әҳмийетли мәселелери

(Илимий мақалалар топламы.I.) -Нөкис, 2005.

59

19. Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. (Жоқары

оқыў орнының филология факултетлери ушын сабақлық). -

Нөкис, 2005.

20.Dáwletov A. Til bilimi tiykarları. -Nókis. 2007.

21.Дәўлетов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тил билими. (Библиографиялық көрсеткиш). -Нөкис, 2008.

22.Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tili fonetikası. -Nókis. 2012.

23.Ҳамидов Х. Қарақалпақ тили тарийхының очерклери. -Нөкис.

1974.

24.Ҳәзирги қарақалпақ тили раўажланыўының айырым мәселелери. (Мақалалар топламы). -Нөкис, 1993.

25.Жүнисбеков А. Қазақ тили фонетикасы. –Алматы, 2004.

26.Малов С.Е. Заметки о каракалпакском языке. -Нөкис, 1966.

27.Мырзабеков С. Қазақ тили фонетикасы. –Алматы, 2004.

28.Насыров Д.С., Доспанов О.Д. Қарақалпақ тилиниң диалектологиялық сөзлиги. -Нөкис, 1983.

29.Насыров Д.С. Улуўма халықлық қарақалпақ сөйлеў тилиниң қәлиплесиўи.// Ҳәзирги қарақалпақ тили раўажланыўының айырым мәселелери. -Нөкис, 1993.

30.Қарақалпақ тилиниң имла қағыйдалары. -Нөкис, 1994.

60

31.Қарақалпақ тилиниң орфографиялық сөзлиги. -Нөкис, 1980.

32.Қарақалпақ тилиниң орфографиялық сөзлиги.-Нөкис, 1990.

33.Qaraqalpaq tiliniń imla sózligi. - Nókis, 1997.

34.Қудайбергенов М. Қарақалпақ тилиндеги айырым даўыссыз фонемалардың түсип қалыў қубылысы. «Вестник», 2001, №5.

35.Қудайбергенов М. Қарақалпақ тилиниң морфонологиясы.Ташкент. 2006.

36.Қурбаниязов П. Айырым сеслик қубылыслардың қарақалпақ сөйлеў тилиндеги көриниси. «Әмиўдәръя», 2001, №4.

37.Сейитов Ш. Халқабад. -Нөкис. 1977.

38.Сейитов Ш. Халқабад. -Нөкис. 1981.

39.Сейитов Ш. Халқабад. -Нөкис. 1989.

40.Убайдуллаев К. Ҳәзирги заман қарақалпақ тили. Фонетика. -

Нөкис, 1965.

61