MD hám PQJ / Mekteplerde almasıq sóz shaqabın oqıtıw usılları

Oyın tamamlanǵannan soń oqıwshılar menen bes minut dawamında «Óz

úyim» degen temada qısqa tekst jazamız. Tekstte almasıq sózlerdi qollanıp, anıq hám ıqshamlı etip dúziw kerekligin hám eń kóp almasıq sózdi keltirip jazǵan oqıwshıǵa gúl beriletuǵınlıǵın oqıwshılarǵa túsindirip alaman. Tekst jazıp bolǵannan soń ishinen almasıq sózdi sanatamız hám utqan oqıwshını anıqlayman.

300- shınıǵıw.

Shınıǵıwdı oqıwshılardıń sabaqqa onsha qatnaspay otırǵanların birme-bir taxtaǵa shıǵarıp jazdırıp hám tallaw ótkizemen. Mısalı: Ishine motor ornatılǵan kemeniń artına bir adam dizerlep otır, ol ara-tura otırǵan ornınan ushıp turıp tumtusına kóz saladı.

1.Sóz shaqabı: almasıq

2.Qaysı túri: betlik, kimı

3.Gáptegi xızmeti: baslawısh.

4.Usı taqılette oqıwshılardıń sabaqtı ózlestiriw dárejesine, qatnasıwına qarap olardı bahalayman hám bahaları menen tanıstıraman. (3 minut).

5.Úyge tapsırma beriw. (5 minut)

301- shınıǵıw. Oqıwshılardı shınıǵıwdıń shárti menen tanıstırıp mısallar arqalı kórsetip sabaqtı juwmaqlayman.

II.Bap. Almasıq hám onıń túrlerin oqıtıw usılları.

Almasıq sóz shaqabı hám olardıń túrleri haqqında tiykarınan orta mekteplerdiń II klass baǵdarlamasında berilgen hám onı sabaqlıqta kóriwimizge boladı. Biz til biliminiń tarawları bolǵan fonetika, morfoloiya, leksikologiya, sintaksisti ótkenimizde, ondaǵı berilgen hár bir temadaǵı detallardı (qaǵıydalar, mısallar h.t.b.) itibardan shette qaldırmay subektiv jantasıp úyrenip shıǵıwımız zárúr hám onı oqıwshılardıń sanasına qanday metodlar hám usıllar menen sińdiriwimiz kerekligin (oqıwshılardıń jas ózgesheligi álbette itibarǵa alınıwı shárt) oylawımız kerek.

11

Almasıq sóz shaqabın hám olardıń túrlerin oqıtıwda tiykarınan túsindiriw, gúrrińlesiw, induktiv (mısallardan qaǵıydaǵa ótiw) metodı, interaktiv metodlardan aqılıy hújim, klaster, dóńgelek stol oyın formasındaǵı sabaqlardı shólkemlestiriwde, sonday-aq jańa temanı túsindiriwde sxema, keste hám kespe qaǵazalardan paydalanǵan halda ótsek maqsetke muwapıq boladı. Almasıqlardıń túrlerin oqıwshılarǵa túsindiriwde atlıq, kelbetlik, sanlıq, ráwish sózlerdiń ornına almasıp qollanılıp kelgen sózlerdiń sepleniwin, betleniwin mısallar arqalı kestelerge túsirgen halda túsindirsek, birinshiden sapalı bilim bergen bolamız, ekinshiden oqıwshılardıń itibarın qaratıp (kórgizbe quralǵa) sabaqqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttırǵan bolamız. Sol sebepli almasıqlar hám olardıń túrlerin oqıwshılarǵa sanalı túrde bilim hám kónlikpeni payda etiwde óziniń teoriyalıq bilim hám pedagogikalıq, metodikalıq sheberligin iske salıp, bar imkaniyatlarınan paydalanǵan halda jetkeriwge muǵallim waqıttan únemli paydalanıw kerek.

Qaraqalpaq tili muǵallimi oqıwshılarǵa almasıqlar haqqında ótkende

onıń basqa sóz shaqabınan ayırmashılıǵın, óz aldına belgili sorawǵa juwap bermey, qaysı sóz shaqabınıń ornına almassa, sol sóz shaqabınıń sorawına juwap beretuǵınlıǵı menen basqa sóz shaqaplarınan ajıralıp turatuǵının mısallar arqalı túsindirip ótiwi kerek. Msıalı: Oqıwshılar mektepke keldi. Bul gáptegi oqıwshılar (atlıq), mektepke (atlıq), keldi (feyil), eger de bul gápti «Olar mektepke keldi» dep qayta dúzsek, onda «olar» sózi «oqıwshılar» sózine almasıp, kimlerı sorawına juwap berip, atlıq sózdiń ornına almasqan.

