MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde dawıslı hám dawıssız fonemalardıń máni ayırıwshı belgileri

sonor dawissizlar menen dawislilardiń arasinda kelgende juwisinqi bolip aytiliwi múmkin. Misali: júkli, órkesh, erkin t.b. Biraq k fonemasiniń juwisinqi bolip aytiliwi sózlerdiń mánisin ózgertpeydi. Sebebi, jabisinqi k fonemasiniń qaraqalpaq tilinde juwisinqi jubaylasi joq.

Sózdińaqiri únsiz k sesine pitse oǵan dawislidan baslanǵan qosimta k sesi g sesine aylanadi. Misali: etik-etigi, erik-erigi, esik-esigi.

Til arti g fonemasi.

G fonemasiniń tiykarǵi máni ayiriwshi belgileri til arti, únli, jabisinqi,awizlıq bolip keliwi oniń fonologiyalıq belgileri bolip esaplanadi. Usi belgileri arqali qaraqalpaq tilinde basqa dawissiz fonemalarǵa fonema retinde únsiz k fonemasina, til aldi t fonemasina, murinlıq m fonemasina, juwisinqi j fonemasina hám basqa da dawissizlarǵa usinday belgileri arqali qarama-qarsi qoyiladi hám solay etip jubaylasadi. Misali: g-k, kúl-gúl, g-m, gáp-máp, g-t, gúr-túr, gáp-táp, g-s, gál-sál t.b. Mine, usinday belgileri arqali g fonemasi máni ayiriwǵa qatnasadi hám basqa da fonemalardan ajiralip turadi. G-k fonemalari tek bir belgisi arqali ǵana ajiralip turadi. G-únli, k-únsiz fonemalar. Al, olardiń qalǵan belgileri birdey: ekewide til arti, ekewide jabisinqi, ekewide awizlıq fonemalar. G-k fonemalari bir oppoziciyali fonemalar qatarina kiredi. G-t fonemalari da bir oppoziciyali fonemalar. Sebebi, olar bir belgisi arqali bir-birinen ajiralip turadi, hám fonema retinde qarama-qarsi qoyiladi. G-til arti fonemasi, al t- til aldi fonemasi. G hám t fonemalariniń qalǵan belgileri birdey: ekewide jabisinqi, ekewide únli, ekewide awizlıq fonemalar. G-m fonemalari úsh belgisi arqali bir-birinen ajiralip turadi hám fonema retinde qaramaqarsi qoyiladi. G-til arti, únli, awizlıq fonema, al m-erinlik, sonor, murinlıq fonema. Biraq ekewide jabisinqi fonemalar. Usi bir belgisi arqali olar bir-birine jaqin fonemalar. G-s fonemalari úsh belgisi menen bir-birinen ajiralip turadi hám usi úsh belgisi

arqali olar bir-birine fonema spatinda qarama-qarsi qoyiladi. G-til arti, jabisinqi

únli fonema, al s-til aldi, juwisinqi únsiz fonema. Biraq ekewide awizlıq fonemalar. Mine, usinday belgileri arqali g fonemasi basqa fonemalardan ajiralip turadi.

Usinday máni ayiriwshi belgileri menen bir qatarda máni ayirmaytuǵun belgileri de bar. G fonemasiniń jińishke hám erinlik bolip aytiliwi oniń tiykarǵi emes belgileri bolip esaplanadi. Misali: ǵap, giyne, gúl, gúli. Bunday g fonemasiniń hár túrli renklerde aytiliwi fonologiuyalıq jaqtan áhmiyetli emes. Al g fonemasi juwan buwinlarda tek rus tilinen hám rus tili arqali basqa tillerden kirgen sózlerde ǵana ushirasadi. Misali: vagon, cigan, gazeta t.b.

