MD hám PQJ / Góruǵlı dastanınıń fonetika-morfologiyalıq ózgeshelikleri

Áwezjan ǵıyrattı saǵan tapsırdım,Er jigit maydandı kórse saylansın. Ilaya dushpannıń halı baylansın.

«Góruǵlı» dástanınıń tilinde dawıslı sesler únlesligi erin hám tańlay

únlesligi túrinde ushırasadı. Házirgi qaraqalpaq tilindegidey sózdiń dáslepki buwınlarında til artı dawıslıları jumsalsa, sońǵı buwınlarında til artı dawıslılar qollanǵan. Al sózdiń dáslepki buwınlarında da jińishke dawıslı til aldı, til ortası dawıslıları kelse,keyingi buwınlarda da jińishke dawıslı sesler jumsalǵan. Házirgi qaraqalpaq tilinde erinlik dawıslılar tiykarınan sózdiń birinshi buwınında jumsalıp, sóylew barısında ekinshi buwında aytılǵanı menen saqlanıp jazılmaydı.

Men bir sóz aytayın endi sizlerge,

Munda keliń qurbashılar, jálladlar.

Bul ne hádis, ne bolǵandı yaranlar.

12

Jipek belde shashaqlar.

Hámme pirler medet berer kún endi.

“Ǵ” únli dawıssız foneması dástan tilinde házirgi qaraqalpaq tilindegi

«w» «y» sonorı jumsalatuǵın orınlarda hám sózdiń sońında jiyi qollanılǵan. Jol boyında Shámbil elin soraǵlap,

Bul pıǵlıń turǵanda shıǵarsań elden,

Aǵzında qaladı anıń gápleri.

Házirgi qaraqalpaq tilinde “ul” sóziniń qurılısında eliziyaǵa ushıraǵan

“ǵ” únli dawıssız foneması dástan tilinde saqlanıp jazılǵan.

13

Góruǵlı beg bizdi derler,

Jılasar maydanda sherler

«K» «q» únsiz dawıssızlarınıń qollanılıwında házirgi tilimizden

ózgeshelik joq, sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan. Házirgi qaraqalpaq tilinde k, q únsiz dawıssız sesine tamamlanǵan atlıq sózlerge tartım jalǵawları jalǵanǵanda k-g sesine, q - ǵ sesine ózgeredi.

Lekin, dástan tilinde bunday kombinatorlıq ózgerisler ushıramaydı. “G”

foneması sózdiń barlıq orınlarında jumsalǵan.

Gár páste piyrim, on eki imam,

Dawısı shıńsa basıp qoyıń.

Kókiregime nıńtap-nıńtap,

Sáyri etip gulni terdim,

Ne gúl túydi, ne gulzarı.

«X» únsiz dawıssızı sózdiń basında hám ortasında jumsalǵan.Jolıńızǵa qurban bolsın bul janım,

Xosh kelipsiz, biziń mánzil mákanǵa.Bir kórmekke kelip edim uzaqtan, Jáne qaytıp kóriskenshe xosh endi

Dástan tilinde «x» foneması ornına “h” foneması qollanılǵan.Áwezxannıń

14

«Z» únli dawıssız foneması arab-parsı tillerinen kirgen sózlerde sózdiń basında, túpkilikli sózlerde, sózdiń ortasında hám aqırında jumsalǵan:

Zarım bardur, joqdur zorım, Góruǵlı deydiler meniń ózimdi. Perzent ushın sarǵaytarman júzimdi,Awez ushın zer kekilin órip tur.

Áhmed sardar dayım qızım kórip tur, Mollalar oqıǵan ziyriw zábárine, Zerli kekildi on ekiden órermiz, Baǵ aralap taza gúldi terermiz.

«J» únsiz dawıssız foneması sózdiń basında hám ortasında jumsalǵan. Dástan tilinde “j” foneması ornına “y” sonorı qollanılǵanın kóremiz:

Dushpanlardıń yurek bawrın teskendey,

Júregimde kópdur álemi,

Áwezxan der bul is allanıń isi, Jalǵızban janımda joqdur hesh kisi, Jalǵız ózi kózin jaslap,

Jóney berdi, bala Áwez.

“S” hám “sh” únsiz dawıssız sesleri házirgi qaraqalpaq tilindegidey sózdiń barlıq poziciyalarında jumsaladı. Ózgesheligi házirgi tilimizdegi “s” únsizi qollanılatuǵın orınlarda “sh” dawıssızınıń qollanılǵanlıǵın kóremiz.

Tuyǵınım tushti tarıńa,

Ráhim áylegil halıma.

Sırım aytpay hesh kisige,

Tushti bádbaqtıń dástige,

15

Ázeldedur bilseń bul ish, Táǵdirdendur hárne kelmish.

