MD hám PQJ / Qarapayım sóylew tiline tán seslik qubılıslar

bilimi kóz-qarasınan da oǵada áhmiyetli. Sebebi, jazıwshınıń «Xalqabad» romanınıń tilinde xalıqtıń awızeki sóylew tiliniń sintezi berilgen. Lekin, avtordıń dóretpeleri usı waqıtqa shekem til biliminde elege shekem arnawlı izertlenbedi.

Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı tilinde kombinatorlıq sıpatqa iye fonetikalıq qubılıslar – seslerdiń túsip qalıwı – eliziya, tolıq bir buwınnıń túsip qalıwı – gaplalogiya, seslerdiń orın almasıwı – metateza, sózdiń qurılısındaǵı dawıssız sestiń qosarlanıp keliwi – deminaciya, sonor dawıssızlardıń almasıp keliwi – substituciya qubılısları ushırasadı. Biz jumısımızdıń II babında Sh.Seyitovtıń

«Xalqabad» romanı mısalında usı qubılıslardı úyrenemiz.

33

2.1. Metateza qubılısı

Qarapayım sóylew tilinde eń ónimli qollanılatuǵın seslik qubılıslardıń biri – metateza qubılısı.

Metateza - sózlerdiń qurılısındaǵı geypara seslerdiń orın almasıp aytılıwı qubılısı bolıp, ol grekshe metacesis - sózinen bolıp, «orın almastırıw» degen mánige iye1. Bul qubılıs qaraqalpaq tilinde jiyi qollanıladı.

Mısalı:

Bunda kóbinese dawıssız k-p, h-w, l-n, n-l, q-p, p-r sesleriniń orın almasıp keliwi metateza qubılısın payda etedi. Sózlerge seslerdiń orın almasıp keliw jaǵdayı «Xalqabad» romanında kóplep ushırasadı.

Mısalı:

Ókpesin aytaman dep kelgen Baltabay, zorǵa sıtılıp házir keletuǵınday bolıp, sırtqa shıǵıp edi, bádár ketti. (29-bet)

- Úsh-tórt juwaz bolsa, brak ógizlerdi gúnjaraǵa baǵıp, aynaldırıp qoysaq deymen-aw! (34-bet)

1 Даўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили Фонетика. Нөкис. 1999, 347-бет

34

- Haw, úyge júr qaraǵım, aynalayın, bir janlıǵıń tayın … (162-bet)

Bul mısallardaǵı ókpe sózinde k-p dawıssız sesleriniń orın almasıp qollanılıwı metatezalıq qubılıs, al sońǵı mısallardaǵı aynaldırıp, aynalayın sózlerinde de usınday n-l dawıssız sesleriniń orın almasıp kelgenligin kóriwimiz de boladı. Lepkózden ashtıqǵoo! –dep sozdı Mátek maqtanıshlılaw. (193-bet)

Taǵı aynalıp keldi: - Másláhátim búgin qashıń shıpaxanadan! – dedi qulaǵınıń tusına eńkeye sıbırlanıp. (231-bet)

Onıń jón ǵoy, sonda da abaylı bol, aynalayın. (247-bet)

Bul mısallardaǵı Likpez sózinde k-p dawıssız sesleriniń orın almasıp qollanılıwı qubılıs, al sońǵı mısallardaǵı aynalıp, aynalayın sózlerinde de usınday n-l dawıssız sesleriniń orın almasıp kelgenligin kóriwimizge boladı.

Qaraqalpaq tili dialektlerinde bayqalatuǵın buwınlardıń hám seslerdiń orın almastırılıwı onsha kóp ushıraspaydı hám olar sózlerdiń ortasında hám aqırında ushırasadı.

1. l-n aylanıp-aynalıp, jıynalıs-jıylanıs-jıylıs. Mısalı:

- Sen jıylıs basqaraman dep, tayǵarasın aǵızıp otırsań, -dep sıbırladı, liykin, nıqlap sıbırladı Aqtórege jaqın. (72-bet)

Hár jıylısta sóylew-sóylew yad bolıp qalǵan gápleri, qatıp qalǵan sóylew tártipleri de bar edi, sol boyınsha hár qanday jıynalısta aytılatuǵın, siziń menen bizge dım-qızıǵı joq jetiskenlik penen kemshiliklerdi aytıp, ekinshi bes jıldıqtıń usı bıyılǵı jılın qalay tabıslı tamamlaw kerekligin ortaǵa salıp atır. (126-bet)

Bunda jıylıs, jıynalıs sózlerinde dawıssız til aldı, sonor fonema

«l» sesiniń ornına dawıssız til aldı sonor «n» fonemasınıń orın

35

almasıp keliw jaǵdayı, jıynalıs sóziniń jıylıs dep aytılıwı arqalı metatezaǵa qubılısı jasalıp tur.