G fonemasi eki dawisliniń arasinda kelgende juwisinqi renklerinde aytiladi. Misali: júgir, tigis, tógin, shigin hám t.b. Sózdiń ortasinda ayirim únli yamasa sonor dawissizlar menen dawislilardiń arasinda kelgende de juwisinqi bolip aytiliwi múmkin. Misali: júrgen, dúzgi, gúzgi t.b. G fonemasiniń bunday juwisinqi bolip aytiliwi sózlerdiń mánisin ózgertpeydi. Sebebi, g fonemasiniń qaraqalpaq tilinde juwisinqi jubaylasi joq. Bul fonemaniń jabisinqi hám juwisinqi bolip aytilǵan sesleri bir-birine fonema retinde qarama-qarsi qoyiladi.

G sesi sózdiń basinda, ortasinda ushirasa beredi. Misali: gez, gúrek, tegin, shigin t.b. Al sózdiń aqirinda tek rus tilinen kirgen sózlerde ǵana ushirasadi. Misali: miting, lozing, geolog t.b.

Kishkene tillik q fonemasi.

K sesi fonema retinde qaraqalpaq tilinde basqa dawissizlarǵa máni ayiriwshi belgileri arqali tómendegishe qarama-qarsi qoyiladi. Q fonemasiniń kishkene tillik, jabisinqi, únsiz, awizlıq bolip keliwi oniń tiykarǵi máni ayiriwshi yamasa fonologiyalıq belgileri boladi. Sebebi, ol fonema retinde basqa da dawissiz fonemalarǵa fonema retinde qarama-qarsi qoyiladi.

Q fonemasiniń joqaridaǵiday tiykarǵi máni ayiriwshi belgileri menen qarat máni ayirmaytuǵun, fonologiyalıq jaqtan áhmiyetli emes belgileri de bar. Q fonemasiniń juwan hám erinlik bolip aytiliwi oniń tiykarǵi emes belgileri bolip esaplanadi. Misali: qas, qos, qul, qıs t.b. Al jińishke buwinlarda tek á dawislisiniń aldinda ǵana keledi. Qádem, qádir, qásiyet.

Q sesi sózdiń basinda, ortasinda hám aqirinda kele beredi. Misali: qala, saqla, aqil, sasqlıq, xalq,aq, haq t.b. Kópshilik jaǵdaylarda sózdiń ortasinda kelgende q sesi juwisinqi x siyaqli bolip aytiladi. Misali: eki dawisliniń araliǵinda kelgende /saxla, oxuw, soxir/, dawislilar menen sonorlardiń araliǵinda kelgende / jahla, ohlaw, ihlas t.b./ dawisli sesler menen juwisinqi dawissizlar araliǵinda kelgende /saxshi, saxla t.b. / juwisinqi x sesi siyaqli bolip aytiladi. Biraq jaziwdaq sesi jaziladi.

Túbir sózdiń keyni q sesine pitse, oǵan dawislidan baslanǵan qosimta q sesi ǵ sesine aylanadi. Misali: qaq-qaǵip, soq-soǵip, aq-aǵip t.b.

Kishkene tillik Ǵ fonemasi.

Ǵfonemasiniń kishkene tillik, únli, juwisinqi, awizlıq belgileri oniń tiykarǵi máni ayiriwshi belgileri bolip esaplanadi. Usi belgileri arqali ol qaraqalpaq tilinde basq adawissiz fonemalarǵa fonema retinde qarama-qarsi qoyiladi hám jubaylasadi. Misali: ǵ-q, ǵaz-qaz, ǵ-t, ǵaq-taq, ǵ-s, ǵaz-saz.