Almasıqlar tek atlıq sózdiń ornına almasıp qoymastan, kelbetlik, sanlıq sózlerdiń, sonday-aq ráwish sóz shaqabınıń ornına da almasıp, solardıń sorawına juwap beretuǵınlıǵın aytıp ótse hám mısallar arqalı oqıwshılar menen birgelikte talqılasa jwdá jaqsı boladı. Mısalı: Siziń klasta on eki qız bolsa, biziń klasta da sonsha qız bar.

12

Bul gápte «on segiz» sanlıq sózdiń ornına «sonsha» almasıq sózi kelip, sol sanlıqtıń sorawına juwap berip turǵanlıǵın aytıp ótsek boladı. Sonday-aq, almasıq sóz shaqabı da basqa sóz shaqaplarınıń ornına almasıp keliw ózgesheligine qaray birneshe bólimlerge bólinetuǵınlıǵın aytıp ótip, sxema túrindegi kórsetpe quraldan paydalansaq boladı.

Ádette, betlik almasıqların ótkende olardıń kóbinese atlıq sóz shaqabınıń ornına almasıp qollanılatuǵınlıǵın mısallar arqalı túsindirip beremen hám betlik almasıqların ańlatatuǵın sózlerdi: men, sen, ol, bizler, sizler aytıp ótemen.

Betlik almasıǵı úsh bette, birlik hám kóplik sanlarda qollanılatuǵın kórgizbe qural (keste) arqalı túsindirip ótemen. Mısalı: Men teatrǵa bardım. Bizler awılda jasaymız. Olar qosıq ayttı.

Gápte almasıqlardıń qollanılıwınıń abzallıǵı sonda, gáptegi atlıq sózdi qaytaqayta tákirarlap stillik qátelerge jol qoymaw bolsa, ekinshiden gáptiń mazmunına tásir jasaytuǵınlıǵın aytıp ótemen.

Salıstırıń: Azamat altınshı klasta oqıydı. Azamat úlgili oqıwshı. Azamat sabaqlarǵa aktiv qatnasadı. Bul berilgen kishkene tekstte atlıq sóz «Azamat» hár bir gápte tákirarlanıp stillik jaqtan mazmunın buzıp turǵanlıǵın aytıp ótip, betlik almasıǵı menen qollanǵan tekstti keltirip ótemen.

Azamat altınshı klasta oqıydı. Ol úlgili oqıwshı. Onıń tártibi jaqsı. Usınday abzallıqların túsindirip ótip hár bir temaǵa baylanıslı sorawlar berip, ótilgen tema boyınsha sabaqtı bekkemleymen. Bekkemlew barısında gúrrińlesiw metodınan paydalanamız.

Betlik almasıǵın oqıtıw usılları.

Sabaqtıń teması: Betlik almasıǵı.

1. Sabaqtıń maqseti: Betlik almasıǵınıń mánilik ózgesheliklerin, sepleniwin, gápte qollanılıwın túsindiriw;

13

2. Sabaqtıń tárbiyalıq maqseti: SabaKta paydalanılǵan mısallar arqalı oqıwshılardı adamgershilikke, Watandı súyiwge tárbiyalaw;

3. Rawajlandırıwshılıq: Almasıq sózlerdi túsindiriw arqalı sózlik baylıqtı rawajlandırıw, sózlerdi baylanıstırıwǵa úyretiw;

Paydalanılatuǵın qurallar:

1.Sabaqlıq

2.Metodikalıq qollanba:B.Qutlımuratov, T.Kenjebaeva. Qaraqalpaq tili morfologiyasın oqıtıw usılları. Nókis, 1996.

3.Kórgizbeli qurallar, kespe qaǵazlar, slaydlar.

Sabaqtıń barısı: Jańa bilim beriw sabaǵı.

Sabaqtı ótken tema menen baylanıstırıw ushın soraw-juwap usılı qollanıladı.

1.Almasıq degenimiz neı

2.Qanday sorawlarǵa juwap berediı

3.Qaysı sóz shaqabınıń ornına almasıp qollanıladıı

Berilgen sorawlarǵa juwaplar mısallar arqalı túsindiriledi. Shınıǵıwlar oqıwshılar menen birge talqılanadı.

Taza tema: Betlik almasıǵı.

Taxtaǵa betlik almasıqları: men, sen, ol, bizler, sizler, olar sózleri jazılıp gúrriń metodı arqalı túsindiriledi. Betlik almasıǵı san jaǵınan az bolǵanı menen, tilimizde jiyi qollanılatuǵın sóz shaqabı.