Hesh adam joq jerde suwday tashadı,

Hár kórgende kózdiń jasın shashadı.

Kimiydar Dáwlet jan bilán,

Úsh júz altmısh baqshı jursin. Ushtap qızdıń jawanını, Sańa kánizdek áylermen.

“L” sonorı arab-parsı tillerinen kirgen sózlerde sózdiń basında, túpkilikli túrkiy sózlerinde sózdiń ortasında hám aqırında jumsalǵan.

Lashınǵa aldırıń órdeki-ǵazdı,

Qunqarshadan esitińler bul sózdi,

Áwez jansız bolıp kelgen ekendur,Kel jálladlar bala Áwezdi óltiriń,

Áwezxandı tillá darǵa tartıńlar, Darlar kórsin búgin endi tamasha,

“N” sonorı túpkilikli túrkiy sózlerinde de sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan:

Áwezxan der men qılarman zar-zar, Ne qılsa qúdiretli haqtan ıńtıyar, Aman bolǵıl jáne qaytıp kórgenshe,Sizlerge qosılmaq bizge g6mandı, Nesip bolsa bir kórerseń aǵańdı, Segiz kúnnen keyin dardıń astında.

“W” sonorı sózdiń barlıq orınlarında jumsalǵan:Áy kárwanlar esitińiz bul zarım,

Áwez endi meniń belde mádarım,

16

Dástan tilinde “w” sonorı ornına “ǵ” dawıssızı da jumsalǵan:Bir jádigóy aǵzı tilin baǵlayın.

“D” únli dawıssızı sózdiń basında hám ortasında jumsalǵanDawısıńnan meniń kewlim buzıldı,

Oylasam bul dúnya bárshesi panı,

Allanıń mulkidur adamnıń janı,

Murat maqsetiga jetá bilmediń,

Daǵ ústinde duwshar boldıń besh jigit.

“Ń” sonor dawıssızı sózdiń ortasında hám aqırında jumsalǵan:Suyikli periyzatını,

Sańa kasadar áylermen,

Ulkelerińnen dash qaldı,

Kózińnen aqtı yash qaldı,

Qolımdı baǵlap nar beline tańdılar,

Jaraqsız armanlı óldi degeyseń,

“R” sonor dawıssız sesi arab-parsı tillerinen kirgen sózlerdiń

basında, al túrkiy sózlerdiń ortasında jumsaladı Arap Rayxan shad boldı,

Xosh waqıt qorram ushlarda,

Tuyǵınım tushti torıńa,

Áwezjanım mehribandı, Júregim-baǵrım paradı,

Únsiz dawıssız “t” sesi házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı barlıq poziciyalarda jumsaladı:

Tuydırmay jolımdı tostılar

Eltip túyege astılar,

Temir sawıt tuw balǵası,

Maydanda ǵıyratı kerek,

17

Jigittiń bolsa zúriyatı,

Tayın tursa bedew atı.

Únsiz kómekey dawıssız “h” sesi sózdiń basında, ortasında, ásirese, mánili sózlerdiń quramında sózdiń aqırǵı poziciyasında qollanılǵan:

Háwes ettiń qızılbasqa urıstı, Ele hám ármanıń barma jigitler,Eldiń ishinde joq ráháti,

Hám sawatı xatı kerek,

Seslik qubılıslar hám nızamlılıqlar

Qaraqalpaq dástanlarınıń biri «Góruǵlı» dástanınıń tilinde dawıssız sesler tarawında ayırım fonetikalıq qubılıslarda ushırasadı. Sózdiń qurılısındaǵı bir dawıssız sestiń túsirilip qaldırılıwı eliziya delinedi:

Bul jaǵday «Góruǵlı» dástanında da ushırasadı:Kelalmas janına quwlar,

Jigitler sánesiz sazıń kerekmes,

Tánde turǵan shiyrin jan,

Ońı soldan bir azamat barmeken.

Góruǵlını izlep tabalmadı,

Jeti jıl soń burın sormasın bizdi,

Tózbe ayralıq záhrine, Ketermen

Áwezdiń sháhrine, Kóz jumıp

ǵamnıń báhrine.

Yaqshılardan juralmadım jahana.

18

Sózdiń qurlısındaǵı bir buwınnıń túsip qalıwı gaplologiya delinedi bul

seslik qubılıs dástan tilinde az bolsa da ushırasadı Qırqı jigit maǵan ǵash boldı

Ǵardash sózi gaplologiya qubılısına ushıraǵan Pániy dúnyanı más kezám (gezemen)

Dawıslı sesten baslanǵan seslerdiń aldına dawıssız seslerdiń qosılıp

jazılıwı yaǵnıy proteza qubılısına da dástan tilinen az bolsa da mısallar keltiriwge boladı:

Iráhmińiz kelmes kózde jasıma

Írazıdurman tawıp bergil yarımdı,

Hesapsız láshkerdi kórip...