Ǵfonemasi basqa dawissiz fonemalardan usinday máni ayiriwshi belgileri arqali ajiralip turadi. Máselen, ǵ-q fonemalari eki belgisi menen bir-birinen ajiralip turadi hám fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Ǵ-únli, juwisinqi fonema, al q-únsiz, jabisinqi fonema. Al, olardiń qalǵan belgileri birdey: ekewide kishkene tillik, ekewide awizlıq fonemalar. Ǵ-q fonemalari eki oppoziciyali fonemalar qatarina kiredi. Ǵ-t fonemalari úsh belgisi menen birbirinen ajiralip turadi hám usi belgileri arqali máni ayira aladi. Ǵ-kishkene tillik,

únli, juwisinqi fonema, t-til aldi, únsiz, jabisinqi fonema. Biraq ǵ hám t fonemalariniń ekewide awizlıq foenemalar. Ekewinińde bul bir belgisi birdey. Ǵ-s fonemalari eki oppoziciyali fonemalar. Sebebi, olar eki belgisi boyinsha birbirine qarama-qarsi qoyiladi hám ajiralip turadi. Ǵ-únli, kishkene tillik fonema, al s-

únsiz, til aldi fonema. Ǵ-s fonemalariniń qalǵan belgileri birdey: ekewide juwisinqi, ekewide awizlıq fonemalar.

Mine, biz joqarida ǵ fonemasiniń máni ayiriwshi belgilerin kórip óttik. Usinday máni ayiriwshi belgileri arqali basqa da dawissiz fonemalardan ajiralip turadi hám fonema retinde qarama-qarsi qoyiladi.

Ǵsesi hámme waqit juwan dawislilar menen qońsilas keledi. Tek á dawislisi menen Qatar kelip jińishke buwinda keledi. Misali: ǵálle, ǵázep, ǵáziyne.

Ǵsesi sózdiń basinda, ortasinda hám qosimtalarda ushirasadi, al sózdiń

aqirinda ushiraspaydi.

Ǵ fonemasiniń juwan, jińishke, juwan hám erinlik bolip aytiliwi oniń tiykarǵi emes belgileri bolip esaplanadi. Misali: ǵaz, ǵulan, ǵázep. Bunda ǵ fonemasiniń ǵ,

ǵ, ǵ túrinde aytiliwi ǵ fonemasiniń renkler dep ataladi. Kishkene tillik x fonemasi

X sesi fonema retinde qaraqalpaq tilinde basqa dawissizlarǵa máni ayiriwshi belgileri boyinsha tómendegishe qarama-qarsi qoyiladi. X fonemasiniń tiykarǵi máni ayiriwshi belgileri kishkene tillik, únsiz, juwisinqi, awizlıq bolip keliwi oniń fonologiyalıq belgileri bolip esaplanadi. Ol fonema retinde únli z fonemasina, jabisinqi b fonemasina, murinlıq n fonemasina, til aldi j fonemasina qarama-qarsi qoyiladi hám solay etip jubaylasadi. Misali: x-z, xat-zat, x-b, xat-bat, x-n, xan-nan, xan-jan t.b.

X fonemasi basqa fonemalardan máni ayiriwshi belgileriniń birewi yamasa onnan da kóbirek belgileri arqali ajiralip turadi. Máselen, x-z fonemalari eki belgisi menen bir-birinen ajiralip turadi hám fonema retinde qarama-qarsi qoyiladi. X-

únsiz, kishkene tillik fonema, al z-únli, tilaldi fonemasi. Al, olardiń qalǵan belgileri birdey: ekewide juwisinqi fonemalar. Fonologiyada buleki fonemani eki oppoziciyali fonemalar dep ataydi.

x-b fonemalari úsh belgisi menen bir-birinen ajiralip turadi. X-kishken tillik,

únsiz, juwisinqi fonema, al b-erinlik, únli, jabisinqi fonema. Biraq ekewide awizlıq fonemalar. X-b fonemalari kóp oppoziciyali fonemalar qatarina kiredi. X- n fonemalari da kóp oppoziciyali fonemalar qatarina kiredi. X-n fonemalari da kóp oppoziciyali fonemalar. Sebebi, olar tórt belgisi boyinsha da bir-birinen ajiralip turadi hám fonema retinde qarama-qarsi qoyiladi. X-kishkene tillik, únsiz, juwisinqi, awizlıq fonema bolsa, al n-til aldi, sonor, jabisinqi, murinlıq fonema. X-j fonemalari eki belgisi boyinsha bir-birinen ajiralip turadi hám usi belgileri arqali fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. X-únsiz, kishken tillik fonema, al j-únli, til aldi fonema. Al, olardiń qalǵan belgileri birdey: ekewide awizlıq, ekewide juwisinqi fonemalar. X hám j fonemalari eki oppoziciyali fonemalar qatarina kiredi.