Taxtaǵa mına kesteni ildiremiz.

1.Men, bizler-birinshi bet sóylewshini bildiredi.

2.Sen, siz, sizler-2-bet tıńlawshını bildiredi.

3.Ol, olar -3-bet sóylewshi menen tıńlawshıdan basqanı bildiredi. Mısalı: Men 6-klasta oqıyman. Sen qaysı kóshede turasańı Ol Ulgili oKıYashı. Bizler mekteptiń átirapına terekler ektik. Sizler oǵan suw quyıp turıńlar. Olar bizlerge járdem berdi.

14

Induktiv metod arqalı mısallardaǵı almasıqlar anıqlanadı hám pikirdiń neshinshi betke tiyisli ekenligi oqıwshılar menen birge talqılanadı. Bunnan keyin betlik almasıǵınıń anıqlaması aytıladı. Gápte sóylewshi, tıńlawshı hám basqa adamnıń ornına qollanılatuǵın almasıqlar betlik almasıqları delinedi. Betlik almasıǵı úsh bette, birlik hám kóplik sanlarda qollanıladı.

Sabaqtı bekkemlew ushın mısallar berilip, gáptegi sózlerdi almasıqlar menen almastırıp qollanıw tapsırıladı.

Betlik almasıǵın dáslep oqıtqanımızda kórgizbe quralǵa mısallar jazıp kelemiz. Betlik almasıǵına men, sen, ol, biz siz sózleri kiredi. Betlik almasıǵı úsh bette birlik, kóplik sanlarda qollanıladı.

1.Sen tek tabanıń menen, Jer basıp júrseń ol, Pútkil denesi menen

Bul jerge berilgen ol. (I.Yu)

2.Men dem alısta anama járdemlestim.

3.Siz benen biz mákán qılǵan,

Bul topıraqta bári de bar.

Egin ekseń órre turǵan,

Shóplerinde dári de bar.

Bul mısallardaǵı sen almasıǵı tıńlawshı adamdı bildirip, 2-bette qollanılıp kelgen. Keyingi gáptegi men almasıǵı sóylewshi adamdı bildirip, 1-bette qollanılǵan. Biz almasıǵı da 1-bette, kóplik sanda qollanılǵan. Siz almasıǵı 2- bette, kóplik sanda tıńlawshı adamdı bildirip kelgen.

15

Betlik almasıqları seplik qosımtaları menen túrlenedi. Olarǵa kóplik -lar/- ler qosımtaları jalǵanadı. Betlik almasiqları tartımlanǵanda -nıki/-niki, -dıki/-diki qosımtaların qabıl etedi.

Betlik almasıǵınıń sepleniwi

tartımlanıwındaǵı ózgesheliklerdi túsindiremiz.

16

Bull kestede qara hárip penen jazılǵan sózlerge seplik qosımtalarınıń jalǵanıwı menen ózgeris kirgen. Iyelik sepligindegi túbirdegi (men, sen) n,l háribi (ol) túsirilip jazılǵan. Al, barıs sepligindegi betlik almasıqlarınıń tek dáslepki háribi ǵana saqlanıp jazılǵan. Tabıs sepligindegi I-II bette túbirden n, al III-bette l háribi túsip qalıp jazılǵan. III-bettegi shıǵıs, orın sepliginde túbirdegi l háribi n háribine ózgerip qollanılǵan. Sonday-aq, betlik almasıǵınıń tartımlanıwında bolatuǵın ózgerislerdi túsindirip ótemiz.

Betlik almasıqlarına –nıki/-niki, kóplik túrinde –diki tartım qosımtaları jalǵanadı. Bul qosımtalar men, sen, ol almasıqlarına jalǵanǵanda sóz túbirindegi n,l háripleri túsip qaladı. Mısalı: Kitap meniki, qálem senniki, dápter óniki.

Kóplik túrinde: Atız bizlerdiki, traktor sizlerdiki, mashina olardiki.

Eger de –niki qosımtası biz, siz betlik almasıqlarına jalǵansa, qosımtanıń birinshi háribi túsirilip aytıladı hám jazıladı. Mısalı: biziki, siziki. Kitap biziki, sumka siziki. –nıki/-niki qosımtaları jalǵanǵan betlik almasıqları menshiklilik máni ańlatadı. Mısalı: Menikin sen alaǵoy. Oniki ele taza eken. Salınıp atırǵan jay bizlerdiki.