2. r-y, úyrek-órdek. mısalı:

- Onda «Órdek qırǵın» qaytadan baslanadı-ǵo! (12-bet) 3. p-r, topıraq-torpaq.

Mısalı: Ekinshiden biziń nanlarımız óz jerimizge jetedi, bul qaraqalpaq torpaǵına ata-babadan beri jaǵıp kiyatırǵan tógin. (202bet)

Joqarıda keltirilgen mısallarda metateza qubılısı dawıssız seslerde kóbinese k-p, h-w, q-p, l-n, g-b, p-r h.t.b. fonemalardıń almasıwında ushırasadı.

Jáne de bul qubılıs tek ǵana Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanında

ǵana emes, al ulıwma xalqımızdıń kúndelikli sóylew tilinde jiyi qollanıladı.

36

2.2. Gaplalogiya qubılıs

Sózdiń qurılısındaǵı bir buwınnıń túsip qalıw qubılısı gaplalogiya dep ataladı. Bul boyınsha filologiya ilimleriniń doktorı Sh.Ábdinazimov óziniń

«Berdaq dóretpeleriniń fonetikası» atlı miynetinde Berdaq dóretpeleriniń til ózgesheligine itibar berip, onda neǵıp-ne qılıp, waq-waqıt, pushmanpushayman, belli-belgili, baqbaxıt, em-ediń, bop-bolıp, bási-bahası, bolay-bolayın, tuwdımtuwıldım h.t.b usı sıyaqlı sózlerdiń qurılısındaǵı bir buwınnıń túsip qalıw qubılısınıń ushırasıw jaǵdayına toqtap ótken edi1.

Bunday qubılıs jazıwshı Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanında da oǵada kóp ushırasadı.

Mısalı:

- Jaqında birewge: «jurt jaqsı at mingenine maqtanadı, men satsa payız alarem», dep pańqıldaptı. (76-bet)

«Kimseń, neǵıpatsań?» dep, sorap-porap atpadı, iyesi ushın qamshı shırpıldap tilge kirdi …. (47-bet)

Kóremiz bessarılar daqıl julǵan kámsiyanıń, biziń ústimizden Esbergenniń qolı menen Ikramovqa arza-shaǵım jazdı «gaziytti ber» deydi

Esbergen, jinim bar ma, náwmirin, kúnin jazıp alıp ketti. (115bet)

- «Bilipemaw shundıy boların, ishke qanarın arqalap kirsin!» – dedi. (50-bet)

-Ha, neǵıppız óytip, otırıń mına jerge!

-Neǵıppız?! – dedi otırıp.

Pay-pay, kózimizden ushıp otıreń!

Íras, bul gápke adam isenbewi múmkin-ǵo, aqırı anglichanıńdı qarılpaq túwe orıslardıń kóbisi tatıp almaydı …

1 Әбдиназимов Ш. Бердақ дөретпелериниң фонетикасы. Нөкис, 1994, 81-бет

37

Bul joqarıdaǵı mısallarda bir buwınnıń túsip qalıw qubılısı bilipemaw

– bilip edim aw, neǵıppız – ne qılıppız, otıreń – otır ediń, qarılpaq – qaraqalpaq sıyaqlı sózlerde júdá anıq qollanılǵan. Jáne de romannan mısallar kóremiz. Mısalı: Qay waq kolxozǵa birigemiz, - sekretar ornınan turıp ketti, - qay waq traktor satıp alamız, tanaplap emes, gektarlap jer egemiz, áne, sonda diyqannıń zaǵarası qalqıydı, onısız joldaslar, mınaw joqjuqalıqtan qutıla almaymız.

Esik bet sıbır-sıbır: qarılpaq búytip taza sóylemes! … Oraliskiy meken?! … joq, ármen. – Tap usınıń qarılpaqqa shataǵı bar, bolmasa qaraqalpaqsha úyreneme?! … (440-bet)

- Wa-ha-ha-nı onsoń kóremiz! … (445-bet)

Likpezden jańa sawat shaqanda rayobraz inim Nuratdin sende álipti kúnde ózgertip búldirip tursań ha xalıqtıń jaǵdayına da qarasań boyma aqırı dep edi. (23-bet)

Esbergen: «ózlerimiz wákil jiberemiz soǵan shekem jıylısta ashılmasın, huquwq ta alınbasın» degen ǵoshshım, tıńlamasań bolmaydı…

(77-bet)

Bul joqarıdaǵı mısallarda bir buwınnıń túsip qubılısı waqwaqıt, qarılpaq-qaraqalpaq, onsoń-onnan soń, boyma-bolmay ma, jıylıs-jıynalıs sıyaqlı sózlerde anıq qollanılǵan.