X sesi tilimizdegi sózlerde siyrek ushirasadi hámsózdiń basinda hám ortasinda keledi. Misali: xat, xabar, paxta, baxit t.b. Rus tilinen hám rus tili arqali basqa tillerden kirgen sózlerde de ushirasadi. Misali: cex, mexanizm, sovxoz t.b.

Kishkene tillik ń fonemasi.

Ń sesi fonema retinde qaraqalpaq tilinde basqa dawissizlarǵa máni ayiriwshi belgileri boyinsha tómendegishe qarama-qarsi qoyiladi. Ń fonemasiniń tiykarǵi máni ayiriwshi belgileri kishkene tillik, sonor, jabisinqi, murinlıq bolip keliwi oniń fonologiyalıq belgisi bolip esaplanadi. Sebebi, ol fonema retinde únsiz q

fonemasina, juwisinqi s fonemasina, erinlik p fonemasina, awizlıq l fonemasina hám bulardan basqa da dawissizlarǵa usinday belgileri arqali qarama-qarsi qoyiladi hám solay etip jubaylasadi. Misali: ń-q, ań-aq, ń-s, tań-tas, ń-p, teńtep, ń-l, ań-al t.b.

Mine usinday belgileri arqali fonemalar bir-birinen ajiralip turadi. Bulardiń birewleri bir belgisi menen ajiralip tursa, qalǵan belgileri birdey bolip keledi. Misali: ń-q fonemalari eki belgisi menen bir-birinen ajiralip turadi hám fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Ń-sonor, murinlıq fonema, al q-únsiz awizlıq fonema. Olardiń qalǵan belgileri birdey. Ń hán q fonemalari eki oppoziciyali fonemalar qatarina kiredi. Ń-s fonemalari kóp oppoziciyali fonemalar. Sebebi, olar tórt belgisi menen de bir-birinen ajiralip turadi hám fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Ń-kishkene tillik, sonor, jabisinqi, murinlıq fonema, al s-til aldi, únsiz, juwisinqi, awizlıq fonema. Ń-p fonemalari da kóp oppoziciyali fonemalar. Sebebi, olar úsh belgisi arqali birbirinen ajiralip turadi hám fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Ń- kishkene tillik, al p- erinlik fonema, ń-sonor, al p-únsiz fonema, ń-murinlıq fonema, p-awizlıq fonema. Al olardiń qalǵan bir belgisi birdey: ekewide jabisinqi fonemalar. Ń-l fonemalari da úsh belgisi arqali bir-birinen ajiralip turadi. Ń- kishkene tillik, jabisinqi, murinlıq fonema, al l-til aldi, juwisinqi, awizlıq fonema. Usi belgileri arqali olar fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Bul fonemalar da kóp oppoziciyali fonemalar bolip esaplanadi.

Biz joqarida ń fonemasiniń máni ayiriwshi belgilerin kórip óttik. Usinday máni ayiriwshi belgileri menen bir qatarda ń fonemasiniń máni ayirmaytuǵun belgileri de bar. Ń-fonemasiniń a, I dawislilari menen Qatar kelip juwan á, i, e dawislilari menen qońsilas kelip juwan hám erinlik, ó, ú dawislilari menen qońsilas kelip jińishke hám erinlik bolip aytiliwi ń fonemasiniń /tiykarǵi

hám/ tiykarǵi emes belgileri bolip esaplanadi. Misali: ań, tin, tańirim, teń, toń, tuńǵish, ońmeń, túńiliw toń t.b. Bunday ń fonemasiniń ń, ń, ń, ń túrinde aytiliwi ń fonemasiniń renkleri yamasa tilde jumsalatuǵun wákilleri dep ataladi.