Hónerińdi kórset dedi

Epenteza. Inlaut poziciyaǵa dawıssız seslerdiń qosılıw jaǵdayları

«Góruǵlı» dástanınıń tilinde jiyi ushırasadı

Nágáhanda uǵlım boldıgun akar. Táǵlim alıl Aǵa Yunis sózinen,Ne sebepten aza tutıp yıǵladım.

«Góruǵlı» dástanı tilinde substanciya qubılısı yaǵnıy sonor

dawıssız seslerdiń orın almasıp keliw jaǵdayları ushırasadı

Bendesine qádir iyem mehirman,

Sóytip baqqısh janım munı.

Solay etip biz bul pitkeriw-qánigelik jumısımızdıń birinshi babında

«Góruǵlı» dástanınıń tilinde ushırasatuǵın fonetikalıq

ózgesheliklerdi analizledik.

Joqarıda aytıp ótkenimizdey «Góruǵlı» dástanınıń tili fonetikalıq jaqtan

házirgi qaraqalpaq tiline jaqın bolıwı menen birge, bir qatar ózgesheliklergede iye.

19

Bunda ádebiy tilimizde qollanılatuǵın ayırım seslerdiń ornına basqa seslerdiń almasıp qollanıw jaǵdayların kórip óttik.

Dawıslı sesler hám olardıń ózgeshelikleri, dawıssız sesler sáykesligi, onda ushırasatuǵın seslik qubılıslar hám nızamlıqlarǵa toqtap, mısallar menen dálillewge háreket ettik. «Góruǵlı» dástanınıń tilinde ushırasatuǵın joqarıda kórsetilgen ayırmashılıqlar Orta Aziyalıq Túrkiy ádebiy tildiń tásirinde júzege kelgen qubılıs bolıp, qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń tariyxın, tariyxıy fonetikanı

úyreniwde, izertlewde bahalı maǵluwmat beredi.

Juwmaqlastırıp aytqanda, «Góruǵlı» dástanınıń tilin fonetikalıq jaqtan

úyreniw tiykarında tómendegidey juwmaq jasamaqshımız:

«Góruǵlı» dástanınıń tilinde toǵız dawıslı fonema, jigirma úsh dawıssız fonema jumsalǵan. Házirgi qaraqalpaq tilinde «v, c, ch» dawıssızları dástan tilinde ushıraspaydı

Dawıslı hám dawıssız fonemalar tiykarınan sáykes keliw menen birge olardıń poziciyalıq hám kombinatorlıq qollanılıwında bir qansha ózgeshelikler ushırasadı.

20

II BAP. «GÓRUǴLÍ» DÁSTANÍNÍŃ MORFOLOGIYALÍQ

ÓZGESHELIKLERI

Biz «Góruǵlı» dástanınıń morfologiyalıq qurılısın izertlewde til biliminde qáliplesken dástúrlerdi basshılıqqa aldıq.

«Góruǵlı» dástanınıń tiliniń morfologiyalıq qurılısı tiykarınan házirgi qaraqalpaq tiline sáykes keledi. Sonıń menen birge onıń tilinde Orta Aziyalıq Túrkiy ádebiy tildiń tásirinde ayırım ózgeshelikler de ushırasatuǵınlıǵın kóremiz. Dástan tiliniń morfologiyası házirgi qaraqalpaq tiline sáykes keliwi menen birge ózine tán bolǵan tillik belgilerge iye.

Atlıq

Dástanda atlıqtıń san kategoriyası, tartım kategoriyası, seplik kategoriyası, betlik kategoriyalarına tiyisli qosımtalar jumsalǵan.

«Góruǵlı» dástanınıń tilinde ózine tán bolǵan ayırıńsha leksikasemantikalıq hám grammatikalıq belgilerine iye atlıq sóz shaqabı sózlik quramı hám formaları boyınsha kópshilik jaǵdayda házirgi ádebiy tilge sáykes bolıp keledi. Sonıń menen birge olardıń qollanılıwında geypara ózgesheliklerde ushırasadı. Bunday ózgeshelikler kóbinese ayırım atlıq jasawshı affikslerdiń qollanılıwında eski seplik formalarında hám predikativlik affikslerdiń qollanılıwında kórinedi.

Atlıqtıń san kategoriyası

«Góruǵlı» dástanında atlıqtıń birlik mánisin bildiretuǵın arnawlı morfologiyalıq qosımtalar joq, birlik máni tábir atlıq arqalı ańlatılǵan:

21