Ulıwma sóz qurılısındaǵı bir buwınnıń túsip qalıw qubılısı Sh.Seyitov dóretpesinde júdá ónimli qollanılǵan. Bul qubılıs dawıslı hám dawıssız jerlerge tán bolǵan áhmiyetli qubılıslardıń biri bolıp esaplanadı.

38

2.3. Dawıssızlardıń túsip qalıw qubılısı

Eliziya yaki seslerdiń túsip qalıw qubılısı dawıslı seslerge de, dawıssız seslerge de tán qubılıs bolıp tabıladı. Sózdiń qurılısındaǵı bir dawıssız sestiń túsip qalıw jaǵdayları Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanında tómendegidey mısallarda kórinedi. Mısalı: - Tap kolxoz tursa men turaman, gáp shu! (123-bet)

Mine, shu mineziń menen qalay baslıq bolasań! (28-bet). Himm, he dedi de, shu … (115-bet) Ol bolshewik emes, ol-bay, xatlaw kerek, bolǵanı shu, xatlaw kerek!... (73-bet)

-Appırmay bala, «ólermenniń kózi jaman» degen bu jurt sáá dúnya jıynawdan basqa talaptı qoyǵan ba deymen, ástoo biz Baydı saplastıramız dep júrsek, taǵı kóbeyip ketkenine qara. (19-bet) Bul mısalda bu sózinde dawıssız, til aldı, juwısıńqı, sonor l fonemasınıń, al sáá sózinde dawıssız, til aldı, dirildewik, sonor r sesiniń túsip qalıw jaǵdayı gezlesedi.

Bul mısallarda personaj Qudaybergen Shundıydıń tillik ózgeshelikleri berilgen bolıp, bunda tiykarınan sol almasıwınıń ornına shu almasıǵı qollanılıp, dawıssız, til aldı, juwısıńqı sonor «l» fonemasınıń túsip qalıw jaǵdayı gezlesedi. Ádebiy tilimizde bul, shul sózleriniń bu, shu bolıp keliwi eliziya qubılısın payda etip tur. Bunnan basqa da romannan kóplegen mısallardı keltiriwge boladı. Mısalı:

- He, o nege shala uyqı bolasań, ol seni bir túrte me?! (148-bet) Paxtanı tapsırıp, «Úh, endi bir dem alarmız ba» desek, «Shu máhálde

dem alıp bolama, jońıshqanı qay máhálde oramız!» dep, dińkildep ketip baratırǵanı!

39

-Shu mına meni kórdińiz ǵoy, áne, shundıy porım bolıp shıǵasızlar.

-Bassıńa bále, mańlayı qattı, shu máhálge shelli uyqılaymeken, tur isińe bar!...

Bul mısallarda ol degen sózde «l» sesiniń, sol mánisin beretuǵın personaj Qudaybergen Shundıydıń tilinde qollanılatuǵın shu almasıǵında sonor «l» fonemasınıń túsip qalıw jaǵdayları gezlesedi. Mısalı: - Bir nietim bar edi, aǵa, ógiz alarman degen – dep túrinen, qıymaslıq, qıynalǵanlıq nıshanların kórsetti.

- So biz chempion bolsaq qazıwdan bolarek! – dep shulǵındı Sayımbet. (445-bet)

Ulıwma joqarıda keltirilgen mısallarda kóbinese sonor l, y, r sesleriniń túsip qalǵanlıǵın kórip ótkenimizdey romanda basqa dawıssız seslerdiń túsip qalıw jaǵdayın ushıratpadıq. Demek, dawıssız sesler eliziya qubılısına ushıraǵanda kóbinese sonor dawıssız sesleriniń túsiwi – bul qubılıstı sonor seslerge tolıq baylanıslı dep aytıwǵa boladı.

Dawıssız seslerdiń túsip qalıw qubılısı joqarıda kórip ótken basqa qubılıslarǵa salıstırǵanda ádewir az ushırasadı. Romandaǵı dialoglarda da, personajlar tilinde de onsha kóp ushırasabermeydi, degen menen romandaǵı Qudaybergen Shundıy tilindegi ayırım seslik ózgeshelikler, usı qubılıstıń romanda qollanılǵanın kóriwge boladı. Joqarıda aytıp

ótkenimizdey romanda shu almasıwında ǵana

«l» sonorınıń túsip qalıw jaǵdayın kóriwge boladı. Túrkiy tillerde sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde kóbinese l, r, y, n sesleriniń eliziya qubılısına ushıraw jaǵdayı ushırasadı.