Ń sesi sózdiń ortasinda, aqirinda hám qosimtalarda ushirasadi. Misali: ań, teń, ańsat, ońla, balań, aǵań t.b. Al sózdiń basinda ushiraspaydi.

Kómekey dawissiz H fonemasi.

H fonemasiniń kómekey, únsiz, juwisinqi hám awizlıq bolip keliwi oniń tiykarǵi máni ayiriwshi belgileri bolip esaplanadi. Usi belgileri arqali ol qaraqalpaq tilinde basqa dawissiz fonemalarǵa fonema retinde qarama-qarsi qoyiladi. Ol fonema retinde únli b fonemasina, jabisinqi p fonemasina, til aldi d fonemasina hám basqa da dawissizlarǵa usinday belgileri arqali qarama-qarsi qoyiladi hám usilay jubaylasadi. Misali: h-b, hár-bir, h-p, hám-pám, h-d, hámdám t.b. Usi misallardan-aq kórinip turipti h fonemasi máni ayiriwshi xizmet atqara alatuǵunliǵi. ol basqa fonemalardan máni ayuiriwshi belgileri arqali ajiralip turadi. Misali: h-b fonemalari da úsh belgisi arqali bir-birinen ajiralip turadi. H-kómekey,

únsiz, juwisinqi fonema, al b-erinlik, únli, jabisinqi fonema. Usi belgileri arqali olar fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Al, olardiń qalǵan belgileri birdey: ekewide awizlıq fonemalar. H-b fonemalari kóp oppoziciyali fonemalar qatarina kiredi. H-p fonemalari eki belgisi boyinsha birbirinen ajiralip turadi. H- kómekey, juwisinqi fonema, al p-erinlik, jabisinqi fonema. Biraq ekewide awizlıq, ekewide únsiz fonemalar. Bul belgileri boyinsha olar birdey fonemalar boladi. Demek, h hám p fonemalari eki oppoziciyali fonemalar. Sebebi, olar úsh belgisi arqali bir-birinen ajiralip turadi hám fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. H-kómekey, juwisinqi únsiz fonema, al

d-til aldi, jabisinqi, únli fonema. H hám d fonemalariniń qalǵan bir belgisi birdey: ekewide awizlıq fonemalar.

H sesi túpkilikli sózlerde siyrek ushirasadi. Arab hám parsi tillerinen kirgen sózlerde kóplep ushirasadi. Misali: baha, máhál, báhár, haywan t.b.

Juwmaq

Biz bul miynetimizde qaraqalpaq tiliniń dawissiz fonemalariniń máni ayiriwshi hám máni ayirmaytuǵun belgilerin hár tárepleme kórip shiqtiq.

Dáslep tildiń eń kishkene birligi bolǵan fonema haqqinda túsiniklerge iye boldiq. Lingvistika iliminiń tariyxinda “fonema” túsinigine tiykar salǵan adam, rus-polyak ilimpazi I.A. Boduen de Kurtene ekenin, oniń fonema haqqinda ilimi shákirtleri tárepinen izertlewdi dawam etilgenligin atap óttik.

Jumista fonema-tildegi mánili birlikler bolatuǵun sóz hám morfemalardi payda etiwshi hám olardi ajiratiw ushın xizmet qilatuǵun, artikuliyaciyalıq hám akustikalıq jaqtan ózinshelik ózgesheliklerge iye bolǵan tildiń eń kishkene birliklerinen esaplanatuǵun ayriqsha diqqat penen kórsettik.

Biz dawissiz fonemalardiń fonemalıq qurilisin aniqlaǵanda rus tilinen hám rus tili arqali qaraqalpaq tiline kirgen sózlerdi hám fonemalardi da esapqa aldiq.

Qaraqalpaq tiliniń dawissiz fonemalari ilimpazlar tárepinen hár tárepleme izertlenip atir. Biraq bul izertlewler ele de jetkiliksiz. Ele de bolsa tereńirek izertlense, bunnan da jaqsiraq bolar edi.