Betlik almasıqlarına –lar/-ler kóplik qosımtaları jalǵanadı. Kóplik qosımtası ol almasıǵına jalǵanǵanda túbirdegi l sesi túsip qaladı.

Temanı bekkemlew ushın oqıwshılarǵa mısallar berip, ondaǵı betlik almasıǵınıń qaysı bete, sanda, seplikte turǵanlıǵın anıqlatamız.

Awıl! Awıl! Bári bir sen

Jaqınsań jan júregime

Súymegende seni ábden,

Bunday sózler keledi me!

Seni degen waqlarımda,

Saǵınıshıń molaytadı.

Bilimsizlew jaqlarıńdı,

17

Men aytpasam, kim aytadıı (I.Yusupov).

Bunnan keyin oqıwshılardı toparlarǵa bólip tapsırmalar beremiz. 1-

toparǵa:

1.Sáwle 6-klasta oqıydı. Gápti almasıq sózlerdi qollanıp dawam etiń.

2.Maǵan, bizge, onnan betlik almasıqlarına gáp qurań.

3.Kóp noqattıń ornına tiyisli betlik almasıqların qoyıń.

….muǵallim sayaxatqa apardı. ……kóp nárselerdi bilip aldım.

2-toparǵa:

1.Erpolattıń eki úkesi bar. Gápti almasıq sózlerdi qollanıp dawam ettiriń.

2.Seni, meniń, oǵan betlik almasıqlarına gáp qurań.

3.Kóp noqattıń ornına tiyisli almasıqlardı qoyıń.

……..klasımızda 25 oqıwshı bar. ……kópshiligi er balalar.

Sonday-aq, betlik almasıqları boyınsha bekkemlew jumısları júrgizilgende tómendegidey jumıs túrlerin isletsek boladı:

1.Gáp ishinen betlik almasıqların tawıp, onıń neshinshi bete kelgenligin tallap, sorawların qoyıw;

2.Mısallardan betlik almasıǵın tawıp, qaysı seplikte turǵanlıǵın anıqlaw;

3.Betlik almasıǵınıń qaysı sózdiń ornına qollanǵanlıǵın aytıp beriw;

4.Tartımlanıw ózgesheligine mısallar keltiriw;

5.Betlik almasıǵınıń sepleniwdegi ózgesheliklerin atlıqlar menen salıstırıp túsindiriw.

Ózlik almasıǵın oqıtıwda temanı túsindiriw metodınan baslaymız. Zatlardı hám basqa da nárselerdi anıqlap tastıyıqlap kórsetetuǵın óz sózine ózlik almasıǵı delinedi. Olar ataw formasında qollanılǵanda kóbinese tartımlanǵan atlıqlardıń aldında keletuǵunlıǵın hám sol sózdiń anıqlawshısı xızmetin atqaratuǵınlıǵın aytıp mısallar keltiremiz. Mısalı: Biz onı óz qollarımız benen quramız. Dáwletbaydıń bul isin óz kózi menen kórdi.

18

Sonday-aq ózlik almasıǵınıń sepleniw úlgisin keste arqalı túsindirip ótemiz. Temaǵa baylanıslı shınıǵıwlar isletip neshinshi bette, qaysı sanda hám qaysi

seplikte kelgenligin oqıwshılar menen birlikte isletemiz.

Ózlik almasıǵın ótkende óz betinshe jumıs júrgiziw, kespe sxemalardan paydalanıw zárúr. Taxtaǵa mısallar jazıp, olardıń sepleniwine úlgisin sxemada kórsetip túsindiremiz. Ózlik almasıǵı bir ǵana sóz arqalı jasaladı. Ol “óz” sózi ózlik almasıǵı mánisi jaǵınan adamnıń ózine tán bolǵan nárseni bildiredi. Ózlik almasıǵı túbir mánide qollana bermey, kóplik, tartım, seplik qosımtaları menen úsh bette túrlenedi, seplenedi. Mısalı:

1. Dostıma barlıǵın ózim túsindirdim.

2.Ózi qızıqshıl adam, Oylap júrer tek ǵana: Dúnya degen toy-bayram,

Qızıqtan turar dep ǵana (I.Yu).

3.Tutıń taqsır, mına qaqpash balıqtı, Óz qolıńız benen salıń gúzege (I.Yu).

Bul jerde 1-mısaldaǵı ózim almasıǵı 1-bette, ataw sepliginde; 2- mısaldaǵı ózi sózi 3-bette, ataw sepliginde; 3-mısalda ataw formasında qollanılıp, tartımlanǵan atlıqtıń aldında kelip, anıqlawısh xızmetin atqarıp kelgen.

19