40

2.4. Geminaciya qubılısı

Túbir sózdiń qurılısında dawıssız sestiń qosarlasıp keliwi geminaciya qubılısı dep ataladı. Geminaciya qubılısı kóbinese dawıssız k, t, p, sh, s, q, l fonemalardıń fonemalıq dúzilisin úyrengende olardaǵı geminat dawıssızlardıń qollanılıwın ayrıqsha izertlew talap etiledi. Túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde geminat dawıssızlar ayrıqsha qızıǵıwshılıqtı payda etedi. N.K.Dmitriev: «Geminat dawıssızlardıń túrkiy tiller fonetikası ushın tán emesligin, biraq ilgerili hám keyingi tásir nátiyjesinde sózlerdiń túbirleri menen affiksleri shegarasında olardıń jiyi ushırasatuǵının aytadı hám dálilli mısallar keltiredi»1. Ilimpaz geminat dawıssızlar túrkiy tiller fonetikası ushın tán emes degende, olardıń eski túrkiy jazba estelikleri tilinde ushıraspaytuǵın, túrkiy tillerde dáslep túbir morfemalar bir buwınlı bolǵanın esapqa alǵan bolsa kerek. Haqıyqatında da, eski túrkiy jazba esteliklerdiń tilinde geminat dawıssızlar qollanılmaǵan. Sonlıqtan geminaciya qubılısı soń payda bolǵan dep shamalawǵa boladı. Biraq olar tek túbir hám affiksler shegarasında emes, al túbir morfemalardıń ishindegi buwınlar shegarasında da ushırasadı. Mısalı: ǵarrı, múddet, ashshı, qattı, dushshı h.t.b. N.K.Dmitriev geminat dawıssızlardıń túrkiy tiller ishinde ázerbayjan, túrkmen tillerinde kóbirek ushırasatuǵınına dálilli mısallar keltirgen. Qaraqalpaq tili geminat dawıssızlardıń sanı boyınsha basqa túrkiy tillerge salıstırǵanda ortasha dárejede turadı. Geminat dawıssızlardıń payda bolıw sebeplerin túsindiriw boyınsha ilimpazlardıń pikirleri hár qıylı.

1 Қудайбергенов М. Қарақалпақ тилиниң морфонологиясы. Ташкент, 2006, 30-бет

41

A.Dáwletov: «Qabatlasqan dawıssızlardıń, sonıń ishinde geminatlardıń da morfemalar shegarasında ushırasıwın ayrıqsha túsindirip otırıwdıń keregi joq. Sebebi kóp morfemalı dórendi sózlerde aldınǵı morfemanıń sońǵı sesi hám sońǵı morfemanıń aldınǵı sesiniń dawıssız bolıp keliwi arqalı olar qońsılas bolıp kelip, dawıssızlar qabatlaslıǵın payda etedi. Qabatlasqan dawıssızlardıń, sonıń ishinde geminatlardıń da morfemalar shegarasında emes, al bir morfemanıń quramında ushırasıwın dálillew qıyın hám bul ayrıqsha izertlewdi talap etedi»1, -dep jazadı. Durıs, geminat dawıssızlardıń payda bolıwın tek fonetikalıq yamasa tek morfologiyalıq nızamlar menen túsindiriw múmkin emes. Geminaciya – tildiń morfologiyalıq qurılısınıń tariyxıy rawajlanıwı dawamında payda bolǵan morfologiyalıq qubılıs. Sonlıqtan olar házirgi túrkiy tillerde birgelkili halda ushıraspaydı.

Túrkiy tillerdiń tariyxıy rawajlanıwı barısında buwınlardıń qurılısında hár qıylı fonetikalıq ózgerisler bolǵanı anıq. Onıń ústine, geminaciya qubılısı menen birge eliziya qubılısı da buwınǵa baylanıslı bolatuǵın qubılıs. Máselen, qaraqalpaq tilindegi murın + ı = murnı, qarın + ı = qarnı h.t.b. sózlerdegi ekinshi buwındaǵı ı dawıslınıń túsip qalıwı ashıq buwınlardıń qatar jumsalmay, olardıń biriniń qamaw buwınǵa aylanıw zárúrliginen payda bolǵanın kóremiz.

Sonday-aq infikslerdiń payda bolıwı da usınday sebepke baylanıslı kelip shıqqan. Máselen, usında almasınıń sepleniwindegi n fonemasınıń payda bolıwı da ashıq buwınǵa baylanıslı kelip shıqqan.

1 Даўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң сеслик дүзилиси. Нөкис. Билим, 99-бет

42