Qaraqalpaq tiliniń dawisli sesler menen dawissiz seslerdiń ayirmashiliǵidawislilar buwin quray aladi, al dawissiz sesler buwin quray almaydi. Jáne de dawislilar menen dawissizlardiń ayirmasi dawislilar tek dawistan turadi da, al dawissizlar dawis penen qosa shawqim da boladi. Dawislilardi aytqanda ókpeden shiqqan hawa aǵimi awiz bosliǵiniń hesh jerinde tosqinlıqqa ushiramaydi, al

dawissizlardi aytqanda ókpeden shiqqan hawa aǵimi awiz bosliǵiniń bir jerinde tosqinlıqqa ushiraydi.

Qaraqalpaq tilinde dawissiz fonemalar jasaliw ornina qaray, jasaliw usilina qaray, dawistiń qatnasina qaray, awiz hám murin bosliǵiniń resonator xizmetin atqariwina qaray fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyilatuǵun kóplegen misallar menen kórsettik.

Jasaliw ornina qaray erinlik, til aldi, til ortasi, til arti, kishkene tillik, kómekey dawissizlari bolip fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Misali: ber-ter- ker, b-erinlik fonema, t-til aldi fonemasi, k-til arti fonemasi. Usi belgileri arqali olar bir-birinen ajiralip turadi hám máni ayiriw ushın xizmet qiladi.

Jasaliw usulina qaray dawissiz fonemalar jabisinqi, juwisinqi, dirildewik bolip fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Misali: qam-qar-qas, m-erinlik fonema, r-dirildewik fonema, s-juwisinqi fonema. Usinday belgileri arqali basqa da dawissiz fonemalar bir-birine fonema spatindan qarama-qarsi qoyiladi hám máni ayiriw ushın xizmet qiladi.

Dawistiń qatnasina qaray da dawissiz fonemalar sonorlar hám shawqimlilar bolip bólinedi. Shawqimli dawissizlardiń ózi únli hám únsiz fonemalar bolip bólinedi. Demek, dawistiń qatnasina qaray sonor, únli, únsiz bolip fonema retinde bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Misali: may-bay-pay, m-sonor dawissizi, b-únli dawissiz fonema, p-únsiz dawissiz fonema. Mine usinday belgileri arqali olar ayirilip tur. Basqa belgileri boyinsha olar birdey.

Awiz hám murin bosliǵiniń resonator xizmetin atqariwina qaray awizlıq hám murinlıq dawissizlari bolip fonema spatinda bir-birine qarama-qarsi qoyiladi. Misali: mol-bol, nar-dar, m-murinlıq fonema, b-awizlıq fonema, n-murinlıq fonema, al d-awizlıq fonema.

Solay etip qaraqalpaq tilinde ayiriwshi belgileri menen bir qatarda dawissiz fonemalardiń máni ayirmaytuǵun tiykarǵi emes belgileri de esapqa alindi. Máselen, tas degen sózdegi t fonemasiniń máni ayiriwshi belgileri: t- únsiz/sebebi

únli d bar/, t-til aldi /sebebi til arti k erinlik p bar/, t-jabisinqi /sebebi juwisinqi s bar/, bulardiń bári t fonemasiniń máni ayiriwshi belgileri bolsa, endi t fonemasiniń juwan uekeni, eziwlik ekeni oniń máni ayiriwshi belgileri emes. Sebebi, ol belgileri sózdiń mánisin ózgertiwge qatnaspaydi. Salistiriń, tas-tes- tus-tús. bul sózlerdiń birinshisinde t-juwan, ekishisinde jińishke, úshinshisinde juwan erinlik, tórtinshisinde jińishke erinlik. Bul belgilerdiń hámmesi t fonemasiniń renklerin ańlatatuǵun máni ayiriwǵa qatnaspaytuǵun belgileri bolip tabiladi.